Chủ nghĩa đa phương có thể thay đổi để thích nghi?

toan cau hoa 1

Cơ chế quản trị toàn cầu cần có các luật lệ, bởi vì nếu chỉ dựa vào tính linh hoạt và thiện chí thì không thể giải quyết được những vấn đề chung khó khăn nhất. Trong bối cảnh chủ nghĩa đa phương đang gặp nhiều nguy cơ, lối đi trước mắt là xác định, trong từng trường hợp cụ thể, các điều kiện tối thiểu cần thiết để hành động chung có hiệu quả, và củng cố thỏa thuận cải cách nhằm đáp ứng các điều kiện này.

Chúng ta cùng trở lại thời kỳ cuối thập niên 1990. Sau giai đoạn phân mảnh kéo dài tám thập kỷ, nền kinh tế toàn cầu đã được hợp nhất. Mở cửa kinh tế là trào lưu của giai đoạn đó. Tài chính cũng được tự do hóa. Internet tuy mới ra đời nhưng hứa hẹn sẽ sớm cung cấp cho con người khả năng tiếp cận thông tin ngang nhau. Để quản lý những mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau ngày càng nhiều, các nước thành lập nên các tổ chức quốc tế mới. Và Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) là một trong số đó. Cũng trong thời kỳ này, Nghị định thư Kyoto, một thỏa thuận ràng buộc về khí hậu, cũng đã được các nước thông qua.

Thông điệp đã rõ ràng: toàn cầu hóa không chỉ là tự do hóa hàng hóa, dịch vụ và dòng vốn, mà còn là lập nên các quy tắc và các tổ chức cần thiết để điều chỉnh thị trường, thúc đẩy hợp tác, và cung cấp hàng hóa cho cộng đồng toàn cầu.

Bây giờ, chúng ta quay lại thời điểm hiện tại - năm 2018. Mặc dù trải qua một thập kỷ đàm phán, các cuộc thương lượng thương mại toàn cầu khởi đầu vào năm 2001 đã không đi đến đâu. Internet đã bị phân mảnh và có thể bị chia rẽ thêm. Chủ nghĩa khu vực tài chính đang gia tăng. Nỗ lực toàn cầu chống lại biến đổi khí hậu dựa trên một tập hợp các thỏa thuận không mang tính ràng buộc, và kèm theo sự rút lui của Hoa Kỳ.

Và, mặc dù WTO vẫn hoạt động, nhưng ngày càng không hiệu quả. Tổng thống Mỹ Donald Trump, người không che giấu sự kinh thường của mình đối với các quy tắc đa phương, đang cố gắng chặn đứng hoạt động của hệ thống giải quyết tranh chấp trong WTO. Hoa Kỳ giả vờ cho rằng việc nhập khẩu xe BMW là mối đe dọa đối với an ninh quốc gia. Nước này còn gay gắt ra lệnh cho Trung Quốc nhập khẩu nhiều hơn, xuất khẩu ít hơn, cắt giảm trợ cấp, ngừng thâu tóm các công ty công nghệ Mỹ, và tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ; các yêu cầu này nằm ngoài bất kỳ khuôn khổ đa phương nào. Ngay cả những nguyên tắc cơ bản nhất của chủ nghĩa đa phương - một cột đỡ quan trọng cho hệ thống quản trị toàn cầu - dường như đã trở thành di tích của một quá khứ xa xôi.

Chuyện gì đã xảy ra? Chắc chắn Trump phải có một phần trách nhiệm. Tổng thống thứ 45 của Hoa Kỳ đã vận động bầu cử một cách vụng về, thề sẽ hủy diệt những thành tựu quốc tế được xây dựng và duy trì bởi tất cả những người tiền nhiệm của ông từ thời Franklin Roosevelt. Sau khi nhậm chức, ông đã giữ đúng lời hứa lúc tranh cử, bằng cách rút Mỹ khỏi một loạt các thỏa thuận quốc tế và đánh thuế nhập khẩu lên cả các đối thủ và đồng minh.

Tuy nhiên, hãy đối mặt với nó: các vấn đề của ngày hôm nay không khởi phát từ Trump. Năm 2009, Trump không phải là người đã kết thúc đàm phán Copenhagen về một thỏa thuận khí hậu. Trump không phải là người nên bị đổ lỗi cho sự thất bại của vòng đàm phán Doha. Trump không phải là người đã thông báo châu Á sẽ tách khỏi mạng lưới an toàn tài chính toàn cầu do Quỹ tiền tệ quốc tế quản lý. Trước khi Trump xuất hiện, các vấn đề được giải quyết một cách ‘lịch sự’ hơn. Nhưng dù thế nào thì vấn đề đã và đang tồn tại, cho dù có Trump hay không.

Có rất nhiều lời giải thích cho lập luận trên. Một giải thích quan trọng đó là nhiều thành viên trong hệ thống quốc tế bắt đầu nghi ngờ về toàn cầu hóa. Nhận thức phổ biến ở các nước tiên tiến là giá thuê nhân công giảm mạnh do tiến bộ công nghệ. Trong khi số tiền công ít ỏi này lại quyết định mức sống của người lao động Mỹ đang làm việc trong các nhà máy. Tuy nhiên, như những gì mà nhà kinh tế Richard Baldwin đã chỉ rõ trong quyển ‘The Great Convergence’, công nghệ ngày càng dễ sử dụng, quy trình sản xuất cũng ngày một chia nhỏ ra, và nhiều vị trí việc làm từ đó mà mất đi.

