Thỏa thuận thương mại EU- Mercosur trì hoãn do lo ngại vấn đề khí hậu

Cuộc bầu cử của Tổng thống Lula đã không thể đẩy nhanh kết quả ký kết hiệp định thương mại tự, vốn đang tạm hoãn do các chính sách gây hại cho khí hậu mà cựu tổng thống Bolsonaro đặt ra. Hiện nay, những lo ngại về chủ quyền của Brazil đang khiến EU khó đạt được những đảm bảo về môi trường và năng lượng mà họ mong muốn.

Vào tháng 7, khi các tổng thống Mỹ Latinh và Caribe dự hội nghị ở Brussels với các thủ tướng từ châu Âu, nhiều người nghĩ rằng EU có thể đạt được tiến độ cho hiệp định thương mại tự do (FTA) với bốn nước: Brazil, Argentina, Uruguay và Paraguay- các nước thuộc khối Mercosur. Cơ bản, kế hoạch dự kiến là một hiệp định thương mại tự do EU-Mercosur có thể được ký kết tại hội nghị thượng đỉnh này, đây cũng là lần đầu tiên sau 8 năm tạm hoãn.

Các cuộc đàm phán về một thỏa thuận thương mại tự do giúp đầu tư song phương dễ dàng hơn và cắt giảm số lượng hàng rào thương mại lớn hiện có, bắt đầu từ năm 2000 và đạt được một thỏa thuận khung vào năm 2019. Tuy nhiên, EU vẫn chưa phê chuẩn văn kiện này cho đến khi khối Mercosur đồng ý với một số cam kết về môi trường. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đặc biệt nhấn mạnh vào điểm này, ông sẽ không chấp thuận bất kỳ FTA nào mà không có các cam kết từ Mercosur về tính bền vững và giảm nạn phá rừng. Châu Âu cũng lo ngại về quyết sách của nhà lãnh đạo mới trong tương lai, điển hình như tổng thống Jair Bolsonaro, người đã mở cửa rừng Amazon để khai thác gỗ. Ông Macron phát biểu với phóng viên tại hội nghị thượng đỉnh tháng 7: “Chính sách thương mại của chúng tôi phải phù hợp với chính sách khí hậu.”

Người ta hy vọng rằng bước đột phá trong các mối quan hệ môi trường của EU có thể đạt được tại cuộc họp song phương giữa tổng thống Brazil Luiz Inacio Lula da Silva và chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen tại hội nghị thượng đỉnh tại Brussels. Tuy nhiên, mong muốn này tới nay vẫn chưa có tiến triển rõ ràng.

Thương mại dưới áp lực khí hậu

Các nhà đàm phán EU đang chịu áp lực mạnh mẽ trước một thỏa thuận có thể làm tăng thiệt hại môi trường hay biến đổi khí hậu. Hồi tháng 5, khi các bộ trưởng thương mại EU họp mặt tại trụ sở Hội đồng châu Âu ở Brussels để thảo luận về cách thức tiến hành, các nhà hoạt động của tổ chức Hòa bình xanh đã giương cao biểu ngữ “Hãy dừng thỏa thuận EU- Mercosur.”

Nhà vận động chiến dịch thương mại Hòa bình xanh, Lis Cunha cho biết trong một thông cáo báo chí: “Thỏa thuận thương mại này là một thảm họa và đe dọa làm mất giá nông sản châu Âu bằng thịt bò được nuôi giá rẻ trong điều kiện tàn phá thiên nhiên. Và để phá hủy thiên nhiên nhanh hơn, các công ty hóa chất châu Âu sẽ bơm đầy thuốc trừ sâu vào Nam Mỹ, bao gồm những loại được xem là quá độc hại khi sử dụng ở EU.

Một số chính phủ EU đã đưa ra kịch bản sáng sửa hơn, tất cả họ sẽ cần phải chấp thuận thỏa thuận một khi Ủy ban hoàn thành các vòng đàm phán cuối cùng. Một số nhà ngoại giao Nam Mỹ đứng sau cáo buộc EU, chỉ ra các FTA với các nước châu Á như Việt Nam hay Nhật Bản không có các điều khoản về tính bền vững như vậy. Các nhà ngoại giao EU phản bác rằng mọi thứ đã thay đổi từ bây giờ và Ủy ban áp dụng một cách tiếp cận mới vào năm 2022 buộc các FTA mới phải có liên kết giữa thương mại và phát triển bền vững.

Cách tiếp cận đó là cố gắng thực hiện các cam kết bền vững hơn; ví dụ, bằng cách cho phép EU áp dụng các lệnh trừng phạt thương mại trong trường hợp một đối tác thương mại rút lui khỏi các cam kết khí hậu của mình. Trường hợp thử nghiệm đầu tiên cho cách tiếp cận mới này là một FTA giữa EU và New Zealand, nhưng khối Mercosur đã không hoan nghênh ý tưởng này và các nước thành viên xem đây là một vi phạm về chủ quyền và một số khác thậm chí xem đây là chủ nghĩa thực dân mới.

