Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Dòng chảy đầu tư và thương mại toàn cầu ngày càng bị ảnh hưởng bởi các chính sách đơn phương, từ kiểm soát xuất khẩu cho đến trợ cấp công nghiệp. Những chính sách như thế được thực hiện bởi các cường quốc thương mại lớn, thường được thúc đẩy bởi các mục tiêu phi kinh tế như bảo vệ an ninh quốc gia và an ninh kinh tế, chống lại sự nóng lên toàn cầu và bảo vệ các giá trị xã hội.

Những chính sách này tạo ra sự không chắc chắn, tăng các phí bảo hiểm rủi ro đầu tư và bóp méo thương mại. Các thành viên Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) có thể biện minh cho hành động đơn phương nhằm đạt được các mục tiêu phi kinh tế bằng cách kêu gọi các ngoại lệ chung hoặc thiết yếu về an ninh của WTO. Nhưng việc sử dụng rộng rãi các điều khoản này tạo thành một mối đe dọa lớn đối với trật tự thương mại dựa trên luật lệ. Để các luật lệ có thể hoạt động được, cần phải có sự chấp nhận chung về các chuẩn mực hành vi tốt. Các chuẩn mực này bị vi phạm khi đạo đức công cộng hoặc an ninh kinh tế trở thành vỏ bọc cho các chính sách thương mại mang tính phân biệt đối xử đơn phương.

Những con đường khả thi nào cho hợp tác thương mại đa phương?

Sự xói mòn niềm tin giữa các cường quốc kinh tế lớn, phản ánh việc họ ngày càng sẵn sàng “vũ khí hóa” chính sách thương mại, là một hạn chế lớn trong việc khởi động các cuộc đàm phán về các luật lệ mới của trò chơi thương mại. Thay vì, quyền tự chủ chiến lược, an ninh kinh tế và các mục tiêu phi kinh tế khác thúc đẩy lời kêu gọi hợp tác giữa các quốc gia có cùng giá trị và hệ thống kinh tế - chính trị.

Để WTO tiếp tục phù hợp trong thế kỷ 21, các thành viên phải thừa nhận thương mại quốc tế ngày càng gắn liền với sự cạnh tranh, hợp tác và tranh chấp mang tính hệ thống vì các mục tiêu phi kinh tế - mà thương mại được nhìn thấy như là một công cụ dẫn đến thành công về mặt chính sách. Việc sử dụng các thủ tục giải quyết tranh chấp, đặc biệt trong các trường hợp việc dẫn các lợi ích an ninh cần thiết, có thể vừa phản tác dụng vừa không hiệu quả.

Những nỗ lực nhằm bảo vệ một cơ chế thương mại toàn cầu mở nên tập trung vào các quy trình thông qua các thành viên WTO tham gia vào đối thoại chính sách. Các khuôn khổ được hỗ trợ về mặt thể chế cho phép thảo luận dựa trên cơ sở ngang hàng để đánh giá hiệu lực và hiệu suất của việc đơn phương theo đuổi các mục tiêu phi kinh tế và tác động lan tỏa liên quan, có thể là tích cực hoặc tiêu cực. Cuộc đối thoại như thế là cần tiết để cung cấp thông tin hợp tác đa phương cần thiết nhằm giải quyết các mối đe dọa chính và các vấn đề hành động tập thể mà cộng đồng toàn cầu đang phải đối mặt.

Sự khác biệt mang tính hệ thống và sự canh tranh địa chính trị không nhất thiết phải ngăn sự hợp tác nhằm giảm thiểu hoặc quản lý sự lan tỏa chính sách. Chính quyền Tổng thống Hoa Kỳ Biden đã nói rõ ràng rằng Hoa Kỳ không quan tâm đến việc đàm phán các lĩnh vực thương mại ưu đãi truyền thống mà tập trung vào việc cắt giảm thuế quan và các rào cản phi thuế quan đối với khối lượng thương mại đáng kể. Thay vào đó, Hoa Kỳ đang theo đuổi các khuôn khổ và hợp tác đặc biệt trên các vấn đề để điều phối chính sách, chẳng hạn như thống nhất các thông lệ pháp lý về thương mại kỹ thuật số và quản lý chuỗi cung ứng.

Một sáng kiến Hoa Kỳ là Khuôn khổ Kinh tế Thịnh vượng Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, nhằm xúc tiến tự do hóa thương mại, thương mại kỹ thuật số mở và các luồng dữ liệu tự do xuyên biên giới với châu Á. Những thỏa thuận như thế là có ý nghĩa đối với hệ thống thương mại trong chừng mực đóng vai trò là khuôn khổ cho sự hợp tác tập hợp giữa các nhóm thành viên WTO. Các tập hợp này cũng tạo điều kiện cho thương mại và đầu tư dựa trên giá trị chung, bao gồm thông qua các yêu cầu sản xuất liên quan đến lao động, nhân quyền và tính môi trường bền vững,

Nếu các thỏa thuận hợp tác pháp lý liên quan được mở cho bất kỳ nền kinh tế nào quan tâm đến việc tham gia, với các lợi ích mở rộng có điều kiện sau khi thực hiện các tiêu chuẩn hoặc quy tắc quản lý đã thống nhất, thì có thể hỗ trợ quá trình đa phương hóa dần dần. Thay vì, nếu hợp tác pháp lý được thiết kể để tạo ra các thỏa thuận độc quyền, nó có thể phân mảnh hệ thống thương mại toàn cầu. Các hiệp định đa phương mở theo từng lĩnh vực cụ thể mang lại triển vọng đa phương hóa tốt hơn các hiệp định thương mại ưu đãi.