Lập luận thứ hai là, chiến lược của Hoa Kỳ đối với Nga và Trung Quốc đã thất bại. Trong thập niên 1990, Tổng thống George H.W. Bush và Bill Clinton nghĩ rằng trật tự quốc tế sẽ giúp chuyển đổi Nga và Trung Quốc sang “các nền dân chủ thị trường”. Nhưng cả Nga lẫn Trung Quốc đều đã không hội tụ với thế giới, về mặt chính trị. Mặc dù Trung Quốc đang gần tiệm cận với thế giới về khía cạnh GDP và trình độ kỹ thuật, nhưng hệ thống kinh tế nước này vẫn bị chia cắt. Như một nghiên cứu năm 2016 của Mark Wu từ đại học Harvard có nói đến, mặc dù các tác nhân thị trường đóng một vai trò mạnh mẽ trong nền kinh tế, nhưng đồng thời, sự chi phối của nhà nước (và kiểm soát bởi Đảng Cộng sản) vẫn còn phổ biến. Trung Quốc đã tự tạo ra các quy tắc kinh tế của riêng mình.

Thứ ba, Hoa Kỳ không tự tin rằng một hệ thống dựa-trên-nguyên-tắc có thể tạo ra khuôn khổ tốt nhất để Mỹ giải quyết xung đột với Trung Quốc. Một hệ thống đa phương có thể giúp cho các nước đang đứng đầu và các nước đang lên tránh sa vào cuộc đối đầu quân sự, như trong lý thuyết “bẫy Thucydides”. Nhưng nhận thức ngày càng phổ biến ở Mỹ là, chủ nghĩa đa phương đang bó buộc các hành vi của Mỹ hơn là Trung Quốc.

Cuối cùng, các luật lệ toàn cầu dường như đang ngày càng lỗi thời. Trong khi một số nguyên tắc nền tảng – cho rằng các vấn đề sẽ được giải quyết bằng nguyên tắc đa phương hơn là song phương - đang phát huy vai trò mạnh mẽ hơn bao giờ hết, thì các nguyên tắc còn lại đã trở nên lạc hậu. Các hoạt động đàm phán thương mại truyền thống đã không còn mang nhiều ý nghĩa trong thế giới mà chuỗi giá trị toàn cầu và dịch vụ tinh vi phát triển mạnh mẽ. Và việc phân chia các quốc gia theo trình độ phát triển của họ đang đánh mất tính hữu ích, trong khi một số đặt các công ty hàng đầu thế giới bên cạnh một nhóm các nền kinh tế lạc hậu. Nhưng tình trạng trì trệ sẽ còn kéo dài, khi mà việc thay đổi quy định phải dựa trên nguyên tắc đồng thuận (consensus).

Vậy các nước cần phải làm gì? Lựa chọn đầu tiên là bảo toàn trật tự hiện tại hết mức có thể. Đó là cách tiếp cận được thực hiện sau khi ông Trump rút Hoa Kỳ khỏi thỏa thuận Paris: các quốc gia khác vẫn tiếp tục ủng hộ. Ưu điểm của cách tiếp cận này là nó hạn chế thiệt hại từ hành vi đơn phương của một quốc gia. Nhưng nếu xem thái độ của Mỹ chỉ là một triệu chứng thì cách tiếp cận này không giải quyết được căn bệnh thật sự.

Lựa chọn thứ hai là sử dụng khủng hoảng như một cơ hội để tái cấu trúc. EU, Trung Quốc và một vài quốc gia – hi vọng có cả Hoa Kỳ - nên là những nước đảm nhiệm sáng kiến cải cách : tận dụng những khía cạnh vẫn còn hữu ích của chủ nghĩa đa phương, nhưng liên kết chúng thành những trật tự mới công bằng hơn, linh hoạt hơn và phù hợp hơn cho thế giới ngày nay.

Ưu điểm của cách làm trên là có thể tiếp thu được những bài học từ mô hình cũ để đưa vào trật tự mới. Tuy nhiên, liệu các nước có đủ ý chí chính trị và sự lãnh đạo để tiếp tục theo đuổi trật tự mới hay không, hay chỉ dừng lại ở việc ký kết những thỏa hiệp trống rỗng chỉ vì thể diện? Rủi ro của lựa chọn cải cách là, nếu như thất bại, có thể dẫn đến hệ thống toàn cầu sụp đổ hoàn toàn.

Cuối cùng, giải pháp cho vấn đề không phải là quyến luyến trật tự trong quá khứ, cũng không phải là đặt hy vọng vào các hình thức hợp tác quốc tế lỏng lẻo, không hiệu quả. Hành động quốc tế tập thể đòi hỏi phải có các nguyên tắc, bởi vì nếu chỉ dựa vào tính linh hoạt và thiện chí thì không thể giải quyết được những vấn đề khó khăn. Lựa chọn trước mắt là xác định, trong từng trường hợp cụ thể, các điều kiện tối thiểu cần thiết để hành động chung có hiệu quả, và củng cố các thỏa thuận cải cách nhằm thỏa mãn các điều kiện này. Đối với những ai tin vào cách làm trên, hãy hành động thật nhanh, vì không còn nhiều thời gian nữa đâu.

Nguồn: Project-Syndicate.org - KDu

Từ khóa: đa phương, Mỹ, Trung Quốc, EU, WTO