UNCTAD: Các điều khoản về thương mại kỹ thuật số chưa tham vấn ý kiến của cộng đồng mạng

Information-Economy-Report-2017

Điểm nổi bật của các Hiệp định Thương mại thế hệ mới, như Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA) hay Hiệp định đối tác toàn diện khu vực (RCEP), đó chính là chương thương mại điện tử hay còn gọi là thương mại kỹ thuật số. Tuy nhiên, các hiệp định thương mại khu vực vẫn còn hạn chế trong việc giải quyết những vấn đề liên quan đến kỹ thuật số, như nội địa hóa dữ liệu, tiết lộ mã nguồn phần mềm, và nền tảng bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Ở cấp độ quốc tế, tình trạng tương tự cũng đang diễn ra trong các cơ quan lớn như Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Hội nghị Liên Hiệp Quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), và Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF). Những báo cáo gần đây từ các cơ quan này cho thấy quá trình đưa vấn đề kỹ thuật số vào trong trong những hiệp định thương mại thế hệ mới còn nhiều thiếu sót nghiêm trọng, như thiếu sự minh bạch và thiếu quá trình lấy ý kiến (tham vấn) các bên liên quan.

Báo cáo tình hình kinh tế năm 2017 của UNCTAD

Tuần trước, UNCTAD vừa phát hành ấn bản 2017 của Báo cáo thông tin kinh tế. Bản báo cáo hàng năm này ghi nhận ngày càng nhiều quốc gia sử dụng những biện pháp gây khó dễ và dựng các rào cản đối với hoạt động xử lý, lưu trữ và truyền tải dữ liệu. Hiện tượng này làm thúc đẩy nhu cầu đàm phán về các rào cản kỹ thuật số trong những hiệp định thương mại. Bài báo cáo gợi ý rằng, việc tăng cường tính hài hòa và tính liên kết của hệ thống bảo vệ dữ liệu quốc gia sẽ vừa hỗ trợ xử lý, truyền tải dữ liệu, vừagiải quyết những lo ngại liên quan đến các vấn đề như bảo vệ quyền riêng tư và bảo mật thông tin.

Nhưng quan trọng hơn, bài báo cáo cũng phê bình sự hạn chế về đối thoại giữa cộng đồng thương mại và cộng đồng mạng, để bàn về các mối đe dọa liên quan đến dữ liệu cá nhân và an ninh mạng, và dành ra một chương riêng để xem xét những điểm chung giữa chính sách quản trị thương mại với chính sách quản lý hệ thống mạng, cũng như những khác biệt trong cách hoạt động và mục tiêu của hai cộng đồng. Chương về thương mại điện tử cần phải nhấn mạnh nhu cầu đồng bộ hóa các tiến trình thương mại với giá trị của nhiều bên liên quan như tính minh bạch, tính cởi mở, và đối xử công bằng với mọi tổ chức có nhu cầu gia nhập. Báo cáo cũng đề xuất dùng các chương trình nghị sự tổng hợp, các buổi tham vấn nhiều giai đoạn lặp lại để giải quyết các vấn đề liên quan đến hệ thống mạng Internet, giống như cách thức triển khai đàm phán chương thương mại điện tử trong NAFTA. Hai dẫn chứng cụ thể được bài báo cáo đưa ra là Dự án Mạng lưới Thương mại Kỹ thuật số Mở rộng của EFF và Tuyên bố Brussels về Thương mại và Internet của EU, nhằm kêu gọi các chính phủ chú trọng nhiều hơn đến tính minh bạch và tính dễ hiểu trong việc hoạch định các chính sách thương mại liên quan đến mạng Internet.

