Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

 Năm 1975, khi tôi rời Ấn Đổ để đến Mỹ học thạc sĩ, thuật ngữ “toàn cầu hóa” vẫn chưa được sử dụng tại bất kỳ nơi nào trên thế giới. Thời ấy, đi ra nước ngoài là một vấn đề khó khăn và xin visa đi Mỹ cũng không hề dễ dàng. Tôi cuối cùng cũng tới được Mỹ. Và trong mắt người Mỹ, tôi như một kẻ ngoại lai xa lạ.

Ngày nay, toàn cầu hóa lại là một quá trình không thể tránh khỏi. Trong vòng chưa đầy ba thập kỷ, các rào cản thương mại đã giảm xuống và sự kết hợp giữa du lịch hàng không, truyền hình vệ tinh và Internet đã giúp tạo ra một “ngôi làng toàn cầu” liên kết các nước lại với nhau. Tuy nhiên, hai xu hướng phản đối hiện nay làm dấy lên nghi ngờ về tương lai của tiến trình toàn cầu hóa.

Cuộc khủng hoảng kinh tế năm 2008 có thể xem là bước ngoặt trong nhận thức của công chúng. Những năm trước khủng hoảng, hàng triệu người đã thoát khỏi cảnh nghèo khó, và nền dân chủ lan rộng hơn bao giờ hết, khiến nhiều người tưởng rằng kỷ nguyên vàng đã bắt đầu. Francis Fukuyama từng nổi tiếng với nhận định rằng, trong cuộc đấu tranh vĩ đại vì tương lai của tổ chức kinh tế chính trị của nhân loại, chế độ dân chủ và chủ nghĩa tư bản tự do đã giành thắng lợi cuối cùng.

Và rồi khủng hoảng xuất hiện và sự ngạo mạn của thời đại này nhanh chóng bị nghi ngờ. Người dân bắt đầu chú ý đến sự khác biệt rõ rệt và sâu sắc giữa người chiến thắng và kẻ thua cuộc trong quá trình toàn cầu hóa: mức lương của người lao động chỉ tăng lên ít ỏi mặc dù lợi nhuận khổng lồ được tạo ra. Lấy Anh Quốc làm ví dụ, từ năm 2008, mức lương chỉ tăng 13% nhưng thị trường chứng khoán lại tăng mạnh lên 115%. Dựa theo báo cáo hàng năm của ngân hàng Credit Suisse, bất bình đẳng giàu nghèo đang tăng mạnh, chiếm 35 trên 46 nền kinh tế lớn, trong khi trước năm 2007, con số này chỉ là 12.

Ở các nước phát triển, người nghèo và người thất nghiệp dần cảm thấy họ không nhận được sự giúp đỡ nào từ hệ thống toàn cầu hóa. Họ chỉ trích cơ quan chính trị vì thi hành các chính sách đẩy công việc của họ đến những nơi xa xôi như Trung Quốc và Ấn Độ. Và họ đề nghị quay lại một trật tự kinh tế kiểu cũ, để có thể đảm bảo rằng mỗi thế hệ sau sẽ có thu nhập nhiều hơn và sống tốt hơn thế hệ trước.

Tuy nhiên, xu hướng phản đối toàn cầu hóa về kinh tế chỉ chiếm một nửa câu chuyện. Nửa còn lại là xu hướng phản đối toàn cầu hóa về văn hóa – bao gồm chủ nghĩa thế giới, chủ nghĩa đa văn hóa và chủ nghĩa thế tục – được lãnh đạo bởi những người muốn tìm lại giá trị của truyền thống dân tộc, tôn giáo hoặc bản sắc dân tộc.

Xu hướng phản đối về văn hóa

Tổng thống Mỹ Donald Trump là minh chứng rõ nét choxu hướng phản đối về bản sắc này, thông qua khẩu hiệu “Đưa nước Mỹ vĩ đại trở lại”, ngầm hiểu như “Đưa nước Mỹ trở về với người da trắng” – một thông điệp gây ấn tượng mạnh đến những người đang thất nghiệp và các cử tri công nhân da trắng đang đau khổ và ngày càng bài ngoại, biến họ thành bệ đỡ cốt lõi cho Trump. Nhưng nước Mỹ mà Trump hứa hẹn vẫn chưa thể trở lại: cho đến năm 2030, phần lớn lực lượng lao động ở Mỹ vẫn là người da màu.

