Tránh sự phân chia nền kinh tế kỹ thuật số

digital economy

“Khi vui vẻ ta thấy thời gian trôi qua thật nhanh”. Đã một phần tư thế kỷ trôi qua kể từ Tuyên bố của WTO về Thương mại Điện tử Toàn cầu tại Hội nghị Bộ trưởng lần thứ hai năm 1998. Trong tuyên bố, các Bộ trưởng kêu gọi một chương trình làm việc toàn diện trong cơ quan thương mại toàn cầu để phát triển các quy tắc, vào thời điểm đó vẫn còn là một phần khá nhỏ của nền kinh tế toàn cầu.

Hai thập kỷ rưỡi sau đó, rõ ràng các quy định đó đã lỗi thời. Việc bảo mật dữ liệu và mức độ các chính phủ, tập đoàn có thể giao dịch và truy cập thông tin cá nhân cũng như lưu trữ, xử lý dữ liệu bên ngoài một quốc gia là vấn đề trọng tâm và ngày càng gia tăng sự phân chia trên phạm vi quốc tế. Ngay cả lệnh cấm đánh thuế đối với truyền dẫn điện tử, một trong những thành tựu nổi bật trong Tuyên bố năm 1998, cũng bị Ấn Độ và Nam Phi chỉ trích.

Internet có nguy cơ bị phân mảnh theo các ranh giới địa chính trị, vì quy định quốc gia buộc các công ty quốc tế phải tuân thủ các quy tắc hoàn toàn khác khi cung cấp cùng một sản phẩm ở các khu vực pháp lý khác nhau — hoặc đơn giản là không cạnh tranh trên nhiều thị trường. Sự ra mắt gần đây của Meta - đối thủ Twitter là chủ đề đang được quan tâm ngày càng tăng: ứng dụng không được cung cấp cho người tiêu dùng ở Liên minh Châu Âu do lo ngại rằng các hoạt động dữ liệu của Meta sẽ vi phạm luật riêng tư của EU. Trong nhiều năm qua, Trung Quốc đã ngăn cản các sản phẩm như Google cạnh tranh với các sản phẩm thay thế được sản xuất trong nước, và thực thi chế độ kiểm duyệt của chính phủ. Đầu năm 2023, bang Montana của Mỹ đã cấm hoàn toàn việc sử dụng TikTok, một thách thức khó có thể vượt qua vì sự không tương thích với các biện pháp bảo vệ quyền tự do ngôn luận trongHiến pháp Mỹ.

Trong quy định kỹ thuật số, cũng như tại các quốc gia khác trong hệ thống thương mại toàn cầu, Liên minh Châu Âu, Mỹ và Trung Quốc đều tin rằng thị trường của họ đủ lớn để họ có thể đơn phương áp đặt các quy tắc mà các quốc gia khác sẽ buộc phải tuân theo, mặc dù rõ ràng là thông qua các hiệp định thương mại tự do song phươngphản ánh mong muốn của đối tác chiếm ưu thế hơn, hoặc ngầm hiểu, thông qua sự điều chỉnh theo quy định của các nền kinh tế nhỏ hơn.

Đối với các quốc gia vừa và nhỏ, đây là một triển vọng không mấy hấp dẫn. Thay vì định hình các quy tắc chi phối thương mại kỹ thuật số, các quốc gia này sẽ buộc phải lựa chọn giữa các quy định được đưa ra và quyết định bởiBrussels, Bắc Kinh hoặc Washington. Giải pháp thay thế — một bộ quy tắc và nguyên tắc toàn cầu— sẽ cực kỳ khó được thống nhất, nhưng đó là cách duy nhất tránh được sự phân chia ngày càng rộng của internet thành các khối được điều chỉnh bởi các quy tắc cạnh tranh giữa các cường quốc địa chính trị.

