Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Ba Lan đã nổi lên như một ngôi sao sáng trong số các nền kinh tế Đông Âu. Tuy nhiên, hành trình từ quốc gia có thu nhập trung bình thấp lên thu nhập cao của đất nước này vẫn là một ngoại lệ. Bài viết này nghiên cứu hơn 100 quốc gia đang mắc kẹt trong nhiều hình thức khác nhau của bẫy thu nhập trung bình do nợ nần gia tăng, dân số già hóa và chủ nghĩa bảo hộ ngày càng gia tăng. Để 6 tỷ người hiện đang sống ở các nước thu nhập trung bình chứng kiến nền kinh tế của họ đạt được vị thế thu nhập cao, các chính phủ phải đào tạo phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao đồng thời giảm bớt sự phụ vào nguồn năng lượng giá rẻ, vốn là cách truyền thống để phát triển nhanh.

Trong vài thập kỷ qua, Ba Lan đã nổi lên như một ngôi sao sáng trong số các nền kinh tế Đông Âu. Đã từng một thời, dưới chế độ kinh tế tập trung, chính phủ kiểm soát hầu hết mọi mặt của cuốc sống – từ những gì người dân mua đến nơi họ làm việc và cách thức hoạt động của các doanh nghiệp. Hệ thống cứng nhắc này đã kìm hãm sự sáng tạo và đổi mới, khiến đất nước phải vật lộn với tình trạng thiếu hụt kinh niên, kém hiệu quả và cơ hội hạn chế. Kể từ khi chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, hiệu suất kinh tế đáng kinh ngạc của Ba Lan đã biến đất nước này thành một câu chuyện thành công hấp dẫn. Mặc dù vẫn còn một chặng đường dài để đạt được sự hội tụ hoàn toàn với nhóm nước dẫn đầu về kinh tế (World Bank 2015), Ba Lan vẫn là một ngọn hải đăng của hy vọng và tiến bộ, xứng đáng được những người muốn tìm hiểu con đường dẫn đến thịnh vượng cho các quốc gia thu nhập trung bình quan tâm nghiêm túc.

Làn gió thay đổi: Bức tường Berlin sụp đổ và bình minh mới

Năm 1989, những cơn gió của sự thay đổi đã quét qua châu Âu. Khi Bức tường Berlin - từ lâu là biểu tượng của sự chia rẽ và áp bức - sụp đổ, Ba Lan, một quốc gia có thu nhập trung bình thấp sẵn sàng trỗi dậy từ đống tro tàn của quá khứ và quyết định làm mới lại nề kinh tế của mình. Một nhóm các nhà cải cách Ba Lan đã xây dựng một kế hoạch kinh tế táo bạo. Dưới sự dẫn dắt của Leszek Balcerowicz, họ đã xây dựng “Kế hoạch Balcerowicz”, Kế hoạch này giống như một cuộc cách mạng, thay đổi nền kinh tế Ba Lan một cách nhanh chóng và mạnh mẽ, giống như một liều thuốc mạnh vậy. Các cải cách diễn ra nhanh chóng và quyết đoán, cho phép các lực lượng thị trường cung và cầu và trở nên vững chắc. Tác động ban đầu là rất lớn: giá cả tăng vọt, các doanh nghiệp gặp khó khăn và người dân Ba Lan phải đối mặt với những khó khăn đáng kể khi nền kinh tế điều chỉnh theo sự tự do mới. Nhưng giữa những biến động, một điều gì đó phi thường đã bắt đầu xảy ra.

Đánh thức tinh thần kinh doanh và khai thác tài năng

Các doanh nhân, từng bị bóp nghẹt bởi những kiểm soát cứng nhắc, bắt đầu xuất hiện, tạo ra một môi trường kinh doanh năng động hơn. Các doanh nghiệp mới được thành lập và tinh thần đổi mới đã lan tỏa khắp đất nước. Các nhà đầu tư nước ngoài, bị thu hút bởi tiềm năng chưa được khai thác của Ba Lan, đã đổ xô vào, mang theo những công nghệ và ý tưởng toàn cầu mới, sau đó lan tỏa khắp đất nước. Ba Lan nhanh chóng trở thành trung tâm công nghệ và sản xuất, với các ngành công nghiệp như sản xuất ô tô và điện tử dẫn đầu. Đất nước đã hội nhập vào chuỗi giá trị toàn cầu, xuất khẩu hàng hóa đi khắp nơi và thu hút đầu tư từ khắp nơi trên thế giới.

