Sáng kiến đầu tư giữa EU và Trung Quốc

Hôm 30/12/2020, tất cả 27 thành viên Liên minh châu Âu đã đồng thuận ký kết Hiệp định toàn diện về đầu tư (CAI) với Trung Quốc sau 7 năm đàm phán. Thỏa thuận này đã mở ra những cơ hội mới về thị trường, tăng cường bảo hộ cho các nhà đầu tư từ EU cũng như thúc đẩy cải cách tại Trung Quốc. Cả Trung Quốc và EU đều sẽ hưởng lợi từ việc tiếp cận thị trường tài chính của nhau, đồng thời, sự liên kết về thị trường, công nghệ và cạnh tranh sẽ mang lại động lực cho tăng trưởng. Các nhà đầu tư xứ Trung cũng sẽ cảm thấy an tâm hơn khi đầu tư tại 27 quốc gia thuộc Liên minh trong bối cảnh hàng loạt nền kinh tế phát triển đang ngày càng dè dặt với các khoản đầu tư từ Trung Quốc.

Những cam kết của Trung Quốc về đầu tư, tự do hóa lĩnh vực dịch vụ và bảo hộ nhà đầu tư trong CAI vượt xa những cam kết của nước này trong văn kiện gia nhập WTO. Thỏa thuận cũng buộc Trung Quốc phải trừng phạt những doanh nghiệp nhà nước vi phạm nghĩa vụ chung, minh bạch hóa các khoản trợ cấp và tuân thủ tiêu chuẩn về lao động – những chủ đề nhiều người cho rằng đất nước đông dân nhất thế giới chưa sẵn sàng đàm phán.

Trên cơ sở CAI, nhà đầu tư EU không còn bị bắt buộc phải lập liên doanh với doanh nghiệp Trung Quốc để đầu tư tại nước này. Bên cạnh đó, nền kinh tế số 2 châu Á cũng đồng ý đón dòng đầu từ Liên minh 27 nước vào các ngành công nghiệp như xe ô tô điện, hóa chất, thiết bị viễn thông, thiết bị y tế trên cơ sở cam kết về đối xử quốc gia và đối xử tối huệ quốc. Về lĩnh vực dịch vụ, Trung Quốc chấp nhận bãi bỏ những quy định về vốn tối thiểu, hạn mức đầu tư nước ngoài tại doanh nghiệp cũng như dỡ bỏ lệnh cấm đầu tư nước ngoài áp dụng tại một số lĩnh vực kinh tế. Đất nước hơn 1 tỷ dân cũng cam kết mở cửa thị trường tại các ngành nghề như dịch vụ đám mây, tài chính, môi trường, chăm sóc sức khỏe tư nhân, vận chuyển hàng hải quốc tế, dịch vụ vận tải hàng không. Các doanh nghiệp châu Âu cũng sẽ được tiếp cận với nguồn thông tin từ cơ quan đánh giá tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc.

Thỏa thuận với EU ra đời ngay sau khi Trung Quốc cam kết thực hiện cải cách và tự do hóa tại Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) – thỏa thuận thương mại tự do lớn nhất thế giới với sự tham gia của ASEAN, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc và New Zealand. Chủ tịch Tập Cận Bình cũng chỉ dấu rằng nền kinh tế số 1 châu Á sẵn sàng gia nhập Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương – thỏa thuận đặt ra yêu cầu cao về cải cách doanh nghiệp nhà nước.

CAI được truyền thông phương Tây miêu tả như là một chiến thắng chiến lược đối với Trung Quốc trước một châu Âu nhẹ dạ và tuyệt vọng vào thời điểm Tổng thống Joe Biden chuẩn bị tiếp quản Nhà Trắng. Người chỉ trích cho rằng, trong khi lãnh đạo các nước châu Âu đang gây khó cho chính quyền mới của Mỹ, các nước này lại chấp nhận nhiều nhượng bộ trước Trung Quốc với niềm tin mơ hồ rằng nền kinh tế số 2 thế giới sẽ thực thi nghiêm túc thỏa thuận đã đạt được.

Niềm tin đối với Trung Quốc đang ở mức thấp tại nhiều quốc gia Tây phương sau khi quốc gia đông dân nhất hành tinh áp đặt trừng phạt lên Úc. Quy mô kinh tế lớn cùng mô hình quản lý kinh tế của xứ Trung đang gây áp lực lên hệ thống giao thương toàn cầu.

Nếu tính về sức mua, kinh tế Trung Quốc đã vượt Hoa Kỳ, còn nếu so sánh trên cơ sở thị trường ngoại hối, quốc gia hơn 1 tỷ dân đang ngấp nghé lật đổ ngôi vị số 1 của kinh tế Mỹ. Động lực tăng trưởng mới của Trung Quốc chính là cách thức nước này xử lý thành công đại dịch COVID-19 trong nước.

Các cường quốc thường có xu hướng hành động vượt ra ngoài những cam kết và các quy định quốc tế chỉ vì mục đích tối đa hóa lợi ích cho chính họ. Đông Á và châu Âu đang buộc xứ Trung phải tuân theo những quy định hiện hành đồng thời hành xử phù hợp tại thị trường quốc tế thông qua RCEP. Với CAI, EU cho thấy nền kinh tế số 2 thế giới phải trả giá khi họ tiến hành những hành vi đơn phương vi phạm cam kết chung. Sự thực thi của Trung Quốc với các thỏa thuận quốc tế ở mức tương đương như những nền kinh tế lớn khác ngay cả trong bối cảnh nước này đang đối mặt với sự trừng phạt đơn phương từ Hoa Kỳ.

