Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Cuộc đàm phán về Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) vừa kết thúc vào tháng 3 năm 2018 có lẽ là cơ hội đầu tiên để Nhật Bản trở thành một đầu tàu khác biệt trong các cuộc đàm phán thương mại quốc tế. Sau khi Hoa Kỳ rút khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương ban đầu (TPP12) vào tháng 1 năm 2017, có ba điều kiện đã giúp đưa Nhật Bản vào vai trò chủ động hơn.

Thứ nhất, Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe đã được phép giữ vị trí Thủ tướng trong một khoảng thời gian dài nhờ vào các tiêu chuẩn quy định của Nhật Bản. Ông đã loại bỏ các quan chức có lập trường đối lập ra khỏi các chương trình định hướng chính sách, và lập nên một cơ quan được chỉ định chịu trách nhiệm đàm phán về Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) dưới sự quản lý trực tiếp từ Cơ quan Thủ tướng.

Trong quá khứ, một đội ngũ đàm phán thỏa thuận thương mại tự do điển hình sẽ bao gồm các đại diện từ Bộ ngoại giao, Bộ kinh tế, Bộ công thương, Bộ nông nghiệp và Bộ tài chính. Những đại diện này thường đấu đá dữ dội lẫn nhau - ngay cả trước mặt các đối tác nước ngoài. Sự thiếu đoàn kết giữa họ đã khiến cho các bước đi chiến lược dần yếu hơn và năng lực đàm phán cũng giảm đi đáng kể. Hiện tại, giới lãnh đạo chính trị Nhật Bản đã khắc phục được tình trạng đấu đá dai dẵng giữa các bộ ngành trong nước. Mặc dù nhân sự của đội ngũ đàm phán TPP bị giảm xuống, những cách thức họ triển khai đàm phán các FTA về cơ bản đã có nhiều thay đổi tích cực.

Thứ hai, Nhật Bản đã chuẩn bị kĩ càng cho cuộc đàm phán CPTPP. TPP-12 được kí kết vào tháng 2 năm 2016 và Nhật Bản đã chính thức thông báo việc hoàn tất phê chuẩn thỏa thuận vào tháng 1 năm 2017. Kể từ đó, các luật lệ và sửa đổi liên quan trong nước đã được chấp thuận bởi các nghị viên và hầu hết các điều chỉnh luật pháp cần thiết trong nước đã được hoàn thiện. Quá trình đàm phán CPTPP được chủ động thực hiện theo hướng giữ lại nội dung của TPP-12 ban đầu nguyên vẹn nhất có thể. Điều này đóng vai trò quan trọng không chỉ đối với việc bảo tồn tinh thần của TPP-12 mà còn giúp tiết kiệm chi phí cho chính phủ Nhật Bản. Nhờ đó, Nhật đã không cần điều chỉnh bổ sung các quy định nội địa nào khác cho CPTPP.

Thứ ba, đại đa số người Nhật Bản đều ủng hộ ý tưởng TPP-12, ít nhất là vì họ đã hiểu được các yếu tố của nó. Họ tin rằng năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp Nhật Bản phụ thuộc vào sự chủ động tham gia của doanh nghiệp vào các mạng lưới sản xuất ở Đông Á. Do vậy, sự phát triển của môi trường đầu tư ở Đông Á là điều trọng yếu. CPTPP sẽ trở thành một FTA kiểu mẫu ở khu vực Đông Á trên khía cạnh mức độ tự do hóa và sự tiến bộ trong việc hoạch định các quy tắc quốc tế. Quan điểm về toàn cầu hóa tại Nhật Bản có thể hơi khác so với các nước đã phát triển khác, bởi vì Nhật Bản có niềm tin mãnh liệt vào mạng lưới sản xuất quốc tế.

Song hành với TPP, Nhật Bản đã hoàn tất đàm phán Hiệp định Đối tác Kinh tế Nhật Bản-EU. Mối quan hệ ngoại giao với Trung Quốc đã phần nào hồi phục và các cuộc đàm phán về Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) và FTA giữa Trung Quốc-Nhật Bản-Hàn Quốc đã sẵn sàng để tăng tốc. Nhật Bản đang cố gắng trở thành đầu mối của nhiều FTA thế hệ mới và người dân Nhật Bản cũng ủng hộ ý định này.

Đối lập với sự quan tâm mà Nhật Bản dành cho FTA thế hệ mới, Hoa Kỳ lại muốn bắt đầu một cuộc đàm phán FTA song phương với Nhật Bản. Chủ trương này được thúc đẩy từ nỗi ám ảnh của Tổng thống Donald Trump đối với việc xóa bỏ các mức thâm hụt thương mại song phương. Nhật Bản đang cố né tránh việc này càng lâu càng tốt, bằng cách vận động để CPTPP sớm được phê chuẩn và sắp xếp một cuộc đàm phán cho Hoa Kỳ gia nhập. Nhật Bản hi vọng sẽ có thể rút gọn chương trình đàm phán, chỉ xoay quanh 22 nội dung bị tạm hoãn trong CPTPP - mặc dù điều này có thể sẽ không thành công. Trong bất kì tình huống nào, đến cuối cùng Nhật Bản cũng phải đàm phán với Hoa Kỳ hoặc một FTA song phương, hoặc thỏa thuận CPTPPP, hoặc là cả hai.