Ba chiến lược riêng của WEF

Trái ngược với cách tiếp cận cứng rắn mà Đại diện Thương mại Mỹ đặt lên bàn đàm phán NAFTA, bài báo cáo đã đưa ra một khuôn khổ - được đề nghị bởi WEF – hướng dẫn cách mà các quy tắc về thương mại điện tử và kinh tế kỹ thuật số nên được xây dựng. Bản đề nghị của WEF đã phát thảo ba chiến lược riêng biệt như sau:

Thứ nhất, thay vì tìm kiếm sự đồng thuận trong các quy định thương mại ràng buộc, các quốc gia nên cùng nhau ban hành một tuyên bố về quyền lợi chung, hài hòa lợi ích của các bên liên quan, ở cấp độ quốc gia cũng như toàn cầu. Những nỗ lực hiện tại đang được tạo ra, nhằm xây dựng các nguyên tắc và những giải pháp hiệu quả nhất cho hoạt động hợp tác giữa nhiều cơ chế đa phương, bao gồm G-7, G-20 và OECD. Tổ chức UNCTAD sẽ đóng vai trò như một người hỗ trợ, củng cố khả năng phối hợp giữa các nỗ lực này, và vận hành như một nền tảng cho việc thiết lập các luật mềm, nhằm tránh khỏi áp lực từ hoạt động đàm phán thương mại.

Thứ hai, quá trình xây dựng sự đồng thuận trong các vấn đề then chốt có thể được tham vấn thông qua các nhóm chuyên gia từ những cộng đồng thương mại và cộng đồng Internet. Xây dựng sự đồng thuận là một yêu cầu quan trọng, giúp hòa hợp lợi ích giữa các bên liên quan và đồng bộ vớinhững tiến trình thương mại truyền thống, nhằm tạo ra một cách tiếp cận mở, minh bạch và toàn diện, ở các cấp độ của chương trình nghị sự, thiết kế quy tắc và thực thi quy tắc, và vẫn giữ được thẩm quyền quyết định cuối cùng cho chính phủ. Mô hình cho nhóm chuyên gia có thểtham khảo theo mô hình của Ủy ban Quản trị Internet Toàn cầu và Ủy ban Bảo mật Thông tin Toàn cầu (GCSC). Song song với nhóm các chuyên gia ở vòng trong, một nhóm vòng ngoài với sự tham gia rộng hơn từ các bên có liên quan, cũng có thể tham gia đóng góp ý kiến cho các chuyên gia thông qua các nền tảng trực tuyến. Các sự kiện như Tuần lễ Thương mại Điện tử UNCTAD, hội nghị Nhóm các Chuyên gia về Thương mại Điện tử và Kinh tế Kỹ thuật số Liên chính phủ UNCTAD, và Diễn đàn quản lý Internet (IGF) được khuyến nghị là những địa điểm tiềm năng để các nhóm trong tổ chức gặp mặt và chia sẻ thông tin.

Thứ ba, cũng cần phải có những nỗ lực dài hạn để mở ra các tiến trình thương mại, và qua đó, mọi người có thể tận hưởng lợi ích của những thông tin thu thập từ hệ thống ma trận phân tích và đối thoại rộng hơn. Những sự cải cách sẽ cho phép các bên liên quan có thể cùng theo dõi cũng như chia sẽ quan điểm và kinh nghiệm cho tiến trình phát triển, làm tăng vai trò đóng góp và hỗ trợ của các bên đối với các chính sách thương mại đang được phát triển thông qua các tiến trình thương mại. (EFF đã từng khuyến nghị đưa những chương trình cải cách kiểu này vào quy trình hoạch định chính sách thương mại của Mỹ). Bài báo cáo cũng đề nghị thực hiện một cuộc đánh giá, để xem liệu tiến trình thương mại hay những cơ chế khác sẽ phù hợp hơn cho việc xây dựng các quy định mới cho những vấn đề kỹ thuật số, những vấn đề mà các quy tắc thương mại hiện hành chưa chạm tới.