Một khía cạnh quan trọng của quá trình chuyển đổi là việc tái cơ cấu và tư nhân hóa các doanh nghiệp nhà nước (DNNN). Chính phủ đã áp đặt những ràng buộc ngân sách hà khắc như một phần của liệu pháp sốc, buộc các DNNN phải trang trải chi phí thông qua doanh thu, khiến họ phải có trách nhiệm giải trình và hiệu quả hơn. Luật phá sản nghiêm ngặt cũng được ban hành, có nghĩa là các DNNN thua lỗ không còn có thể dựa vào gói cứu trợ của nhà nước và phải đối mặt với rủi ro phá sản thực sự nếu quản lý tài chính yếu kém.

Sự chuyển đổi của Ba Lan không chỉ là về doanh nghiệp - mà còn đầu tư nguồn nhân lực chất lượng. Với những cơ hội mới, công dân Ba Lan đã theo đuổi giáo dục, trau dồi kỹ năng và nắm bắt những thách thức của nền kinh tế mới. Nhận thức được tầm quan trọng của nguồn nhân lực, chính phủ đã đầu tư mạnh vào giáo dục và cơ sở hạ tầng, đảm bảo lực lượng lao động Ba Lan được trang bị cho những yêu cầu của thế giới hiện đại.

Những cải cách này cũng đưa Ba Lan gần hơn với Châu Âu hơn. Đất nước đặt mục tiêu gia nhập EU, điều này đã mở ra cánh cửa cho các thị trường lớn hơn nữa cho các công ty đang phát triển nhanh chóng của Ba Lan, tích hợp chúng vào chuỗi giá trị toàn cầu, mở rộng thương mại và thúc đẩy hợp tác quốc tế, từ đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của Ba Lan.

Khi nền kinh tế ngày càng trở nên mạnh mẽ, kiên cường và thịnh vượng hơn, Ba Lan đã gia nhập hàng ngũ 34 quốc gia đã thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình mà rất nhiều quốc gia khác mắc phải và chuyển sang gia nhập nhóm thu nhập cao. Ngày nay, sự chuyển đổi phi thường của Ba Lan từ một nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang một cường quốc thị trường thịnh vượng, là minh chứng cho tác động của những cải cách táo bạo, cạnh tranh lành mạnh, hủy diệt sáng tạo và cam kết về ưu thế.

Ba Lan là một ngoại lệ: Một hành trình hiếm hoi trong số các quốc gia thu nhập trung bình

Hành trình từ một quốc gia có thu nhập trung bình thấp lên thu nhập cao của Ba Lan thực sự đáng kinh ngạc. Nhưng các quốc gia thu nhập trung bình khác thì sao? Trong Báo cáo Phát triển Thế giới (WDR) mới nhất, chúng tôi đi sâu vào bẫy thu nhập trung bình và khám phá câu hỏi cơ bản này. Thật không may, câu chuyện thành công của Ba Lan không phải là chuẩn mực cho 108 quốc gia thu nhập trung bình còn lại, mà là một ngoại lệ. Theo Ngân hàng Thế giới, các nước thu nhập trung bình - nhóm mà Ba Lan từng thuộc về - chiếm 75% dân số toàn cầu và chiếm gần 1/3 GDP toàn cầu. 108 quốc gia thu nhập trung bình, với mức thu nhập bình quân đầu người từ 1.136 USD đến 13.845 USD, đang tìm cách đạt được vị thế thu nhập cao trong vòng 20 đến 30 năm tới. Khi đánh giá dựa trên mục tiêu này, bức tranh khá ảm đạm: kể từ năm 1990, tổng dân số của các nền kinh tế thu nhập trung bình đã chuyển sang thu nhập cao là dưới 250 triệu người, gần bằng dân số Pakistan. Như một số phân tích trước đây của VoxEU đã chỉ ra, các nền kinh tế này thường thấy mình bị mắc kẹt trong nhiều hình thức khác nhau của bẫy thu nhập trung bình.

Trong thập kỷ qua, triển vọng của các nước thu nhập trung bình đã trở nên xấu đi. Nợ nần gia tăng, dân số già hóa, chủ nghĩa bảo hộ ngày càng gia tăng ở các nền kinh tế tiên tiến và áp lực ngày càng tăng trong việc thúc đẩy quá trình chuyển đổi năng lượng đã khiến các nền kinh tế thu nhập trung bình ngày nay ngày càng đối mặt với tình thế tiến thoái lưỡng nan. Khả năng 6 tỷ người đang sống ở các nước thu nhập trung bình ngày nay sẽ thấy quốc gia của họ đạt được trạng thái thu nhập cao trong vòng một hoặc hai thế hệ là khá thấp.