Thị trường cùng hàng loạt những quy định quốc tế hiện tại dường như đang bỏ qua những tác động của chúng đến hệ thống chính trị và kinh tế tại từng quốc gia, vùng lãnh thổ. Vấn đề đáng quan tâm chính là liệu những cam kết thực chất cùng việc thực thi có buộc bên vi phạm (thông qua các biện pháp trừng phạt và giảm tiếp cận thị trường) phải thay đổi hay không. CAI có cơ chế giải quyết tranh chấp cấp quốc gia cũng như cơ chế giám sát nhằm nhanh chóng phát hiện những hành vi bị cấm, qua đó mở đường cho những biện pháp giải quyết tiếp theo. Cả Trung Quốc và EU đều đang hướng tới nâng cấp cách thức giải quyết tranh chấp hiện tại lên một hệ thống giải quyết tranh chấp toàn diện đồng thời bổ sung hàng loạt điều khoản về bảo hộ đầu tư trong vòng 2 năm tới.

Hiệp định đầu tư song phương là bước phát triển tích cực, đóng vai trò như một khuôn khổ pháp lý; theo đó, nếu Trung Quốc vi phạm cam kết, hình ảnh của họ trên trường quốc tế sẽ bị tổn hại rất nhiều. CAI không phải là một cam kết chỉ chú ý đến vấn đề kinh tế đơn thuần mà còn ẩn chứa nhiều yếu tố địa chính trị. Vị thế, quy mô của một quốc gia rất quan trọng nhưng không một đất nước nào đủ lớn trong thế giới đa cực hiện tại có thể tự mình áp đặt các tiêu chuẩn toàn cầu và ý chí đơn phương.

Những trừng phạt đơn phương của Hoa Kỳ áp dụng với hoạt động thương mại của quốc gia hơn 1 tỷ dân đã tác động đến hàng loạt nhà cung ứng cũng như người tiêu dùng toàn thế giới. Nhiều doanh nghiệp và quốc gia buộc phải rút một phần hoạt động sản xuất cấu phần hàng hóa, phần mềm từ hệ thống chế tạo, cung cấp và công nghệ thông tin của họ khỏi Trung Quốc hoặc phải đối mặt với đòn trừng phạt từ xứ cờ hoa. Mặc dù tiến hành các hành động đơn phương, cộng đồng doanh nghiệp Mỹ vẫn được hưởng cơ chế tiếp cận đặc biệt và sự bảo hộ từ chính phủ Trung Quốc trên nền tảng cơ chế sẵn có trong quan hệ giữa hai cường quốc; điều này đặt các nhà đầu tư từ EU, Nhật Bản cũng như những quốc gia khác vào vị thế bất lợi khi kinh doanh tại đất nước đông dân nhất hành tinh. CAI sẽ giúp nhiều công ty EU đang kinh doanh tại Trung Quốc lấy lại vị thế trong cuộc chiến cạnh tranh với doanh nghiệp Mỹ.

Liên minh 27 nước cũng bổ sung những điều khoản về quyền lợi lao động, bảo vệ môi trường và nhân quyền vào hiệp định mới được ký kết với mục đích tạo nên nhưng tiêu chuẩn cao trong hoạt động cho cộng đồng doanh nghiệp những bên tham gia. Có thể nói, các quy định đã nêu, trong nhiều tình huống có thể tác động xấu đến lợi thế cạnh tranh của những nền kinh tế đang phát triển. Một vấn đề nổi lên trong quá trình đàm phán CAI chính là vấn đề lao động cưỡng bức và hoạt động kiểm soát cộng đồng người Duy Ngô Nhĩ đang diễn ra tại quốc gia hơn 1 tỷ dân. Các nhà lãnh đạo châu Âu sẽ thật ngờ nghệch khi tin rằng một thỏa thuận đầu tư sẽ buộc chính quyền Trung Quốc phải thay đổi cách tiếp cận một vấn đề nội địa nhức nhối như vậy. 27 thành viên EU, thay vào đó, nên tìm cách đứng chung trên cùng chiến tuyến cũng như duy trì áp lực lên nền kinh tế số 2 thế giới bên cạnh thỏa thuận đầu tư hiện hữu – vốn được xem là công cụ giúp Liên minh này hồi phục sau đại dịch COVID-19.

Nội dung của CAI sẽ trở nên rõ ràng hơn trong quá trình văn bản này trải qua quá trình phê chuẩn tại Nghị viện châu Âu.

Vương quốc Anh vốn đang vật lộn trong cuộc chia tay EU đã tham gia cùng Hoa Kỳ và một số quốc gia đồng minh cũ hình thành một mặt trận chung chống Trung Quốc trên nền tảng những quy tắc hợp tác quốc tế định hình bởi Mỹ. Các nước đang tìm hướng đi nhằm tránh cuộc cạnh tranh chiến lược Mỹ-Trung và CAI là chỉ dấu cho thấy châu Âu không muốn bị gạt ra bên lề trong cuộc khủng hoảng này.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: sáng kiến đầu tư, EU- Trung Quốc