Đức, một trong những nước ủng hộ lớn nhất FTA này, đã kêu gọi Ủy ban châu Âu không nên áp dụng cách tiếp cận độc đoán như vậy đồng thời cố gắng thuyết phục Pháp về giá trị của thỏa thuận thương mại. Mối quan tâm của ông Macron không chỉ giới hạn ở tính bền vững mà còn về cạnh tranh không lành mạnh và những ảnh hưởng đối với thị trường châu Âu.

Hồi tháng 3, Ủy ban châu Âu đã đề xuất một nghị định thư bổ sung làm rõ nghĩa vụ của hai bên trong tuân thủ các vấn đề môi trường, bao gồm tuân thủ Hiệp ước Paris. Gần đây, Xiana Méndez, Bộ trưởng Thương mại Tây Ban Nha đang giữ chức chủ tịch luân phiên của Hội đồng EU, cho biết nghị định thư này là một hướng đi tốt vì nó “thiết lập các nghĩa vụ đối ứng” mà không tái mở các cuộc đàm phán, điều mà Tây Ban Nha vốn phản đối. Tuy nhiên, nghị định thư lại không nhận được phản hồi nhiều từ Pháp hay Brazil.

Về phía Pháp, nước này đã chỉ ra rằng những nguyên tắc này đã bao gồm trong các chương phát triển bền vững của văn kiện đã thống nhất- vấn đề chỉ là các chương trên chưa có đề cập đến các lệnh trừng phạt nếu vi phạm những nguyên tắc này, và Pháp không nghĩ rằng nghị định thư này đã giải thích rõ ràng cách các lệnh trừng phạt có thể áp dụng. Các nước Mercosur, đặc biệt Brazil và Paraguay, đã phản ứng mạnh mẽ với nghị định thư trên và tổng thống Lula gọi đây là “sự công kích” tại hội nghị thượng đỉnh vào tháng 7.

Vào tháng 6, Quốc hội Pháp đã thông qua một nghị quyết kêu gọi mở lại các cuộc đàm phán và bổ sung cái gọi là “điều khoản phản chiếu”, điều này sẽ buộc hàng nhập khẩu vào châu Âu từ các nước Mercosur phải tuân theo các tiêu chuẩn môi trường và khí hậu giống như các sản phẩm nội địa- với các yêu cầu xác minh vòng đời. Đó là điều không dễ dàng đối với Brazil, quốc gia sẽ không chấp nhận sự can thiệp nước ngoài đối với các tiêu chuẩn môi trường quốc gia của mình. Sau cuộc bỏ phiếu ở Pháp, tổng thống Lula cáo buộc tổng thống Macron sử dụng những quan ngại về môi trường như một công cụ của “chủ nghĩa bảo hộ” có lợi cho ngành nông nghiệp Pháp.

Thương mại nhiều hơn, vấn đề nhiều hơn

Một trong những mối quan tâm cơ bản quanh thỏa thuận EU- Mercosur là sự gia tăng tiềm năng sản xuất nông nghiệp ở Nam Mỹ, đặc biệt ở Brazil. FTA được thiết kế nhằm tăng xuất khẩu hàng hóa từ Nam Mỹ sang châu Âu, nhưng điều đó có thể dẫn đến việc tăng cường khai thác đất nông nghiệp, dẫn đến nạn phá rừng và phá hủy môi trường, từ đó sẽ làm tăng lượng khí thải. Rừng nhiệt đới Amazon, một hồ chứa carbon quan trọng, có thể đối diện với áp lực gia tăng từ việc mở rộng diện tích trồng đậu nành, nuôi bò và những mặt hàng nông sản khác.

Cũng có những lo ngại về lượng khí thải trực tiếp tăng lên từ hoạt động kinh tế và giao thông vận tải. Với việc xóa bỏ các rào cản thương mại theo thỏa thuận, việc vận chuyển hàng hóa giữa EU và Mercosur dự kiến sẽ tăng đáng kể. Sự gia tăng khối lượng thương mại có thể dẫn đến sự gia tăng khí nhà kính (GHG) từ phương tiện giao thông, đặc biệt thông qua vận tải biển và hàng không.

Việc thâm canh nông nghiệp để đáp ứng nhu cầu EU cũng có thể dẫn đến việc tăng cường sử dụng phân bón và thuốc trừ sâu. Việc sử dụng quá nhiều các hóa chất này có thể dẫn đến suy thoái đất, ô nhiễm nước và góp phần gây phát thải khí GHG như oxit nitơ, một tác nhân gây nóng trên toàn cầu.