Vậy điều gì khiến Nhật Bản phải lo sợ? Đó là do ba điều kiện từng giúp đưa Nhật Bản vào ví trí dẫn đầu trong các cuộc đàm phán TPP-12 có lẽ đang dần mất đi.

Thứ nhất, lập trường chính trị mạnh mẽ của Thủ tướng Abe đang bị lung lay bởi một vài vụ tai tiếng nhỏ gây tranh cãi gần đây. Mặc dù quá trình phê chuẩn CPTPP đã được các nghị viện thông qua, các đảng phái đối lập vẫn không có thiện chí bàn bạc về các điều luật liên quan trong nước. Rối loạn chính trị tại Nhật có thể sẽ xảy ra.

Thứ hai, đàm phán với Hoa Kỳ đồng nghĩa với việc Nhật Bản phải quay trở lại với vấn đề tự do hóa các ngành nông nghiệp trong nước ở một mức nào đó. TPP-12 hiện tại đã bao gồm một vài cam kết tự do hóa thương mại trong nông nghiệp ở một mức độ nhất định. Tỷ lệ xóa bỏ thuế quan - tỷ lệ các loại mặt hàng có thuế quan được giảm về 0 – đã tăng từ 84% lên 89% trong các FTA trước, và lên thành 95% trong TPP-12.

Tuy nhiên, 5 loại sản phẩm nông nghiệp quan trọng - bao gồm gạo, lúa mì, thịt, sản phẩm làm từ sữa và đường - vẫn còn được hưởng các hình thức bảo hộ thương mại khác nhau. Hoa Kỳ chắc chắn sẽ tìm cách đưa một vài sản phẩm trong nhóm này lên bàn đàm phán, bất kể là đàm phán cho CPTPP hay cho một FTA song phương. Nhật Bản buộc phải bắt đầu tìm cách khắc phục những điểm yếu bị lộ ra trong vị thế đàm phán của mình, nhưng đáng tiếc thay, họ lại có vẻ như vẫn chưa nỗ lực nghiêm túc cho vấn đề này.

Thứ ba, sự ủng hộ dành cho TPP-12 và CPTPP được bồi đắp bởi niềm tin vào các chính sách thương mại quốc tế dựa trên luật lệ. Tuy nhiên, các cuộc đàm phán sắp tới với Hoa Kỳ có vẻ sẽ không đi trên con đường tương tự.

Cuộc tái đàm phán FTA giữa Hoa Kỳ-Hàn Quốc kết thúc vào tháng 3 năm 2018 đã dạy cho chúng ta một bài học. Đó là, dưới áp lực khủng khiếp của các nhà đàm phán Mỹ, với những chiêu bài đe dọa áp thuế lên thép và nhôm và cam kết an ninh quốc gia, Hàn Quốc đã bất ngờ thực hiện một loạt các nhượng bộ, mâu thuẫn với tinh thần tiếp cận dựa trên luật lệ. Những nhượng bộ trên bao gồm tự nguyện hạn chế xuất khẩu thép, áp hạn ngạch nhập khẩu bắt buộc đối với xe hơi Mỹ với các quy định an toàn được nới lỏng, và chấp nhận cho phép Mỹ xóa bỏ những cam kết trước đây về tự do hóa.

Đặc biệt, việc sử dụng các mắt xích kinh tế-chính trị trong đàm phán để giành lấy những thỏa thuận tốt sẽ ảnh hưởng rất nhiều đến quy chuẩn quốc tế. Khi bị đe dọa, các quốc gia yếu thế hơn thường có xu hướng nhanh chóng thực hiện nhượng bộ một cách nhu nhược trước những đòi hỏi quá đáng từ các cường quốc. Tuy nhiên, những thỏa thuận kiểu này sẽ làm xói mòn sự tín nhiệm quốc tế vào chế độ thương mại dựa trên luật lệ.

Liệu Nhật Bản có thể vững vàng trước những lời dọa nạt và không thực hiện nhượng bộ một cách nhu nhược, và tiếp tục các chiến lược toàn cầu hóa của mình? Để có thể giữ vững lập trường, Nhận Bản cần chuẩn bị thu dọn các chính sách bảo hộ nông nghiệp của mình. Nhật Bản cũng cần hiểu rằng tự do hóa thương mại sâu hơn trong lĩnh vực nông nghiệp và những nhượng bộ tồi tệ trong ngành xe hơi là hai vấn đề không thể đánh đổi lẫn nhau. Dù thế nào đi chăng nữa, đàm phán với Hoa Kỳ cũng sẽ sớm bắt đầu.

Nguồn: East Asia Forum - HN

Từ khóa: Toàn cầu hóa, hội nhập, chủ nghĩa bảo hộ, đàm phán thương mại, CPTPP