Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Các nước ASEAN đang tìm cách vượt qua tình hình khu vực ngày càng thách thức. Những khó khăn đối với thương mại và tài chính toàn cầu đe dọa sự phục hồikinh tế của Đông Nam Á sau đại dịch, cũng như chi phí gia tăng do biến đổi khí hậu. Sự cạnh tranh giữa các cường quốc đang làm tăng tình trạng gián đoạn chuỗi cung ứng và cơ sở hạ tầng, cản trở thương mại trong và ngoài khu vực.

Căng thẳng giữa các nước ASEAN gây ra những bất đồng trong khối, làm suy yếu ảnh hưởng của khối và tổn hại đến an ninh khu vực. Sức ảnh hưởng ngày càng tăng của Trung Quốc làm dấy lên lo ngại, cũng như các phản ứng của Hoa Kỳ, làm tăng căng thẳng về chiến lược và tổn hại đến kinh tế và sự thịnh vượng của khu vực trong ngắn hạn.

Để giải quyết những rủi ro này, các nước ASEAN tìm cách tăng cường kết nối và khả năng phục hồi, bảo vệ quyền tự chủ và tránh rơi vào một cuộc Chiến tranh Lạnh mới. Nhật Bản có thể giúp đỡ bằng cách ủng hộ lợi ích của Đông Nam Á trên các diễn đàn toàn cầu.

Từ lâu, chính phủ các nước Đông Nam Á xem Nhật Bản là đối tác thương mại quan trọng và là nước đảm bảo cho sự phát triển và hội nhập kinh tế khu vực. Nhật Bản cũng nổi lên như một đối tác ngoại giao lớn, ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN và tôn trọng chủ quyền của Đông Nam Á tại các diễn đàn khu vực. Quathời gian, Nhật Bản đã khắc phục được hậu quả của Thế chiến thứ hai và các cuộc khảo sát cho thấy nước này hiện là cường quốc đáng tin cậy nhất của Đông Nam Á. Nhật Bản tạo được niềm tin đối với các nước ASEAN thông qua các hành động như một cường quốc có trách nhiệm - một cường quốc lắng nghe cẩn thận các quan điểm khu vực, thể hiện sự tôn trọng và người dẫn dắt trong các lĩnh vực mà các bên cùng quan tâm.

Điều quan trọng là cách tiếp cận của Nhật Bản đối với Đông Nam Á không chỉ đơn giản là sự cam kết từ một phía. Nhật Bản cũng cần sự hỗ trợ ngoại giao của ASEAN để duy trì các sáng kiến khu vực nhằm hạn chế các cường quốc khác - đặc biệt là Trung Quốc - và thúc đẩy an ninh và kinh tế của Nhật Bản. Sự liên kết lợi ích này cho thấy Nhật Bản là đối tác lớn đáng tin cậy nhất của ASEAN.

Nhật Bản có tầm ảnh hưởng lớn đối với ASEAN tại các diễn đàn toàn cầu như G7 và G20.Tại các diễn đàn này, Nhật Bản có thể lên tiếng về những mối quan ngại của Đông Nam Á và huy động các nguồn lực để giải quyết các ưu tiên khu vực. Nhật Bản là cầu nối để các nước ASEAN kết nối với G7, nơi mà Đông Nam Á không có đại diện. G7 là một nhóm dẫn đầu tài trợ cho các sáng kiến khí hậu, cơ sở hạ tầng và phát triển. Với tư cách là chủ tịch G7 luân phiên, Nhật Bản có cơ hội đặc biệt để định hình chương trình nghị sự và giải quyết các mối quan ngại của Đông Nam Á.

Khả năng dẫn dắt của Nhật Bản trong quá trình hợp tác với các nước Đông Nam Á được thể hiện rõ tại hội nghị thượng đỉnh G20 ở Bali, tháng 11 năm 2022, khi Nhật Bản và Hoa Kỳ dẫn đầu các nhà tài trợ xây dựng Quan hệ đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng với Indonesia. Indonesialà quốc gia thứ hai tham gia vào quan hệ đối tác nhằm huy động các nguồn lực để giúp các quốc gia phụ thuộc vào than chuyển sang các hình thức sản xuất năng lượng xanh. Nhật Bản và Hoa Kỳ, các đối tác G7, Liên minh Châu Âu, Na Uy và Đan Mạch đã huy động được 20 tỷ USD từ các nguồn công và tư để hỗ trợ kế hoạch giảm lượng carbon của Indonesia.

Nhật Bản có thể hỗ trợ ASEAN thu hút nhiều nguồn đầu tư từ G7 vào Đông Nam Á. Quan hệ Đối tác đầu tư cơ sở hạ tầng toàn cầu mới của G7 - được xây dựng một phần dựa trên Quan hệ Đối tác cơ sở hạ tầng chất lượng của Nhật Bản - mang lại triển vọng về nguồn tài chính cho Đông Nam Á. Các thành viên G7 có ảnh hưởng đáng kể trong các tổ chức tài chính quốc tế và có thể thúc đẩy Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB)đầu tư vào cơ sở hạ tầng mới. Nhật Bản là nước đi đầu trong những sáng kiến này, một phần do ảnh hưởng của nước này tại ADB - Nhật Bản và Hoa Kỳ là những cổ đông lớn nhất.

