Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Các sản phẩm nông nghiệp, năng lượng và khai thác mỏ là nền tảng đối với thương mại toàn cầu, nhưng quá phụ thuộc vào chúng có thể khiến nền kinh tế và người dân nghèo dễ bị tổn thương, đặc biệt là ở các nước đang phát triển.

Hàng hóa, từ ngũ cốc dùng trong bữa ăn cho đến bông vải trong quần áo và nguyên liệu đồng trong đồ điện tử, là nền tảng của thương mại toàn cầu.

Khi những nguyên liệu thô này chiếm từ 60% trở lên trong doanh thu xuất khẩu hàng hóa của một quốc gia thì quốc gia đó được xem là “bị phụ thuộc vào hàng hóa”. Mặc dù sự phụ thuộc như vậy là mối quan tâm toàn cầu nhưng phần lớn các nước đang phát triển là ảnh hưởng nhiều nhất.

Theo báo cáo Tình trạng phụ thuộc hàng hóa của UNCTAD gần đây nhất, chỉ có 13% các nền kinh tế tiên tiến lọt vào danh sách “các quốc gia phụ thuộc hàng hóa”, bao gồm Australia và Na Uy, trong khi đó các nước kém phát triển nhất thế giới chiếm hơn 85%.

Trong số 195 quốc gia thành viên của tổ chức, 95 quốc gia được phân loại là các quốc gia đang phát triển phụ thuộc vào hàng hóa.

Trong hơn nửa thế kỷ, UNCTAD đã đặt việc nghiên cứu về sự phụ thuộc vào hàng hóa làm trọng tâm trong hoạt động của mình, xuất bản báo cáo hàng nămvà tổ chức hội nghị thường niênvới các nhà hoạch định chính sách và các chuyên gia từ các ngành hàng khác nhau.

Dưới đây là 5 điều bạn cần biết về sự phụ thuộc vào hàng hóa và ý nghĩa của nó đối với sự phát triển.

1. Nó có liên quan đến tình trạng sức khỏe con người thấp hơn

Sự phụ thuộc vào hàng hóa thường đi đôi với tình trạng kém phát triển, như được thể hiện qua Chỉ số Phát triển Con người (HDI) của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc.

Vào năm 2021, 29 trong số 32 quốc gia phụ thuộc vào hàng hóa có điểm HDI thấp. Trung bình, hàng hóa chiếm 82% xuất khẩu của các quốc gia có HDI thấp này.

Tương tự như vậy, sự phụ thuộc vào hàng hóa thường thấy ở những quốc gia có khả năng tiếp cận các dịch vụ công quan trọng bị hạn chế. Ví dụ, vào năm 2020, tất cả 20 quốc gia có tỷ lệ dân số được sử dụng điện ít nhất đều phụ thuộc vào hàng hóa. Hàng hóa chiếm trung bình 90% kim ngạch xuất khẩu.

2. Nó ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế và khiến các quốc gia gặp phải những cú sốc

Các quốc gia phụ thuộc vào hàng hóa thường phải vật lộn với các vấn đề như năng suất chậm, thu nhập biến động, tỷ giá hối đoái được định giá quá cao và tình trạng bất ổn kinh tế và chính trị gia tăng.

Việc phát hiện ra các trữ lượng tài nguyên thiên nhiên lớn có thể tạo ra dòng ngoại tệ đổ vào, tăng cường đồng nội tệ đến mức cản trở khả năng cạnh tranh của các ngành truyền thống. Điều này lại thúc đẩy nền kinh tế hướng tới hàng hóa nhiều hơn.

Sự phụ thuộc có thể khiến nền kinh tế dễ gặp phải những cú sốc, chẳng hạn như đại dịch COVID-19 và biến động giá cả trên thị trường quốc tế.

Các quốc gia phụ thuộc vào một vài hoặc thậm chí một mặt hàng - chẳng hạn như Zambia phụ thuộc của vào đồng hoặc Iraq phụ thuộc vào dầu mỏ - thậm chí còn dễ bị tổn thương hơn. Giá hàng hóa giảm có thể làm giảm doanh thu xuất khẩu, gây ra những thách thức như giảm đầu tư công, mất giá tiền tệ, nợ công tăng và nguy cơ vỡ nợ cao hơn.

Giá hàng hóa giảm ảnh hưởng tới việc làm và thu nhập của các hộ gia đình, đặc biệt là những người phụ thuộc vào các sản phẩm nông nghiệp như cà phê, bông, chè và ca cao. Và các điều kiện kinh tế vĩ mô tiêu cực cản trở lợi nhuận của các công ty và do đó cản trở sự đóng góp của họ vào hiệu quả kinh tế tổng thể của một quốc gia.

Ngoài ra, sự cạnh tranh trong việc kiểm soát lợi nhuận từ các nguồn tài nguyên thiên nhiên này đã gây ra các cuộc nội chiến ở nhiều nước đang phát triển vốn phụ thuộc vào hàng hóa.

3. Nó khiến các quốc gia dễ bị tổn thương hơn trước biến đổi khí hậu

Hơn 60% các quốc đảo nhỏ đang phát triển trên thế giới – thuộc top các quốc gia bị ảnh hưởng của cuộc khủng hoảng khí hậu - phụ thuộc vào hàng hóa.

Các nước đang phát triển phụ thuộc vào hàng hóa chiếm tới 95% trong số 20 quốc gia dễ bị tổn thương nhất trước biến đổi khí hậu, điều này làm tăng thêm những thách thức kinh tế và xã hội.

