Ý nghĩa của thỏa thuận nguyên tắc về đầu tư giữa Liên minh EU và Trung Quốc đối với doanh nghiệp (Phần 2)

China EU eEuropa 2021

Vào ngày 30 tháng 12, sau 7 năm đàm phán và bất chấp những bất ổn liên quan đến quan hệ Mỹ - Trung có thể làm chậm tiến trình đàm phán, Liên minh EU và Trung Quốc đã có thể ký kết một thỏa thuận các nguyên tắc về đầu tư. Hiệp định Toàn diện về Đầu tư (còn gọi là “CAI”) là hiệp định đầy tham vọng nhất mà Trung Quốc từng ký kết với nước thứ ba.

Thiết lập một sân chơi bình đẳng

Trong suốt các cuộc đàm phán Hiệp định CAI, Liên minh EU đã nhắc lại sự cần thiết của việc đảm bảo cạnh tranh bình đẳng trên thị trường, do lo ngại liên quan đến quyền lực được cấp cho các doanh nghiệp nhà nước (đóng góp vào khoảng 30% GDP của Trung Quốc) và nhu cầu phải điều chỉnh hành vi của nhóm doanh nghiệp này. Hơn nữa, các nhà đàm phán của EU yêu cầu cần phải đảm bảo tính minh bạch trong một số thủ tục áp dụng cho đầu tư nước ngoài, bao gồm những thủ tục liên quan đến điều kiện được hưởng trợ cấp và phân bổ trợ cấp.

Một vấn đề khác mà EU lo ngại cũng được đưa ra thảo luận, liên quan đến việc ép buộc chuyển giao công nghệ, ví dụ, trong các liên doanh, có thể gây ra thiệt hại nghiêm trọng cho các nhà đầu tư EU.

Dưới đây là tóm lược những cam kết chính mà Trung Quốc sẽ thực hiện để đầu tư trở nên công bằng hơn, theo bản ghi nhớ của Ủy ban Châu Âu.

Các cam kết chính của Trung Quốc để Đầu tư công bằng hơn
Doanh nghiệp nhà nước (SOEs)	Theo Hiệp định CAI, SOEs sẽ tuân theo các quy định cụ thể để tránh sự phân biệt đối xử trong mua bán hàng hóa hoặc dịch vụ của họ. Trung Quốc cam kết thực hiện nghĩa vụ sẽ cung cấp thông tin cụ thể và thực hiện theo yêu cầu để cho phép đánh giá xem hành vi của một doanh nghiệp cụ thể có tuân thủ các nghĩa vụ của Hiệp định CAI hay không.
Minh bạch trong trợ cấp chính phủ	Hiệp định CAI – bổ sung thêm khoảng trống quan trọng trong “bộ quy tắc” của WTO – buộc thực hiện các nghĩa vụ minh bạch về trợ cấp trong các lĩnh vực dịch vụ. Hiệp định CAI sẽ bắt buộc Trung Quốc tham gia Tham vấn để cung cấp thông tin bổ sung về các khoản trợ cấp có thể có tác động tiêu cực đến lợi ích đầu tư của EU. Trung Quốc cũng sẽ có nghĩa vụ tham gia Tham vấn nhằm tìm cách giải quyết những tác động tiêu cực như vậy.
Buộc chuyển giao công nghệ	Hiệp định CAI sẽ tăng cường đáng kể khuôn khổ WTO bằng cách đưa ra các quy tắc về: - Cấm kết hợp một số loại yêu cầu đầu tư buộc phải chuyển giao công nghệ, chẳng hạn như các yêu cầu chuyển giao công nghệ cho một đối tác liên doanh. - Cấm gây trở ngại trong việc tự do thoả thuận hợp đồng về cấp phép công nghệ. - Bảo vệ thông tin bí mật của doanh nghiệp do cơ quan quản lý thu thập (đối với trường hợp sản phẩm hoặc dịch vụ đang trong quá trình chứng nhận) để tránh trường hợp tiết lộ thông tin trái phép.
Thiết lập tiêu chuẩn, sự cấp phép, tính minh bạch	Trung Quốc sẽ quy định quyền bình đẳng đối với các cơ chế thiết lập tiêu chuẩn cho các công ty của EU. Trung Quốc cũng sẽ tăng cường tính minh bạch, khả năng dự đoán và sự công bằng trong cấp phép. Hiệp định CAI sẽ bao gồm các quy tắc về tính minh bạch đối với các biện pháp quản lý và quản trị để nâng cao khả năng dự đoán và tính khả thi của pháp luật, cũng như thiết lập sự công bằng trong cải cách thủ tục hành chính và quyền cải cách tư pháp, bao gồm trong các chính sách cạnh tranh.
	Graphic© Asia Briefing Ltd.

Gắn kết phát triển bền vững trong mối quan hệ đầu tư giữa EU và Trung Quốc

Phát triển bền vững là một trong những chủ đề được thảo luận nhiều nhất trong các cuộc đàm phán Hiệp định CAI, bởi vì chủ đề này có phạm vi rộng và phức tạp, cũng như là vấn đề mà hai Bên còn có nhiều khác biệt trong quan điểm. Do vậy, không thể phủ nhận giá trị của Hiệp định CAI vì đây là lần đầu tiên Trung Quốc đồng ý với các điều khoản đầy thử thách như vậy với một đối tác thương mại.