Nhưng đầu tư của G7 không phải là không có rủi ro đối với Đông Nam Á. Quan hệ Đối tác đầu tư cơ sở hạ tầng toàn cầu là một nỗ lực để cạnh tranh với Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) của Trung Quốc, và Trung Quốc có xu hướng chống lại nỗ lực này của G7. Cạnh tranh và chia rẽ giữa Trung Quốc và G7 có thể dẫn đến cạnh tranh chuỗi cung ứng và cơ sở hạ tầng, điều này đã xảy ra trong lĩnh vực công nghệ.

Việc này có thể làm suy yếu các nỗ lực của ASEAN về kết nối vào các mạng lưới quan trọng. Nhật Bản không thể giải quyết căng thẳng giữa Trung Quốc và G7, nhưng nước này có thể vận động G7tiếp cận một cách thực tế hơn, tập trung vào việc kết nối các nền kinh tế Đông Nam Á với nhau để tăng cường quyền tự chủ, làm đòn bẩy và thúc đẩy khả năng phục hồi cho các quốc gia Đông Nam Á.

Nhật Bản cũng có thể đảm bảo tiếng nói của Đông Nam Á tại các cuộc đàm phán. Gần đây, G7 đã mời các đối tác quan trọng một cách không chính thức để mở rộng phạm vi thảo luận của mình - Tổng thống Indonesia Joko Widodo và Thủ tướng Việt Nam Phạm Minh Chính là một trong số các lãnh đạo được mời tham gia cùng các lãnh đạo G7 tại Hiroshima vào tháng 5 năm 2023. Nhật Bản ủng hộ một chương trình trong đó các thành viên ASEAN thường xuyên được mời với tư cách là đối tác đối thoại không chính thức của G7. Giá trị sự hòa nhập của cả hai không chỉ nằm ở việc tham gia các cuộc họp toàn thể và giá trị tương trưng mà còn ở cơ hội gặp gỡ song phương với các nhà lãnh đạo G7.

Nhật Bản có tầm ảnh hưởng ngoại giao tại G20 đối với ASEAN, nơi ASEAN thường xuyên được mời tham gia với tư cách là một khu vực nhưng chỉ có một quốc gia thành viên (Indonesia) đại diện. G20 định hình hành động quốc tế bằng cách đặt ra các ưu tiên và ban hành các hướng dẫn, khuôn khổ và khuyến nghị trong các lĩnh vực từ phát triển kinh tế đến quản lý tài chính và ứng phó với đại dịch. Nhật Bản có thể dẫn dắt đối thoại về các vấn đề được quan tâm nhất của các nước ASEAN, như kết nối khu vực, khả năng phục hồi của chuỗi cung ứng và biến đổi khí hậu.

Nhưng sự hợp tác chặt chẽ giữa Nhật Bản và ASEAN trong G20 có những hạn chếvà rủi ro nhất định. Nhật Bản, Indonesia và ASEAN không thể vượt qua sự hạn chế quyền lực mà tình trạng này đã làm giảm quy mô các hành động chung của G20. Khi Indonesia trở thành nước chủ nhà, các tranh luận về sự tham gia của Nga và cuộc cạnh tranh giữa Bắc Kinh và Washington đã cản trở G20 vào năm 2022 vẫn tiếp tục diễn ra.

Nhật Bản cũng phải đối mặt với những thách thức trong việc giải quyết bất hòa trong G20 về vấn đề Ukraine. Ngoại trưởng Nhật Bản Yoshimasa Hayashi đã không tham gia cuộc họp ngoại trưởng ở Ấn Độ, vào tháng 2 năm 2023 để phản đối sự tham gia của Nga và cử cấp phó của ông thay thế. Nếu Nhật Bản không tham gia G20 để phản đối chiến sự của Nga, nước này có thể bị xem là một đối tác kém hiệu quả hơn đối với ASEAN về phương diện đó.

Quan trọng nhất, việc xem Nhật Bản với tư cách là đối tác ngoại giao tại G20 có thể gây ra phản ứng ngược từ Bắc Kinh. Khi quan điểm của Nhật Bản và Trung Quốc khác nhau, các thành viên ASEAN không muốn bị xem là đứng về phía nào. Nhật Bản có thể hỗ trợ bằng cách ủng hộ các sáng kiến mang thương hiệu ASEAN tại G20 và thúc đẩy hành động đối với các thách thức toàn cầu như thích ứng với biến đổi khí hậu và chuẩn bị cho đại dịch.

Các nước ASEAN có thể sử dụng mối quan hệ chặt chẽ của mình với Nhật Bản để đạt được tiếng nói và sự chú ý lớn hơn tại G7 và G20. Trong các diễn đàn đó và các diễn đàn toàn cầu khác, Nhật Bản là nước ủng hộ chính cho sự kết nối và khả năng phục hồi của Đông Nam Á. Nhưng lợi ích ngoại giao của Nhật Bản đối với ASEAN phụ thuộc vào quyết định và khả năng của Tokyo trong việc thích ứng với sự cạnh tranh giữa các cường quốc thay vì tiếp tay cho họ.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: Nhật Bản, ASEAN, đối tác ngoại giao