Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Năm nay, Hội nghị Liên Hiệp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNTAD) đã phát động chương trình năm quốc tế của nền kinh tế sáng tạo, vì mục tiêu phát triển bền vững. Tuy nhiên, có vẻ nhiều người trên thế giới vẫn chưa nhận thức rõ nền kinh tế sáng tạo bao gồm những gì và quan trọng như thế nào đối với sự thịnh vượng.

Nền kinh tế sáng tạo là gì?

"Nền kinh tế sáng tạo" không phải là một khái niệm có thể được định nghĩa dễ dàng, bởi vì sự sáng tạo của con người có thể tồn tại trong bất kỳ hoạt động kinh tế nào. Đó là lí do tại sao UNCTAD và Chương trình Phát triển của Liên Hiệp Quốc (UNDP) cân nhắc nó như một khái niệm "luôn biến hóa" dựa trên những giá trị sáng tạo mới với tiềm năng thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế. Nó bao hàm một danh mục đa dạng các hoạt động kinh tế dựa trên tri thức, chẳng hạn như quảng cáo, kiến trúc, nghệ thuật, thủ công mỹ nghệ, thiết kế, thời trang, phim ảnh, âm nhạc, trình diễn nghệ thuật, xuất bản, nghiên cứu và phát triển, phần mềm, hoặc phát thanh truyền hình. Do đó, nó dựa trên mối liên hệ giữa sự sáng tạo, ý tưởng, văn hóa, tài sản trí tuệ, tri thức và công nghệ của nhân loại.

Tất nhiên, nền kinh tế sáng tạo là một phạm trù lớn. Năm 2013, các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo đóng góp khoảng 3% GDP toàn cầu và tạo cơ hội việc làm cho 29,5 triệu người. Theo ước tính của Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO), lĩnh vực bản quyền, có liên kết nội tại với các ngành công nghiệp sáng tạo, đóng góp hơn 5% vào GDP toàn cầu và tạo ra 4-7% việc làm trong nước.

Trước đại dịch Covid-19, lĩnh vực này là một trong những lĩnh vực tăng trưởng nhanh nhất tại mọi khu vực trên thế giới. Từ năm 2003 đến năm 2015, xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ sáng tạo tăng trưởng với tốc độ trung bình hàng năm là 7,3%, vượt xa tốc độ tăng trưởng của nhiều ngành công nghiệp khác.

Thương mại trong lĩnh vực hàng hóa sáng tạo - với các sản phẩm chính là hàng thiết kế, thời trang và phim ảnh - được thúc đẩy chủ yếu bởi Trung Quốc. Với 168,5 tỷ USD giá trị xuất khẩu hàng hóa sáng tạo trong năm 2015, Trung Quốc đã đứng đầu bảng xếp hạng các nhà xuất khẩu, cao gấp bốn lần kim ngạch xuất khẩu hàng hóa cùng loại từ Hoa Kỳ. Thương mại trong lĩnh vực dịch vụ sáng tạo thì khó đo lường hơn do nguồn dữ liệu sẵn có ở các nước đang phát triển còn hạn chế. Điều mà chúng ta có thể nhận thấy, đó là lĩnh vực này đang phát triển nhanh chóng do sự mở rộng của nền kinh tế kỹ thuật số và kinh tế chia sẻ.

Covid-19 gây ảnh hưởng to lớn

Đại dịch Covid-19 đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến nhiều lĩnh vực khác nhau trong nền kinh tế sáng tạo. Các biện pháp phong tỏa và cách ly đã khiến nhiều ngành nhỏ hơn gần như phải ngưng hoạt động, chẳng hạn như trình diễn nghệ thuật và các hoạt động văn hóa. Ở những quốc gia không có hệ thống an sinh xã hội hoặc các biện pháp hỗ trợ tài chính, việc đảm bảo thu nhập hàng ngày đã trở thành một thách thức đối với vô số nhạc sĩ, diễn viên và nhiếp ảnh gia.

Hơn nữa, cuộc khủng hoảng cũng có thể gây ra ảnh hưởng lâu dài đến nền kinh tế, do làm giảm chi tiêu và thu nhập khả dụng của người tiêu dùng, dẫn đến cản trở việc tiêu thụ các sản phẩm và dịch vụ văn hóa và sáng tạo.

Quả thực, một nghiên cứu ước tính tác động của khủng hoảng Covid-19 lên các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo tại EU đã phát hiện ra điều này. Năm 2020, tổng doanh thu của các ngành này giảm 199 tỷ Euro (mức giảm 31%) so với năm 2019. Trong đó, các lĩnh vực âm nhạc và trình diễn nghệ thuật chứng kiến mức giảm kỷ lục, lần lượt là 75% và 90%.

Tuy đại dịch có ảnh hưởng tiêu cực đến những ngành này, nhưng những khía cạnh khác trong nền kinh tế kỹ thuật số lại cho thấy khả năng thích ứng và chuyển đổi đáng ghi nhận. Hiện tượng này đặc biệt rõ rệt trong các hoạt động kỹ thuật số, chẳng hạn như truyền phát trực tuyến, hoặc trò chơi điện tử, đã tăng mạnh trong thời kỳ đại dịch.