Sự hợp tác phải bắt nguồn từ sự hiểu biết về các mục tiêu của các bên tham gia và mối liên hệ giữa lợi ích với các cam kết trong nước và quốc tế của các quốc gia liên quan. Cải cách WTO là không cần thiết cho các cuộc thảo luận giữa các thành viên về các mục tiêu phi kinh tế, nhưng phải có sự sẵn sàng về mặt chính trị để vượt xa khuôn khổ “bánh mì và bơ” của WTO – tổ chức này phải đàm phán chính sách thương mại mà không xem xét lý do sử dụng các công cụ thương mại đặc biệt.

Các thành viên WTO đặt điều kiện tiếp cận thị trường dựa trên việc đáp ứng các yêu cầu sản xuất đặc biệt để hoàn thành mục tiêu phi kinh tế có lợi cho quốc gia khác cũng làm như vậy. Trong nhiều trường hợp, các thành viên WTO có thể chia sẻ các mục tiêu phi kinh tế, tạo cơ hội cho đối thoại và thảo luận về hành động chung có thể thực hiện được. Sự hợp tác có thể dưới hình thức hành động phối hợp bằng các nền kinh tế có cùng chí hướng, nhưng tốt hơn là nên đưa ra một khuôn khổ nhằm khuyến khích sự hình thành các câu lạc bộ được WTO trừng phạt. Điều này sẽ đảm bảo sự giám sát minh bạch và phân tích hiệu quả tốt hơn về tác động của mối liên kết vấn đề mục tiêu thương mại – phi kinh tế mà các nhóm quốc gia theo đuổi. Điều này sẽ mang lại lợi ích cho các khu vực pháp lý đang theo đuổi hành động chung bằng cách giúp đỡ họ giám sát việc thực hiện và hiểu rõ liệu các biện pháp can thiệp có hiệu quả và hiệu suất. Nó sẽ mang lại lợi ích cho những người không tham gia câu lạc bộ bằng cách cung cấp một cơ chế thể chế tạo ra các thông tin về lợi ích của việc tham gia câu lạc bộ, mức độ và ảnh hưởng của các tác động bên ngoài câu lạc bộ và một kênh để thu hút các thành viên câu lạc bộ.

Có thể thu được nhiều lợi ích từ việc hợp tác dựa trên các mục tiêu phi kinh tế vì lợi ích chung. Liên minh từ lâu đã hình thành hợp tác quốc tế và có thể sẽ xuất hiện nhiều hơn trong tương lai nhằm hỗ trợ hội nhập sâu hơn giữa các nền kinh tế có cùng chí hướng. Các cuộc thảo luận cải cách WTO nên tập trung vào việc phát triển khuôn khổ đa phương để hướng dẫn việc hình thành các nhóm nền kinh tế cùng chung chí hướng được thúc đẩy bởi các mục tiêu phi kinh tế.

Việc tạo điều kiện thuận lợi cho các thành viên WTO giám sát các sáng kiến như thế sẽ giúp các thành viên câu lạc bộ thiết kế và thực hiện các chính sách hiệu quả. Các câu lạc bộ hỗ trợ sẽ cũng mang lại lợi ích cho những người không tham gia bằng cách giảm các tác động bất lợi tiềm năng đối với hệ thống thương mại bằng cách thiết lập các quy tắc mà câu lạc bộ phải tuân thủ, bao gồm việc mở cửa cho bất kỳ thành viên nào muốn tham gia.

Các câu lạc bộ gắn kết trong WTO sẽ cung cấp cho họ cơ sở thể chế đa phương, thúc đẩy tính minh bạch và hỗ trợ đánh giá ngang hàng có hiểu biết về việc sử dụng công cụ chính sách thương mại được chứng minh bằng các mục tiêu phi kinh tế

Bernard Hoekman là Giáo sư và Giám đốc Kinh tế Toàn cầu tại Trung tâm Nghiên cứu Cao cấp Robert Schuman thuộc Viện Đại học Châu Âu và là nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Chính sách Kinh tế.

Petros C Mavroidis là Giáo sư Luật tại Trường Luật Columbia.

Douglas Nelson là Giáo sư Khoa Kinh tế tại Đại học Tulane và là thành viên bên ngoài tại Đại học Nottingham.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: WTO, chính sách, chính sách đơn phương