Bị xem là một hiện tượng lạ ở Mỹ, Trump thực ra chỉ là một phần trong cuộc nổi dậy lớn hơn của các nhà chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa truyền thống nhằm chống lại những người theo chủ nghĩa tự do toàn cầu và những thành phần quyền lực trên thế giới, dưới danh nghĩa bắt nguồn từ bản sắc tôn giáo và văn hóa. Thủ tướng Hungary –Viktor Orbán, Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ - Recep Tayyip Erdoğan và Thủ tướng Ấn Độ - Narendra Modi đều đi theo xu hướng này. Ngay cả tại những nơi mà các đảng cực hữu, phong trào bài ngoại, các đảng theo chủ nghĩa dân tộc và các chính trị gia chưa thâu tóm được quyền lực,họ cũng đang có những bước tiến nhanh, như những gì Đảng Alternative für Deutschland (Con đường khác cho nước Đức) đã làm trong cuộc bầu cử liên bang gần đây của Đức.

Tuy nhiên, xu hướng oán giận đối với tầng lớp giàu có cũng xuất hiện ở các đảng cánh tả. Một ví dụ điển hình là phong trào biểu tình “Chiếm lấy Phố Wall” ở Mỹ, gồm những người trẻ tuyên bố đại diện cho 99% số người bị bỏ lại phía sau trong khi nhóm lợi ích 1% vẫn tiếp tục thu lợi. Cuộc nổi dậy của Đảng Dân chủ do Thượng nghị sĩ Bernie Sanders dẫn đầu, chống lại bà Hillary Clinton vì những lý do tương tự như bên đảng cánh hữu: Hillary Clinton bị cho là đại diện của giới quyền lực toàn cầu hoá trên Phố Wall thông qua bài phát biểu được trả giá cao tại Goldman Sachs.

Các quan điểm tương tự chống lại tầng lớp quyền lực ít nhiều bị thúc đẩy bởi sự oán giận của giai cấp công nhân đối với chủ nghĩa thế giới và bất bình đẳng kinh tế. Thái độ này đãcủng cố lượng phiếu bầu cho Anh Quốc rời khỏi Liên minh châu Âu. Trên thế giới hiện có 1800 tỷ phú, 70 trong số đó sống tại London- thành phố giàu sang và đa sắc tộc, nơi mà đông đảo người dân chống lại Brexit. Tuy nhiên, sự phản đối đối với EU bắt nguồn từ nhiều vấn đề cơ bản hơn, về chủ nghĩa dân tộc và bản sắc, bao gồm sự khó chịu của người bản địa đối với số lượng lớn những người nhập cư từ các nướckhông nói được tiếng Anh.

Xu hướng phản đối toàn cầu hóa về kinh tế và văn hoá không phải lúc nào cũng chồng chéo lên nhau. Mặc dù Erdoğan và Modi cũng như Tập Cận Bình của Trung Quốc hứa hẹn sẽ đòi lại tiếng nói cho đất nước, họ vẫn là những nhà toàn cầu hoá về kinh tế - được biết đến như “Davos Man” - người đại diện cho tầng lớp quyền lực toàn cầu. Thế nhưng điều đáng lo ngại cho tình trạng kinh tế bất ổn hiện nay là sự phát triển của chủ nghĩa bản địa bài ngoại và chủ nghĩa Sô-vanh, khi mà những xu hướng tương tự cũng đang trỗi dậy ở phía Tây.

Tóm lại, hai xu hướng phản đối toàn cầu hoá trên đã giải thích sự hình thành hàng rào bảo hộ đối với dòng chảy tự do của hàng hoá, nguồn vốn và nguồn nhân lực, thậm chí là ở những đất nước phương Tây từ lâu đã luôn ủng hộ chủ trương mở cửa thị trường và hội nhập. Tất cả điều này đều thể hiện khá rõ ràng qua các số liệu. Năm 2007, nguồn vốn toàn cầu đạt con số kỉ lục 12,4 nghìn tỷ USD và chiếm 21% nền kinh tế thế giới. Đến trước năm 2016, giá trịnày đã giảm trầm trọng còn 4,3 nghìn tỷ USD, chiếm 6% nền kinh tế thế giới - thậm chí còn thấp hơn tỉ lệ năm 1980. Với sự chênh lệch khoảng 2,5% về mức độ gia tăng, tiến trình toàn cầu hoá cần một vài thập kỉ nữa để có thể theo kịp sự phát triển tổng thể của nền kinh tế.

Dù toàn cầu hóa chưa thực sự hoàn hảo, nó đã từng kéo hàng triệu người ra khỏi cảnh nghèo đói ở các nước đang phát triển như Trung Quốc và Ấn Độ, đồng thời mở ra những thị trường mới cho hàng hóa sản xuất từ các nước nghèo, và giảm giá thành cho người tiêu dùng ở các nước phát triển. Xu hướng phản đối về kinh tế và văn hóa cần phải bịngăn chặn, và tất cả mọi người cần nhận thức rõ về triển vọng của quá trình hội nhập toàn cầu.

Tác giả: SHASHI THAROOR

Nguồn: New Times - HN

Từ khóa: toàn cầu hóa, chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa bảo hộ, phản đối