ASEAN giữa hai cường quốc- Hoa Kỳ và Trung Quốc

Hội nghị thượng đỉnh G7 ở Hiroshima và sau đó là cuộc họp du lịch của G20 ở Kashmir đã cho thấy sự bất đồng trong quan điểm của hai nhóm. Mặc dù, G20 đã nhấn mạnh phương châm “một Trái đất, một gia đình, một tương lai”, trong khi thái độ hiếu chiến của G7 lại thể hiện rõ “Chúng ta phải tách khỏi Trung Quốc”.

Đối với các nước thành viên ASEAN, việc “cắt đứt quan hệ” với Trung Quốc không phải là một sự lựa chọn hay. Mặc dù khu vực có thể hưởng lợi từ sự dịch chuyển sản xuất và đầu tư từ Trung Quốc sang các nước ASEAN, việc chia rẽ kinh tế hoàn toàn giữa kinh tế Trung Quốc và phương Tây cũng có thể làm chệch hướng dòng chảy thương mại, tăng chi phí sản xuất và giảm phúc lợi trong dài hạn.

Việc đẩy mạnh chia rẽ nền kinh tế Hoa Kỳ và châu Âu khỏi Trung Quốc hiện chỉ giới hạn trong lĩnh vực như năng lượng, thiết bị bán dẫn, công nghệ thông tin và truyền thông, khai khoáng mỏ và khai khoáng. Nhưng việc chia rẽ dự kiến sẽ ảnh hưởng đến phần lớn ngành công nghiệp, bao gồm máy móc, thiết bị cơ khí, linh kiện điện tử và ô tô.

Nếu giả định các nền kinh tế ASEAN đều phụ thuộc như nhau vào Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu, Trung Quốc và Đông Á, khối này phải duy trì tính trung lập, không thiên vị bên nào và tăng cường hợp tác. Bằng cách tận dụng ảnh hưởng kinh tế và chính trị ngày càng tăng của mình, các nước thành viên ASEAN có thể thúc đẩy hòa bình, hợp tác và đẩy mạnh gắn kết với cộng đồng quốc tế.

Trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc, các nước ASEAN cũng phải tăng cường hội nhập khu vực. Trong hai thập kỷ qua, tỷ trọng thương mại nội khối của ASEAN trên tổng thương mại khoảng 22%- 23%. Xuất khẩu sang phần còn lại thế giới của các thành viên chắc chắn đã tăng trong giai đoạn này. Nhưng tỷ trọng thương mại toàn cầu của các nước ASEAN chỉ tăng 6.4%- 7.8% từ năm 2000- 2022.

Có ba cách giải thích cho sự trì trệ của trong thương mại nội khối ASEAN kể từ đầu thế kỷ này. Thứ nhất là mô hình hội nhập chưa sâu sắc của khu vực. Bởi vì phần lớn sản phẩm sản xuất ở ASEAN đều là sản phẩm thay thế thay vì bổ sung cho nhau, phạm vi tăng cường thương mại giữa các thành viên vốn luôn bị giới hạn.

Thứ hai, quy tắc xuất xứ và các biện pháp phi thuế quan chặt chẽ hơn có thể đóng vai trò là rào cản thương mại. Mặc dù có những quy định và thủ tục nhằm đảm bảo sức khỏe, an toàn và bảo vệ môi trường, việc thiết lập và thực thi chúng có thể vô tình gây cản trở thương mại và đầu tư.

Cuối cùng, điều quan trọng là cần nhận thức rằng ASEAN không phải là một khu vực khép kín. Các nước thành viên phụ thuộc nhiều vào đầu tư và công nghệ từ các nước như Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc. Mặc dù, khối này hoạt động như một nhóm hợp nhất, nhưng ASEAN không phải là một liên minh thuế quan, có nghĩa là các nước thành viên có thể tham gia với các nước khác hay khối khác một mình. Sự linh hoạt đã cho phép các thành viên theo đuổi lợi ích của mình và tìm kiếm các quan hệ đối tác và thỏa thuận đa dạng trong khi vẫn duy trì mối liên kết và sức sống của cộng đồng ASEAN.

Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), bao gồm 10 nước ASEAN, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc và New Zealand, là một trường hợp điển hình. Bao trùm khoảng 1/3 GDP toàn cầu và 1/4 tổng thương mại và đầu tư của thế giới, RCEP là khu vực thương mại tự do lớn nhất thế giới và mục đích hướng đến thúc đẩy hội nhập thương mại lớn hơn bằng cách giảm thuế quan đối với 90% dòng sản phẩm.

Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (tên gọi trước đây là Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương) là một ví dụ khác. Kể từ năm 2018, bốn nước ASEAN- Singapore, Việt Nam, Brunei và Malaysia- đã gia nhập CPTPP, hiệp định bao trùm khoảng 13% GDP toàn cầu và đặt mục tiêu giảm đến 98% thuế quan sản phẩm.

Khuôn khổ Kinh tế Ấn Độ Dương- Thái Bình Dương vì thịnh vượng (IPEF), một nhóm mới được thành lập do chính quyền tổng thống Mỹ- Joe Biden khởi xướng vào tháng 5/2022, cũng tìm cách thúc đẩy quan hệ đối tác khu vực. Thêm vào đó, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Úc và New Zealand, 7 nước ASEAN- Singapore, Thái Lan, Indonesia, Malaysia, Philippines, Việt Nam và Brunei- đã tham gia IPEF. Nhưng Campuchia, Lào và Myanmar không bao gồm trong khuôn khổ mới này.

Những ngoại trừ này có thể làm trầm trọng thêm sự chênh lệch giữa các thành viên ASEAN và làm gia tăng căng thẳng trong khu vực, như hiệp định RCEP. Một số nhà phê bình đã cho rằng IPEF chủ yếu mang tính biểu tượng và nhằm mục đích thu hút cử tri Mỹ hơn là thực thi các chính sách hiệu quả có lợi cho các thành viên của khuôn khổ. Tương tự, gần đây các bộ trưởng thương mại từ khắp Ấn Độ Dương- Thái Bình Dương đã nhóm họp ở Detroit để thảo luận một loạt các biện pháp nhằm củng cố chuỗi cung ứng cho các mặt hàng thiết yếu, như thiết bị bán dẫn và các khoáng sản quan trọng. Nhưng thỏa thuận mà họ đạt được thiếu các mục tiêu chính sách rõ ràng ngoài việc giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc.

Giả định rằng các nước không đủ khả năng để giảm phụ thuộc vào bên nào, sự cạnh tranh leo thang giữa Trung Quốc và phương Tây đã đặt các nước ASEAN vào một vị thế khó khăn. Thương mại giữa các nước thành viên của khối và châu Âu tăng hơn 3 lần giai đoạn năm 2000- 2022, từ 110,5 tỷ đô la lên 342,3 tỷ đô la. Tương tự, thương mại của ASEAN với Hoa Kỳ đã tăng từ 135,1 tỷ đô la lên 452,2 tỷ đô la. ASEAN xuất khẩu sang Hoa Kỳ tăng gần gấp bốn lần từ 87,9 tỷ đô la lên 356,7 tỷ trong cùng giai đoạn.

Đồng thời, thương mại giữa ASEAN và Trung Quốc đã đạt 975,3 nghìn tỷ đô la trong năm 2022, tăng gấp 24 lần kể từ năm 2000. Xuất khẩu của các nước ASEAN sang Trung Quốc đã tăng gấp 18 lần trong giai đoạn 2000- 2022, từ 22,2 tỷ đô la lên 408,1 tỷ đô la.

Ngoài ra, Đông Á, Hoa Kỳ, EU đều là quốc gia đầu tư trực tiếp nước ngoài quan trọng đối với các nước ASEAN. Năm 2021, các nước Đông Á chiếm 33% vốn FDI trong khu vực, trong khi Hoa Kỳ và EU chiếm lần lượt 22% và 15%.

Với chiều sâu của các mối quan hệ kinh tế này, việc kêu gọi các nước ASEAN tách khỏi Trung Quốc là vô cùng bất công. Điều này cũng không tốt, bởi lẽ việc chia rẽ sẽ làm suy yếu thương mại và phát triển kinh tế trong khối, gây ra bất ổn chính trị trên toàn khu vực.

Nguồn: The Jakarta Post

Từ khóa: ASEAN, quan hệ Hoa Kỳ- Trung Quốc, EU, thương mại, hiệp định thương mại tự do