Dựa trên kinh nghiệm phát triển qua nhiều thập kỷ kể từ những năm 1950 và những hiểu biết sâu sắc từ phân tích kinh tế của Schumpeter, WDR 2024 vạch ra các chiến lược để các nước đang phát triển tránh được bẫy thu nhập trung bình. Trọng tâm trong các khuyến nghị của WDR 2024 là chiến lược ‘3i’, liên quan đến 2 quá trình chuyển đổi quan trọng trong ba giai đoạn phát triển kinh tế.

Trong giai đoạn đầu tiên, áp dụng cho các nước có thu nhập thấp nhất, trọng tâm là đầu tư vốn đáng kể để xây dựng năng lực sản xuất nền tảng của một quốc gia. Khi các nền kinh tế tiến tới giai đoạn thứ hai, chiến lược ‘2i’ trở nên cần thiết. Ở đây, cần kết hợp đầu tư liên tục với ‘tích hợp - quá trình đưa vào và tích hợp hiệu quả các công nghệ toàn cầu và thực tiễn kinh doanh thành công, như trong kinh nghiệm của Ba Lan. Các quốc gia đã tích lũy đủ vốn hiện đặt mục tiêu tận dụng các nguồn lực này bằng cách tích hợp các công nghệ hiện đại trong nước, định hình lại ngành công nghiệp của họ để trở thành những nhân tố chủ chốt trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong giai đoạn thứ ba và là giai đoạn tiên tiến nhất, chiến lược 3i là cần thiết để bổ sung cho đầu tư và tích hợp với đổi mới. Đối với các nước thu nhập trung bình cao đã thành thạo việc tích hợp, bước tiếp theo là không chỉ tiếp thu ý tưởng từ công nghệ hàng đầu toàn cầu mà còn tham gia vào việc mở rộng thị trường ra bên ngoài. Giai đoạn này liên quan đến việc phát triển các đổi mới trong nước có thể dẫn đến những đột phá trên trường quốc tế, đảm bảo tăng trưởng kinh tế bền vững và tiến bộ vượt ra ngoài bẫy thu nhập trung bình. Trước đó, Guriev et al. (2019) đã trình bày chi tiết cách Hàn Quốc điều hướng thành công quá trình chuyển đổi sang tăng trưởng do đổi mới dẫn dắt.

Quá trình chuyển đổi giữa các chiến lược tăng trưởng không phải là tự động; chúng phụ thuộc vào cách thức các xã hội quản lý hiệu quả “các lực lượng Schumpeter” của sáng tạo, bảo tồn và hủy diệt. Thành công đòi hỏi sự cân bằng tinh tế: kỷ luật những người nắm quyền, những người nếu không được kiểm soát, có thể tham gia vào các hành vi chiến lược như liên kết với các chính trị gia để bảo vệ lợi ích của họ thay vì tập trung vào đổi mới. Nó cũng đòi hỏi phải khen thưởng xứng đáng và nắm bắt cơ hội trong thời kỳ khủng hoảng. Những người nắm quyền - cho dù là các tập đoàn lớn, doanh nghiệp nhà nước hay cá nhân có ảnh hưởng - có thể là động lực tạo ra giá trị to lớn, nhưng họ cũng có thể cản trở tiến bộ. Để đảm bảo một nền kinh tế năng động, các chính phủ phải thiết lập khuôn khổ cạnh tranh khuyến khích các doanh nghiệp mới gia nhập thị trường đồng thời tránh tình trạng bảo hộ quá mức cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ hoặc 'ác cảm' với các tập đoàn lớn.

Các nước thu nhập trung bình, với nguồn nhân lực có kỹ năng hạn chế hơn so với các nền kinh tế tiên tiến, phải cải thiện cả việc tích lũy và phân bổ nguồn lực quan trọng này. Ngoài ra, sự phụ thuộc truyền thống vào năng lượng giá rẻ và đáng tin cậy như một nền tảng của phát triển nhanh chóng hiện nay phải được điều chỉnh với trọng tâm là hiệu quả năng lượng và giảm phát thải để giữ cho hành tinh của chúng ta có thể sống được.

Những thách thức mới nổi - chẳng hạn như sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy, chủ nghĩa bảo hộ toàn cầu ngày càng gia tăng và nhu cầu cấp thiết phải giải quyết biến đổi khí hậu - mang đến cơ hội để loại bỏ các cấu trúc lỗi thời và mở đường cho những cách tiếp cận mới. Mặc dù khủng hoảng chắc chắn gây ra tổn thất nặng nề, nhưng chúng cũng có thể cơ hội để thúc đẩy sự đồng thuận để ban hành những cải cách chính sách khó khăn nhưng cần thiết, đặc biệt là trong các xã hội dân chủ.

Nguồn: CEPR

Từ khóa: Ba Lan, kinh tế thị trường, chính sách đổi mới