Nội dung về phát triển bền vững liên quan đến tác động đến kinh tế, xã hội và môi trường và các bên đã đạt được thỏa thuận về một số giá trị cơ bản, như được nêu dưới đây.

Các điều khoản về phát triển bền vững trong Hiệp định CAI: Thỏa thuận về giá trị nền tảng
Quan hệ đầu tư dựa trên giá trị	Không giống như các Hiệp định khác do Trung Quốc ký kết, Hiệp định CAI sẽ ràng buộc các bên trong mối quan hệ đầu tư dựa trên giá trị đảm bảo các nguyên tắc phát triển bền vững. Các cơ quan có liên quan phải tuân theo một cơ chế thực thi được điều chỉnh cụ thể để giải quyết những khác biệt với mức độ minh bạch cao và sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự.
Lao động, trách nhiệm xã hội và môi trường	Trung Quốc sẽ cam kết: - Không hạ thấp các tiêu chuẩn bảo hộ để thu hút đầu tư. - Không sử dụng các tiêu chuẩn về lao động và môi trường cho mục đích bảo hộ. - Tôn trọng nghĩa vụ quốc tế của mình trong các hiệp ước có liên quan. Trung Quốc sẽ ủng hộ nâng cao trách nhiệm hỗ trợ xã hội của doanh nghiệp
Môi trường và biến đổi khí hậu (theo Hiệp định Paris)	Hiệp định CAI sẽ bao gồm các cam kết về môi trường và khí hậu, bao gồm cả việc thực hiện hiệu quả thỏa thuận các bên về biến đổi khí hậu theo Hiệp định Paris.
Lao động cưỡng bức (Tổ chức Lao động Quốc tế - “ILO”)	Trung quốc cam kết sẽ nổ lực hướng tới việc phê chuẩn các Công ước cơ bản nổi bật của ILO và nhanh chóng thực hiện các cam kết cụ thể liên quan đến hai Công ước cơ bản của ILO về lao động cưỡng bức mà nước này chưa phê chuẩn.
	Graphic© Asia Briefing Ltd.

Giám sát việc thực thi và giải quyết tranh chấp

Một phần thiết yếu của hiệp ước đó chính là quy định về giải quyết tranh chấp. Trong quá trình đàm phán, các bên đã xem xét cả cơ chế giải quyết tranh chấp giữa cấp nhà nước với nhà nước, và cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với Chính phủ (còn được gọi là Hệ thống Tòa án Đầu tư - “ICS”).

Liên minh EU nhất quyết thêm vào nội dung về ICS, bởi vì theo quan điểm của EU, các điều khoản về bảo hộ đầu tư phải đảm bảo mức độ bảo vệ cao cho các nhà đầu tư, đồng thời duy trì quyền điều tiết của các chính phủ.

Về vấn đề này, đáng chú ý là ở cấp độ đa phương, Liên minh EU đang theo đuổi việc thành lập Tòa án đầu tư đa phương thông qua các cuộc thảo luận liên chính phủ tại Ủy ban Liên hợp quốc về Luật Thương mại Quốc tế (“UNCITRAL”). Sau khi được thành lập, Tòa án đầu tư đa phương sẽ thay thế ủy ban trọng tài hiện tại được thành lập theo các hiệp ước đầu tư song phương (BIT) và ICS hiện hành.

Theo Hiệp định CAI, Liên minh EU và Trung Quốc đã đồng ý hiện đại hóa các tiêu chuẩn bảo hộ và một cơ chế giải quyết tranh chấp có kế thừa nội dung từ sáng kiến Tòa án đầu tư đa phương đang được thảo luận tại UNCITRAL.

Theo thông cáo báo chí của Ủy ban châu Âu, Liên mih EU và Trung Quốc đã nhất trí hoàn tất các cuộc đàm phán về bảo hộ đầu tư và giải quyết tranh chấp đầu tư trong vòng 02 năm kể từ khi phê chuẩn Hiệp định CAI.

Cho đến nay, các bên đã đồng ý đưa vào các điều khoản của Hiệp định CAI về cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà nước với nhà nước và một khuôn khổ thể chế để giám sát việc thực thi nó, có thể được tóm tắt như dưới đây.

Cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà nước với nhà nước trong Hiệp định CAI
Cơ chế thực thi	Trung Quốc đồng ý với các cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà nước với nhà nước do Liên minh EU đề nghị, do vậy sẽ đáp ứng các tiêu chuẩn cao nhất trong các hiệp định thương mại hiện có của EU.
Cơ chế giám sát	Cơ chế thực thi sẽ được kết hợp với cơ chế giám sát ở giai đoạn tiền tố tụng được thiết lập ở cấp độ quản lý nhà nước, điều này sẽ cho phép các bên tham gia nêu ra các vấn đề khi chúng phát sinh (bao gồm cả việc thông qua thủ tục khẩn cấp). Hiệp định CAI sẽ quy định một bộ phận hoạt động cụ thể để theo dõi việc thực hiện các vấn đề liên quan đến phát triển bền vững, bao gồm cả vấn đề về lao động và biến đổi khí hậu.
	Graphic© Asia Briefing Ltd.