Tất cả những đề nghị trên đều bắt nguồn từ tình hình thực tiễn, rút ra từ những ngành khác, hoặc từ các cuộc đàm phán thương mại khác liên quan đến nền kinh tế kỹ thuật số. Ví dụ, báo cáo của Ủy ban Châu Âu cho Hiệp định Thương mại về Dịch vụ (TISA) ghi nhận tầm quan trọng của hoạt động tham vấn trong mọi đàm phán thương mại, và phát biểu rằng “Sự tương tác giữa các chuyên gia quốc tế và địa phương, các cơ quan phi chính phủ, doanh nghiệp, các quan chức chính phủ, quan chức EU và các bên liên quan khác, sẽ giúp tạo ra một cổng thông tin hai chiều”.

Mặc dù mức độ hiệu quả trong cách tiếp cận của Ủy ban Châu Âu đối với đàm phán TISA không nhiều như chúng ta mong đợi, cách tiếp cận này vẫn cho thấy một sự đối lập rõ ràng so với những cách tiếp cận của Mỹ trong đàm phán NAFTA. Ví dụ, EU đã tạo riêng một website dùng cho việc tiếp nhận những tham vấn quan trọng, và website này cũng phục vụ như một công cụ để chia sẻ thông tin và cập nhật tình hình nghiên cứu cho các bên liên quan. Website này được dùng để chia sẻ các bản thảo của những báo cáo tạm thời và các bản tin. Nó cũng đính kèm thông tin và tài liệu từ các cuộc đàm thoại xã hội dân sự, khảo sát của các bên liên quan, và báo cáo tóm tắt từ các vòng đàm phán TISA. Một địa chỉ mail riêng cũng được đưa lên, cho phép các bên liên quan có thể gửi những câu hỏi hoặc phản hồi cho các bài báo cáo.

Xa hơn nữa, Ủy ban Châu Âu còn cam kết sẽ công bố những mục tiêu đàm phán cho các hiệp định thương mại và thiết lập một Nhóm tham vấn mới cho các hiệp định thương mại EU.

Tương lai của các cuộc đàm phán đa phương ở WTO

Những đề nghị của UNCTAD và WEF không chỉ liên quan đến các cuộc đàm phán khu vực và đàm phán song phương, như ở hiệp định NAFTA hay RCEP, hay trong các thỏa thuận đa phương như TISA, mà còn liên quan đến tương lai của những cuộc thảo luận cho hoạt động thương mại đa phương trong WTO. Song song với việc phát hành Báo cáo Tình hình Kinh tế và việc triển khai cuộc họp đầu tiên cho Nhóm chuyên gia liên chính phủ của UNCTAD (diễn ra vào 4/10 và 6/10), các bộ trưởng được lựa chọn từ một nhóm các quốc gia thành viên WTO đã họp mặt tại Morocco vào ngày 9/10 và 10/10 để xây dựng một chương trình nghị sự cho các cuộc đàm phán tiếp theo tại Hội nghị Bộ trưởng WTO, dự kiến diễn ra vào tháng 12 ở Buenos Aires, Argentina.

Hội nghị Bộ trưởng của WTO thường diễn ra hai năm một lần. Đây là sân chơi lớn nhất để các quốc gia có thể họp mặt và tiến hành tham vấn đa phương về các quy tắc đầu tư và thương mại toàn cầu. Cuộc họp vào tháng 12 sẽ đi vào thảo luận và áp đặt các quy tắc liên quan đến nhiều ngành, cho ít nhất 2 năm tiếp theo. Nhiều quốc gia, bao gồm Mỹ, Úc, Thụy Sĩ và Na-Uy đã trình những đề nghị liên quan đến các quy định cho nền thương mại điện tử toàn cầu. Các quốc gia khác đang phản đối những đề nghị này, với những lý do khác nhau, và dẫn đến một sự bế tắc trong WTO. Thủ tục của WTO quy định rằng, bất kỳ một đề nghị mới nào cũng phải nhận được sự ủng hộ đồng lòng của mọi quốc gia thành viên mới có thể được áp dụng.