Nhiệt độ tăng đe dọa sự tăng trưởng kinh tế bằng cách giảm năng suất nông nghiệp, giảm tích lũy vốn, giảm năng suất lao động và gây hại cho sức khỏe người dân.

Nếu biến đổi khí hậu tiếp tục không được kiểm soát, đến năm 2100, một quốc gia có thu nhập thấp điển hình có thể phải đối mặt với thiệt hại kinh tế tương đương 100% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) hiện tại của họ.

Hơn nữa, những nỗ lực toàn cầu nhằm chuyển sang năng lượng tái tạo có thể tạo ra thách thức cho các nước đang phát triển phụ thuộc vào xuất khẩu nhiên liệu hóa thạch. Để hạn chế nhiệt độ toàn cầu tăng lên ở mức 2°C, trữ lượng lớn - lên tới 1/3 trữ lượng dầu mỏ, một nửa khí đốt tự nhiên và 80% trữ lượng than của thế giới - phải vẫn chưa được khai thác.

Kết quả là, một số quốc gia này có thể chứng kiến ​​doanh thu sụt giảm khi tài nguyên thiên nhiên của họ trở thành tài sản bị mắc kẹt trong nền kinh tế toàn cầu xanh hơn.

4. Khó nhưng không phải là không thể vượt qua

Sự phụ thuộc vào hàng hóa có xu hướng trở thành một trạng thái kéo dài ảnh hưởng đến tương lai của một quốc gia.

Các ước tính cho thấy, trong điều kiện hiện tại, trung bình một quốc gia phụ thuộc vào hàng hóa sẽ cần 190 năm để cắt giảm một nửa sự phụ thuộc của họ so với các quốc gia khác.

Nhưng những câu chuyện thành công cho thấy rằng việc thoát ra khỏi giới hạn là điều có thể thực hiện được và đề xuất những chiến lược để các nước thực hiện theo. Ví dụ, Costa Rica đã chuyển từ kinh doanh chủ yếu là chuối và cà phê sang xuất khẩu dịch vụ và dụng cụ y tế. Và Malaysia đã chuyển hướng từ sản xuất chủ yếu là cao su và thiếc sang sản xuất đồ điện tử.

Cả hai nước đều cho thấy rằng lĩnh vực sản xuất có thể là giải pháp phù hợp để giải quyết sự phụ thuộc vào hàng hóa ở các nước đang phát triển. Dù ngành có sử dụng hàng hóa làm đầu vào hay không thì cũng góp phần đa dạng hóa xuất khẩu và đa dạng hóa toàn bộ nền kinh tế.

Những câu chuyện thành công cũng cho thấy, việc thoát khỏi sự phụ thuộc vào hàng hóa đòi hỏi phải có ý chí chính trị mạnh mẽ, tầm nhìn phát triển dài hạn, thực tế và chiến lược triển khai đầy tham vọng nhưng hợp lý.

5. Kêu gọi các chính sách tận dụng cơ hội và giảm thiểu rủi ro trong quá trình chuyển đổi năng lượng

Báo cáo Hàng hóa và Phát triển của UNCTAD 2023 vạch ra cách các quốc gia phụ thuộc vào hàng hóa có thể đạt được sự tăng trưởng bền vững và toàn diện bằng cách làm đa dạng nền kinh tế, phát triển bền vững hơn và sẵn sàng cho một tương lai ít carbon.

Nhiều quốc gia trong số này có tiềm năng về năng lượng tái tạo chưa được khai thác, bao gồm năng lượng mặt trời, gió và thủy điện. Ngoài ra còn có cơ hội xây dựng, vận hành và bảo trì các thiết bị mới có hàm lượng carbon thấp và tham gia vào các dự án thích ứng với biến đổi khí hậu.

Bên cạnh việc đa dạng hóa xuất khẩu và tạo việc làm, việc khai thác năng lượng tái tạo có thể giúp giảm chênh lệch năng lượng. Các công nghệ như lưới điện mặt trời mini có thể mang điện đến các vùng sâu vùng xa, giúp hiện đại hóa trường học và cung cấp công nghệ nấu ăn sạch hơn cho các hộ gia đình.

Nhưng cuộc chạy đua về các khoáng sản như coban, lithium và đồng rất quan trọng đối với năng lượng sạch, có thể làm tăng thêm sự phụ thuộc vào hàng hóa. Để tránh điều này, các quốc gia cần gia tăng giá trị cho khoáng sản trong nước và đẩy mạnh chuỗi cung ứng hàng hóa.

Quá trình chuyển đổi cũng hàm ý những thách thức lớn đối với các nước đang phát triển xuất khẩu nhiên liệu cần phải tái cơ cấu nền kinh tế của mình.

Báo cáo ủng hộ các chính sách công nghiệp xanh phù hợp với nguồn lực, năng lực sản xuất và sự bất bình đẳng của từng quốc gia đang phát triển phụ thuộc vào hàng hóa. Nó kêu gọi sự hỗ trợ mạnh mẽ hơn từ các đối tác quốc tế để giúp họ áp dụng con đường đa dạng hóa bền vững hơn, kiếm được nhiều giá trị hơn từ tài nguyên của mình, tích hợp tốt hơn các chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu cũng như giải quyết sự chênh lệch về năng lượng đang cản trở sự phát triển của họ.

UNCTAD nhấn mạnh sự cần thiết phải đảm bảo quá trình chuyển đổi diễn ra “công bằng” thông qua các chính sách mở rộng cơ hội trên toàn xã hội và bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương như cộng đồng phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch để có việc làm và thu nhập.

Nguồn: UNCTAD

Từ khóa: phụ thuộc hàng hóa, xuất khẩu, năng lượng tái tạo