Những lo ngại này đều đạt đỉnh vào năm 2019 khi các cuộc đàm phán kết thúc bởi vì Brazil, quốc gia lớn nhất trong khối Mercosur cho đến nay vẫn đi theo chính sách của tổng thống Bolsonaro. Người ta hy vọng rằng khi ông Lula phe cánh tả lên nắm quyền vào đầu năm nay, những bất đồng có thể được xóa bỏ. Tuy nhiên, mặc dù ông Lula nhanh chóng hủy bỏ các chính sách gây hại khí hậu và môi trường trong nước, ông vẫn tỏ ra dè dặt hơn trong việc tham gia vào các cam kết quốc tế mới.

Thỏa thuận EU-Argentina

Ngay cả khi hai nước không thể đạt được tiến trình trong FTA với khối Mercosur, EU vẫn có thể ký kết một thỏa thuận năng lượng chỉ với Argentina liên quan đến khí đốt và hydrogen tại hội nghị thượng đỉnh vào tháng 7. Theo bản ghi nhớ (MoU) không ràng buộc, Argentina sẽ tạo điều kiện cung cấp khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) ổn định cho EU để đổi lấy sự hợp tác về công nghệ năng lượng xanh. EU vẫn đang xem xét nhập khẩu LNG như một giải pháp thay thế cho việc nhập khẩu khí đốt qua đường ống của Nga. MoU cũng kêu gọi Argentina và EU hợp tác về việc sử dụng hydrogen và các dẫn xuất của nó trong các ứng dụng công nghiệp, cũng như lưu trữ và vận chuyển năng lượng.

Khí đốt tự nhiên chiếm ưu thế trong hỗn hợp năng lượng sơ cấp của Argentina và quốc gia này là một nước lớn trong ngành công nghiệp khí đốt, với hoạt động khai thác tập trung vào trữ lượng đá phiến sét Vaca Muerta ở phía tây- nam. Argentina đặt mục tiêu tăng cường sản xuất và xuất khẩu LNG trên quy mô lớn vào năm 2027 và đang đẩy mạnh khai thác đáng kể, với một giếng khí đốt mới được khoan ở Vaca Muerta mỗi tháng vào năm ngoái. Do đó, MoU sẽ là một thỏa thuận đôi bên cùng có lợi.

Là một phần của thỏa thuận, Argentina đã hứa sẽ giải quyết vấn đề rò rỉ khí mê-tan và sử dụng rộng rãi hệ thống thông hơi và dầu khí, với sự giúp đỡ của EU. Năm 2018, Trung tâm Nhân quyền và Môi trường NGO phát hiện ra rằng ít nhất 5% lượng khí đốt được khai thác ở Argentina đã rò rỉ vào khí quyển. Thỏa thuận nêu rõ: “Những người tham gia nỗ lực giảm rò rỉ khí mê- tan trong chuỗi cung ứng khí đốt hóa thạch phải đạt đến mức tối đa về mặt kỹ thuật”. MoU cũng kêu gọi phối hợp nhiều hơn trong việc phát triển công nghệ xanh, nhưng không đi vào chi tiết cụ thể.

Tuy nhiên, trong khi MoU là một dấu hiệu tích cực cho quan hệ EU-Argentina, đây vẫn có thể không phải là một khởi đầu tiếp theo cho thỏa thuận EU-Mercosur. Thời điểm MoU của Argentina sắp diễn ra tại một hội nghị thượng đỉnh mà lẽ ra FTA EU-Mercosur sẽ được ký kết, đã làm nảy sinh suy đoán rằng hai nước đang bắt đầu nghi ngờ tính khả thi của thỏa thuận này hơn việc ký kết thành công và thay vào đó là bắt đầu bằng các thỏa thuận song phương.

Khi đồng hồ chạy hết giờ, những người ủng hộ FTA đang trở nên lo lắng. MEP Jörgen Warborn, Thụy Điển đã gọi việc tạm hoãn là “đáng lo ngại” và cảnh báo rằng nếu mọi thứ không tăng tốc “có thể sẽ không có thỏa thuận nào cả.” Những người khác chẳng hạn như MEP Marie-Pierre Vedrenne từ đảng của ông Macron, đã phản bác rằng việc ông Lula đắc cử đồng nghĩa việc đánh giá lại những gì có thể đạt được trong thỏa thuận về mặt khí hậu và môi trường, ngay cả khi điều đó có nghĩa là phải mở lại các cuộc đàm phán.

Về phần mình, ông Lula không bày tỏ mong muốn mở lại các cuộc đàm phán. Ông phát biểu tại hội nghị thượng đỉnh vào tháng 7 rằng ông vẫn tự tin có thể đạt được một thỏa thuận vào cuối năm nay. Tuy nhiên, ngay cả khi điều đó xảy ra, FTA EU-Mercosur sẽ phải đối mặt với con đường khó khăn phía trước tại 27 nghị viện quốc gia của EU, ba nghị viện khu vực của Bỉ và Nghị viện châu Âu nếu Ủy ban không thể đưa ra một số bảo đảm về môi trường và khí hậu từ phía các nước Nam Mỹ.

Nguồn: Energy Monitor

Từ khóa: FTA EU-Mercosur, Nam Mỹ, Brazil, thỏa thuận môi trường, khí hậu