Xây dựng một tương lai bền vững, toàn diện và bình đẳng

Nền kinh tế sáng tạo có thể là động cơ để đa dạng hóa nền kinh tế, thúc đẩy tăng trưởng và đổi mới kinh tế, và tạo ra một con đường để biến nền kinh tế các nước vững chắc hơn. Hơn thế nữa, nó còn sở hữu những đặc điểm để có thể trở thành một công cụ mạnh mẽ, góp phần xây dựng một nền kinh tế và xã hội bền vững, toàn diện và bình đẳng.

Các yếu tố sản xuất được sử dụng cho nhiều ngành công nghiệp sáng tạo về cơ bản là yếu tố “con người” – bao gồm ý tưởng và tri thức - chứ không phải là tài nguyên thiên nhiên, nhà máy hay máy móc. Những ngành này cũng có rào cản tham gia tương đối thấp. Điều này giúp mở thêm nhiều cơ hội tiếp cận cho nữ giới, những người trẻ, và các nhóm dễ bị tổn thương - thường gặp nhiều khó khăn hơn trong việc tiếp cận vốn.

Cơ hội tiếp cận bình đẳng sẽ khuyến khích sự trao quyền và tinh thần kinh doanh tại nhiều quốc gia, đặc biệt là ở các nước đang phát triển. Tuy nhiên, để thu được lợi ích, những nguồn lực sản xuất quan trọng của lĩnh vực này – bao gồm ý tưởng, tri thức và công nghệ - phải được quy định đầy đủ và các hoạt động tạo giá trị gia tăng phải được thực hiện tại các nước đang phát triển. Ví dụ, nếu đa phần các bản nhạc Châu Phi được sản xuất tại London hay Paris, không có gì ngạc nhiên khi lợi nhuận rơi vào tay Châu Âu, và việc làm không được tạo ra ở Châu Phi

Với hệ thống chính sách và quy định đầy đủ, lĩnh vực này cũng có tiềm năng hỗ trợ cho sự phát triển cân bằng giữa đô thị và nông thôn, bảo tồn và quảng bá các giá trị văn hóa và sự đa dạng. Ngoài ra, nền kinh tế sáng tạo còn có những đặc điểm khiến nó thân thiện với môi trường, mặc dù người ta cũng cần lưu ý đến lượng khí thải cao tiềm tàng của một số loại hình kỹ thuật số (chẳng hạn như phát trực tuyến).

Khai phá tiềm năng tối đa của lĩnh vực    

Luật Sở hữu trí tuệ (IP) giữ một vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ nền kinh tế sáng tạo phát triển, bởi vì nó giúp bảo vệ sự sáng tạo (Xem bảng bên dưới) và kiểm soát việc khai thác thương mại đối với các sản phẩm khoa học kỹ thuật vả sáng tạo văn hóa. Dĩ nhiên, năng lực thiết kế và sử dụng các sản phẩm này là động lực then chốt cho tăng trưởng kinh tế và cạnh tranh quốc tế, đặc biệt là trong hoạt động sản xuất và mua bán các loại hàng hóa, dịch vụ thâm dụng công nghệ. Do đó, các nước đang phát triển cần phải xây dựng nguồn lực để phát triển và áp dụng đầy đủ hệ thống IP nhằm thúc đẩy các ngành công nghiệp sáng tạo trong nước.

Tuy nhiên, có nhiều thách thức trong vấn đề này.

Tình trạng vi phạm bản quyền và việc thiếu những cơ chế hiệu quả để thu phí bản quyền khiến các nước đang phát triển mất đi nguồn thu từ các khoản thanh toán cá nhân, lợi nhuận, thuế thu nhập, dẫn đến thất thu ngân sách, và đồng thời mất đi các nguồn đầu tư trong nước và nước ngoài.

Một số nước đang phát triển không có những cơ chế pháp lý và hành chính đủ mạnh để đảm bảo việc thực thi, thu và phân chia tiền bản quyền diễn ra một cách có hệ thống. Những hạn chế này không chỉ tồn tại trong khuôn khổ pháp lý và quy định, mà còn trong khả năng thực thi chúng.

Một thách thức then chốt xuất phát từ thực tế là nền kinh tế sáng tạo đang gia tăng sự phụ thuộc vào các công nghệ kỹ thuật số. Các nền tảng điện tử, chia sẻ tệp và phát nhạc trực tuyến, và một số khác, đã dẫn đến sự hình thành của các mô hình kinh doanh mới. Thách thức lớn ở đây là làm thế nào để áp dụng hệ thống IP vào bối cảnh kỹ thuật số.

Hệ thống IP ban đầu được thiết lập cho một bối cảnh khác. Mục tiêu căn bản của nó là tạo ra sự cân bằng thích hợp giữa một bên là lợi ích của người sáng tạo, nhà phát minh, và bên còn lại là người tiêu dùng và những người khác. Điều này đã trở nên khó khăn hơn nhiều trong môi trường kỹ thuật số. Ví dụ, các bản sao điện tử của các tác phẩm gốc có thể được sao chép với số lượng không hạn chế, có khả năng đe dọa hoạt động kinh doanh truyền thống trong ngành xuất bản, in ấn và bán sách. Ngoài ra, các bản sao kỹ thuật số có thể được chia sẻ dễ dàng xuyên biên giới quốc gia, trong khi quyền IP bị giới hạn bởi các quyền tài phán quốc gia.