Bất kỳ bộ quy tắc và thể chế bền vững nào về thương mại kỹ thuật số sẽ phải bao gồm cả Trung Quốc và Mỹ. Vấn đề là khi môi trường địa chính trị ngày càng xấu đi, thì điều cần thiết là tổ chức một hội nghị để có thể trao đổi, thảo luận. Như Ken Heydon phân tích trong một bài báo hồi 07 tháng 08 rằng trong khi quá trình gia nhập của Trung Quốc vào Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) có thể là một đòn bẩy lý tưởng, thì quyết định từ bỏ hiệp định này của chính quyền Trump đã khiến Mỹ không có cơ hộican dự với Trung Quốc về những vấn đề này trong bối cảnh Trung Quốc nắm giữ tất cả các quân bài.

Nếu muốn đạt được tiến bộ trong việc theo đuổi những vấn đề trên, thì hội nghị sẽ phải diễn ra ở nơi khác: có lẽ, như Heydon gợi ý, trong Sáng kiến chung về thương mại điện tử của WTO, do Úc, Nhật Bản và Singapore thúc đẩy. Lợi thế của việc thông qua WTO là tiềm năng mua vào trên diện rộng, bao gồm cả từ Trung Quốc và Mỹ. APEC cũng có thể là một nơi lý tưởng để thảo luận về các vấn đề thương mại kỹ thuật số trong năm nay. Khối RCEP cũng có là một địa điểm thảo luận hiệu quả, vì nó bao gồm cả ba quốc gia thúc đẩy Sáng kiến Chung của WTO cũng như Trung Quốc.

Tất nhiên, địa điểm chỉ là một yếu tố: thỏa thuận về các quy định cần thiết để quản lý thương mại kỹ thuật số sẽ rất khó nắm bắt chừng nào vẫn còn sự khác biệt giữa các chính phủ liên quan tới vấn đề quyền riêng tư, kiểm duyệt, an ninh quốc gia, tính minh bạch và tăng trưởng kinh tế.

Các quốc gia có khuôn khổ đối nội và song phương mạnh mẽ để quản lý các rủi ro đan xen do thương mại quốc tế về hàng hóa và dịch vụ kỹ thuật số tạo ra, nhấn mạnh các giá trị tự do, cởi mở giống như ba quốc gia thúc đẩy Sáng kiến chung, nên sẵn sàng bảo vệ tầm nhìn về các quy tắc thương mại kỹ thuật số. Như Heydon tuyên bố, ‘mục tiêu ưu tiên đối với các đồng chủ tịch Úc, Nhật Bản và Singapore sẽ là thúc đẩy ý tưởng được đưa ra vào năm 2019 bởi Cựu Thủ tướng Nhật Bản Shinzo Abe về sự tin cậy đối với luồng dữ liệu tự do. Cách tiếp cận này, hiện đang thu hút sự quan tâm trong chính phủ và các chuyên gia, sẽ khác xa với những gì Bắc Kinh có thể sẽ tìm cách áp đặt trong FTA Trung Quốc-ASEAN.’

Cũng tại Hội nghị, Bộ trưởng WTO đã đồng ý với Tuyên bố về thương mại điện tử năm 1998, Bill Clinton đã nhắc nhở những người tham dự rằng chế độ thương mại toàn cầu đã được thiết lập để thúc đẩy trao đổi tự do nhằm phục vụ hòa bình toàn cầu. Khi nền kinh tế kỹ thuật số bắt đầu phân chia theo các ranh giới địa chính trị và sức mạnh của trí tuệ nhân tạo ngày càng phát triển mạnh mẽ, các cường quốc tầm trung ở châu Á phải hành động nhanh chóng và dứt khoát để đảm bảo rằng các quy tắc thương mại toàn cầu cuối cùng cũng được đưa vào thời đại internet, phản ánh các giá trị cởi mở và minh bạch.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: phân chia; kinh tế; kỹ thuật số; tự do; cởi mở; internet.