Bối cảnh toàn cầu và lộ trình sắp tới để thỏa thuận được thực thi

Năm 2013, Liên minh EU-Trung Quốc đã khởi động các cuộc đàm phán về Hiệp định CAI với mục đích cung cấp cho các nhà đầu tư cả hai bên khả năng tiếp cận lâu dài và có thể dự đoán được thị trường EU và Trung Quốc, đồng thời bảo vệ các nhà đầu tư và các khoản đầu tư của họ.

Điều thú vị là các bên đã tranh luận về tiếp cận thị trường và phát triển bền vững vào cuối tháng 12 năm 2020. Tuy nhiên, chỉ vài ngày trước khi kết thúc năm, họ đã tìm cách kết thúc các cuộc đàm phán và đi đến thống nhất nguyên tắc. Đức, một thành viên quan trọng của EU, cam kết các điều khoản trong thỏa thuận sẽ có lợi cho các công ty của Đức ở Trung Quốc. Thỏa thuận đã được thống nhất nhanh hơn so với dự kiến của Liên minh EU, và được đưa ra chỉ vài tuần trước khi chính quyền Biden mới nhậm chức tổng thống Mỹ (vào ngày 20 tháng 1 năm 2021). Sự gấp gáp này dường như ám chỉ ra rằng EU muốn tăng quyền tự chủ hơn trong cách thức tương tác với Trung Quốc, tác động của sự kiện này có thể lan sang quan hệ EU-Mỹ trong thời gian tới.

Tuy nhiên, bất chấp những suy đoán như thế nào, CAI tạo ra kỳ vọng cao từ cộng đồng doanh nghiệp quốc tế về những tiền lệ mà Hiệp định này sẽ đặt ra. Khi CAI được ký kết và có hiệu lực, nó sẽ thay thế 26 hiệp ước đầu tư song phương hiện có giữa 27 nước thành viên EU và Trung Quốc, tăng cường đáng kể mối quan hệ đầu tư giữa EU và Trung Quốc.

Sự phụ thuộc lẫn nhau giữa EU và Trung Quốc là đáng kể, chủ yếu là về thương mại. Trung Quốc là đối tác thương mại lớn thứ hai của EU sau Mỹ, và EU là đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc - với kim ngạch thương mại song phương trị giá khoảng 650 tỷ USD vào năm 2019.

So với lĩnh vực thương mại, lượng vốn đầu tư song phương giữa Trung Quốc và EU có sự chênh lệch tương đối thấp, cụ thể như dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) lũy kế từ EU sang Trung Quốc trong 20 năm qua đạt hơn 140 tỷ euro (170,24 tỷ USD), trong khi đó FDI của Trung Quốc vào EU chiếm khoảng 120 tỷ € (145,92 tỷ USD).

Thực sự thì FDI của EU vào Trung Quốc vẫn còn tương đối khiêm tốn so với quy mô và tiềm năng của nền kinh tế Trung Quốc - thị trường tiêu dùng mạnh với 1,4 tỷ dân.

Nếu được triển khai, Hiệp định CAI sẽ là một công cụ chính để tăng đầu tư giữa các quốc gia EU và Trung Quốc, từ đó có thể đẩy nhanh sự phục hồi của nền kinh tế toàn cầu. Cả các nhà đầu tư nước ngoài và các công ty trong nước sẽ được hưởng lợi từ sự đổi mới, bởi vì Hiệp định CAI sẽ tạo điều kiện và chú trọng các yêu cầu về sự phát triển bền vững và áp dụng công bằng vào thực tiễn trong giai đoạn dài hạn.

Liên minh EU và Trung Quốc hiện đang nỗ lực hoàn thiện văn bản của thỏa thuận, văn bản này sẽ cần được rà soát pháp lý và dịch thuật. Hiệp định dự kiến sẽ được ký kết trong nhiệm kỳ Chủ tịch EU của Pháp vào năm 2022 và sau đó sẽ được trình lên Hội đồng EU và Nghị viện EU xem xét thông qua.

Tại thời điểm này, điều đáng lưu ý là mặc dù Nghị viện EU đóng vai trò tích cực trước và trong quá trình đàm phán, nhưng cơ quan này cũng có quyền giảm hoặc rút lại sự đồng thuận của mình đối với một thỏa thuận quốc tế. Do đó, nếu Nghị viện EU từ chối thông qua Hiệp định CAI, thỏa thuận mà các bên ký kết sẽ bị coi là vô hiệu về mặt pháp lý.

Nói cách khác, các bước tiếp theo là rất quan trọng để Hiệp định CAI được thực thi. Chúng tôi sẽ tiếp tục theo dõi tiến độ thực hiện của các bên và cập nhật cho bạn đọc những diễn biến liên quan.

Source: China Briefing

Từ khóa: Hiệp định CAI, đẩy nhanh sự phục hồi, hưởng lợi từ sự đổi mới, phát triển bền vững