Nó cũng dẫn đến nhiều câu hỏi, chẳng hạn như:

- Làm thế nào để quyền IP có thể được thực thi trong môi trường kỹ thuật số để tránh vi phạm quyền sở hữu trí tuệ mà không hạn chế việc sử dụng hợp pháp các giới hạn và ngoại lệ của luật bản quyền, hoặc gây cồng kềnh các nền tảng lưu trữ nội dung nhỏ và sáng tạo?

- Làm thế nào để quyền lợi của người tiêu dùng và đối thủ cạnh tranh có thể được chuyển đổi từ bối cảnh trước đây sang bối cảnh kỹ thuật số? Ví dụ: ai đó mua một sản phẩm vật chất đã được cấp bằng sáng chế hoặc có bản quyền, có thể tự do bán lại nó cho các bên thứ ba. Phải làm gì trong trường hợp ai đó mua bản sao kỹ thuật số của một bài hát hoặc một bộ phim một cách hợp pháp và “bán” nó cho những người khác một cách bất hợp pháp, khi mà khả năng sao chép kỹ thuật số là không giới hạn và sản phẩm có thể được phân phối công khai?

- Chúng ta có cần các danh mục quyền IP mới để cho phép những nhà sáng tạo ở quy mô nhỏ hơn ở các nước đang phát triển thu được lợi ích tốt hơn từ các mô hình kinh doanh, chẳng như phát trực tuyến nội dung, khi mà lợi ít kinh tế từ hoạt động này ở các nước đang phát triển hiện nay là còn thấp?

Mặc dù khuôn khổ quy tắc sở hữu trí tuệ đa phương cung cấp cho các quốc gia sự linh hoạt đáng kể về cách thiết kế hệ thống luật IP trong nước trong bối cảnh kỹ thuật số, nhưng nó chỉ cung cấp hướng dẫn rất hạn chế về các vấn đề trên. Do đó, hợp tác kỹ thuật trong lĩnh vực IP và là cần thiết để hỗ trợ các nước đang phát triển định hình tương lai kỹ thuật số của các ngành công nghiệp sáng tạo trong nước.

Môi trường kỹ thuật số cũng có những thách thức riêng của nó. Các doanh nghiệp kỹ thuật số ở nhiều quốc gia đang phát triển phải đối mặt với nhiều rào cản khác nhau trong việc mở rộng hoạt động, từ khả năng tiếp cận nguồn điện và kết nối internet không ổn định, đến sự thống trị của các nền tảng kỹ thuật số toàn cầu trong hầu hết các lĩnh vực kinh doanh. Mỗi nước cần có các chiến lược thương mại điện tử quốc gia rộng hơn để xác định các giải pháp.

Cuối cùng, chúng ta cần phải cải thiện việc thu thập và phân tích dữ liệu cho ngành này, đặc biệt là đối với các dịch vụ sáng tạo. Chừng nào chúng ta chưa thể đo lường những đóng góp của nó cho nền kinh tế, lĩnh vực này vẫn sẽ giữ một khái niệm mơ hồ, và chính sách sẽ không thể nắm bắt kịp và hỗ trợ cho sự phát triển của lĩnh vực này.

Tóm lại

Sự thừa nhận và hiểu biết về tầm quan trọng của nền kinh tế sáng tạo đang dần tăng lên. Trên tinh thần đó, Liên Hiệp Quốc (UN) đã tuyến bố 2021 là Năm Quốc tế của Nền Kinh tế Sáng tạo vì sự Phát triển Bền vững. Hiện tại, sức mạnh của nó trong việc tạo ra việc làm, đổi mới, góp phần vào sự hòa nhập xã hội và đa dạng văn hóa, đang thể hiện rõ hơn bao giờ hết (một phần có thể là do ảnh hưởng tàn khốc của cuộc khủng hoảng Covid-19). Trong khi nhiều người trong chúng ta mong muốn được chia sẻ trải nghiệm xem phim, hòa nhạc hoặc tham quan bảo tàng, thì sự gián đoạn đã buộc chúng ta phải thích nghi và giải phóng sức sáng tạo mới. Và chúng ta sẽ cần nhiều hơn những tư duy sáng tạo và sự đổi mới để hồi phục và phát triển nền kinh tế. UNCTAD, với vai trò là cơ quan được chỉ định bởi UN để thúc đẩy nền kinh tế sáng tạo, sẽ sẵn sàng tham gia và hợp lực với các đối tác nhằm thúc đẩy những nỗ lực này.

Nguồn: UNCTAD

Từ khóa: Kinh tế sáng tạo, quyền sở hữu trí tuệ, bản quyền, hội nhập kinh tế, thương mại kỹ thuật số, Covid-19