Hội nghị gồm một “nhóm nhỏ” các bộ trưởng ở Morocco hướng đến việc tạo ra lực đẩy chính trị cho những bất đồng lâu đời này và tìm cách hòa giải các quốc thành viên đang đối đầu với nhau. Khối EU đã đặt lên bàn đàm phán WTO một bản đề nghị cho nhiều lĩnh vực, bao gồm cả thương mại điện tử. Và mới đây, họ cũng kêu gọi các đối tác WTO cùng lên kế hoạch cho những kết quả đầy tham vọng. Tuy nhiên, các thành viên khác vẫn không tỏ ra lạc quan hay có ham muốn mở rộng trật tự cho hoạt động thương mại đa phương. Trong một loạt các phát biểu vào thứ ba vừa qua (10/10), Bộ trưởng Thương mại và Công nghiệp Ấn Độ, ông Suresh Prabhu, nói rằng: “Sẽ cố gắng hết sức để đảm bảo không làm thay đổi các hiệp định đa phương trong WTO, dù phải đối mặt với những áp lực khổng lồ, và chú trọng việc đạt được nhiều hiệp định song phương với các quốc gia quan trọng”. Quan điểm của Ấn Độ cho rằng, các thành viên WTO đầu tiên cần phải giải quyết những vấn đề đang tồn đọng trên bàn đàm phán, trước khi tiến tới những chủ đề mới. Họ kêu gọi các quốc gia khác nên “tránh việc mở rộng và khoét sâu sự mất cân bằng giữa các nước phát triển và các nước đang phát triển”.

Khoảng 300 tổ chức xã hội dân sự từ 150 quốc gia cũng đang bộc lộ sự lo ngại rằng vấn đề tự do hóa thương mại điện tử đang nhận được quá nhiều sự quan tâm so với những vấn đề lâu đời như an toàn lương thực. Trong một lá thư gửi đến WTO, các tổ chức này miêu tả rằng “thương mại điện tử” chỉ là lớp vỏ ngụy tạo cho nỗ lực xây dựng một chương trình nghị sự nguy hiểm và không phù hợp, dù chương trình mới này chưa đạt được sự đồng thuận nào trong các Hội nghị Bộ trưởng WTO trước đây. Bức thư lập luận rằng tổ chức WTO không phải là một diễn đàn thích hợp để đàm phán về các vấn đề trong thương mại điện tử, những vấn đề “vốn đã được thảo luận và giải quyết, hoặc đang được thảo luận, trong các diễn đàn khác, mà phần lớn các diễn đàn này đều lắng nghe ý kiến từ công chúng nhiều hơn WTO đã làm”.

Mặc dù trước đây EFF từng phản đối những hiệp định thương mại đàm phán trong bí mật, nhưng EFF không chống lại thương mại tự do. Chúng tôi mong chờ sự ra đời của những hiệp định thương mại tương lai, những hiệp định giúp hỗ trợ quyền lợi cho người dùng Internet và các nhà sáng tạo, cũng như hỗ trợ các bên liên quan trong hoạt động thương mại. Chúng tôi đã từng kỳ vọng rằng, các quy tắc về thương mại điện tử sẽ đạt được những mức độ minh bạch và mức độ tham vấn ý kiến từ công chúng, tương tự như các quy tắc trong những thỏa thuận thương mại. Thế nhưng, theo như những gì trong báo cáo của UNCTAD và WEF, kỳ vọng này đã thay đổi. Đặc biệt là trong những quy tắc liên quan đến mạng Internet, nơi mà những bản hướng dẫn mang tính danh nghĩa về hoạt động thương mại và giao dịch có thể ảnh hưởng đến quyền tự do ngôn luận của công dân và các quyền cá nhân cơ bản khác.Tương lai của các cuộc đàm phán thương mại, bất kể là chúng theo đuổi các mục tiêu song phương hay đa phương, đều phụ thuộc nhiều vào sự minh bạch và các hoạt động tham vấn. Những đề nghị của WEF và UNCTAD là một bước thăm dò khởi đầu cho những cải cách khả thi trong hoạt động đàm phán thương mại, để chúng phù hợp hơn với thế kỷ 21.

Nguồn: EFF - HN

Từ khóa: thương mại, điện tử, kinh tế, kỹ thuật số, đàm phán, hiệp định