Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Những ưu đãi theo chương trình GSP+ của châu Âu – thuế quan 0% đối với nhiều loại sản phẩm – cũng đi kèm với quyền giám sát những hạn chế mà Uzbekistan có thể gặp khó khăn trong việc cải thiện.

Tuần trước, Liên minh Châu Âu đã công bố Uzbekistan là quốc gia thứ 9 được tham gia vào Chương trình Ưu đãi Đặc biệt về Phát triển Bền vững và Quản trị Tốt, GSP+. Chường trình này nhằm mục đích hỗ trợ “các nước đang phát triển dễ bị tổn thương” đã phê chuẩn một loạt các công ước quốc tế về quyền con người.

Lợi ích cốt lõi của GSP+ là việc loại bỏ hoàn toàn thuế quan đối với hai phần ba số sản phẩm thuộc danh mục hàng hóa chính thức của EU. Uzbekistan vốn đã được hưởng một số ưu đãi theo Hệ thống Ưu đãi Phổ cập (GSP), nhưng giờ đây sẽ được giảm thuế đối với nhiều loại hàng hóa hơn khi xuất sang Châu Âu. Quốc gia này đã nộp đơn lên EU để gia nhập chương trình GSP+ vào tháng 6/2020.

Tuy tổng kim ngạch thương mại giữa EU và Uzbekistan đạt 2,3 tỷ Euro vào năm 2019, nhưng phần lớn thặng dư thiên về Châu Âu. Năm 2019, Châu Âu nhập khẩu 190 triệu Euro hàng hóa từ Uzbekistan và xuất khẩu 2,4 tỷ Euro hàng hóa sang nước này. Mức xuất khẩu cao nhất từ Uzbekistan sang Châu Âu là vào năm 2011, đạt 359 triệu Euro. Đến năm 2018, xuất khẩu giảm xuống mức thấp nhất trong suốt một thập kỷ, chỉ còn 169 triệu Euro. Ngoại trừ vấn đề mất cân bằng, thương mại giữa Uzbekistan và Châu Âu vẫn còn nhiều cơ hội phát triển, đặc biệt là với các báo cáo tích cực hơn trong những năm gần đây từ Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về tình trạng lao động cưỡng bức trong ngành vải sợi ở Uzbekistan.

EU đã báo hiệu về việc tái cân nhắc phê chuẩn cho Uzbekistan tham gia GPS+ từ 11/2020, với việc Ủy ban châu Âu đề ra những điều kiện pháp lý cần thiết. Uzbekistan đã phê chuẩn 27 công ước quốc tế cốt lõi về quyền con người và quyền lao động, bảo vệ môi trường và khí hậu, và quản trị tốt, mà chương trình yêu cầu. Khi xem xét lịch sử gần đây của Uzbekistan, báo cáo hồi tháng 11 về hồ sơ gia nhập GSP+ của Uzbekistan ghi nhận rằng, sau Đánh giá Định kỳ Tổng quát về Uzbekistan vào tháng 5/2018, quốc gia này đã chấp nhận 93% các khuyến nghị EU đề ra. “Những khuyến nghị còn lại là về các quyền LGBTQI” – báo cáo cho biết.

Báo cáo tháng 11 của EU xác định một số “hạn chế” trong sự tuân thủ của Uzbekistan đối với nhiều công ước quốc tế, nhưng không xem chúng là những “thất bại nghiêm trọng”. Chúng chỉ là những vấn đề cần tiếp tục quan sát trong tương lai – song song với quá trình thực thi GSP+. Ví dụ, đối với Công ước Quốc tế về các Quyền Chính trị và Dân sự, những hạn chế này bao gồm vấn đề LGBTQ đã nêu ở trên, cùng với các định nghĩa rộng và mơ hồ về “chủ nghĩa cực đoan” dùng để hạn chế hoạt động tôn giáo và “những hạn chế quá mức đối với quyền tụ tập ôn hòa trong luật pháp và trong thực tế”. Những hạn chế khác bao gồm hệ thống hộ khẩu, những quy định cồng kềnh vô lý đối với việc đăng ký tổ chức phi chính phủ, và việc tiếp tục hình sự hóa tội phỉ báng và xúc phạm tổng thống.

Hồi tháng 12/2020, Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW) đã kêu gọi EU không nên nhanh chóng chấp thuận cho Uzbekistan tham gia GSP+, cho rằng những hạn chế của nước này “sẽ còn kéo dài, hoặc tiếp tục gây ra những vi phạm nhân quyền nghiêm trọng, và do đó trên thực tế có thể tạo thành những thất bại nghiêm trọng trong việc tuân thủ của Uzbekistan đối với các hiệp ước nhân quyền cốt lõi.”

Dù vậy, Uzbekistan đã được chấp nhận. Theo EU, một khi một quốc gia này được hưởng GSP+, Ủy ban Châu Âu và Cơ quan Hành động Đối ngoại Châu Âu (EEAS) “sẽ giám sát xem Uzbekistan có tuân thủ các cam kết” về việc vẫn là một thành viên trong các công ước quốc tế, tuân thủ các yêu cầu báo cáo, và chấp nhận việc bị giám sát thường xuyên. Các quốc gia tham gia chương trình GSP+ sẽ chịu sự đánh giá theo một bảng điểm do Ủy ban châu Âu xây dựng, dựa trên những hạn chế được xác định trước đó. Tài liệu của EU quy định: “Những bên thụ hưởng… sẽ phải chứng minh nỗ lực nghiêm túc trong việc cải thiện các vấn đề được liệt kê trên bảng điểm.”

Hệ thống này được thiết kế để giúp Châu Âu đạt được những mục tiêu của mình và tránh phải thực hiện một quy trình đánh giá cứng nhắc về việc tuân thủ toàn diện các yêu cầu. Đó là một nỗ lực để cân bằng giữa mối quan tâm về nhân quyền và mối quan tâm về kinh tế, cho cả EU và các nước đang phát triển. Hệ quả là một vấn đề gây tranh luận khác lại nổi lên. Đó là câu hỏi liệu các cơ quan nước ngoài, chẳng hạn như EU, có những đòn bẩy nào để gây ảnh hưởng thực sự đến Uzbekistan , và làm cách nào để khai thác hiệu quả nhất đòn bẩy này nhằm thúc đẩy sự tiến bộ về nhân quyền.

Uzbekistan sẽ đứng chung hàng ngũ với Armenia, Bolivia, Cape Verde, Kyrgyzstan, Mongolia, Pakistan, the Philippines, và Sri Lanka trong danh sách những nước được hưởng GSP+. Đa số các nước này tiếp tục phải đối mặt với những thách thức nghiêm trọng về nhân quyền. Điều này làm dấy lên những chỉ trích rằng chương trình GSP+ chưa thực sự đạt được mục đích của nó. Năm ngoái, Nghị viện Châu Âu đã đe dọa thu hồi ưu đãi GSP+ đối với Philippines, nhưng sau đó đã từ bỏ ý định này.

Nguồn: The Diplomat

Từ khóa: Nhân quyền, GSP+, EU, ưu đãi thuế quan