Quan hệ Trung Quốc-ASEAN có chuyển biến tốt đẹp hơn sau đại dịch?

asean china

Khi Trung Quốc mở cửa lại biên giới, Trung Quốc đã kết nối lại các hoạt động giao thương bình thường với các nước Đông Nam Á (ASEAN). Tuy nhiên vẫn cần lưu ý một số rủi ro tiềm ẩn.

Mới đây, tại Hội nghị chuyên đề về Tình hình quốc tế và quan hệ đối ngoại của Trung Quốc năm 2022, Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc - Vương Nghị đã vạch ra 6 nhiệm vụ ngoại giao trong năm 2023. Trong đó, ông nhấn mạnh Trung Quốc “sẽ luôn cam kết với nguyên tắc thân thiện, chân thành, cùng có lợi và có tính bao trùm cũng như chính sách củng cố tình hữu nghị và quan hệ đối tác trong khu vực lân cận của chúng ta, đồng thời làm sâu sắc thêm tình hữu nghị, sự tin tưởng lẫn nhau và hội tụ lợi ích với các nước láng giềng của chúng ta.”

Xét về khoảng cách địa lý và sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) là ưu tiên hàng đầu trong chính sách ngoại giao láng giềng của Trung Quốc. Trong giai đoạn đại dịch, ASEAN trở thành đối tác thương mại lớn nhất của Trung Quốc, thay thế Hoa Kỳ và Liên minh Châu Âu. Đồng thời, ASEAN cùng với Trung Quốc chung sức chống dịch COVID-19. Sau khi Trung Quốc thông báo sẽ dỡ bỏ chính sách kiểm dịch đối với khách quốc tế vào ngày 8 tháng 01, quan hệ Trung Quốc-ASEAN cũng sẽ chuyển biến tốt hơn.

Trong cuốn sách xuất bản gần đây về “ Sự định hình lại quan hệ Trung Quốc-Đông Nam Á bởi vì đại dịch COVID-19 ” (Singapore: Springer, 2021), tác giả đã chỉ ra tác động kép của đại dịch đối với quan hệ Trung Quốc-ASEAN. Trong giai đoạn đầu của đại dịch, cả liên kết kinh tế giữa Trung Quốc và ASEAN cũng như hình ảnh của Trung Quốc ở ASEAN đều bị hủy hoại. Nhưng về lâu dài, hợp tác thương mại và đầu tư giữa Trung Quốc và các quốc gia ASEAN trở lại bình thường và thực sự trở nên gần gũi hơn. Hơn nữa, cả hai bên đã phát triển sự tin tưởng chính trị lẫn nhau sâu sắc hơn sau khi hợp tác để chống lại đại dịch, dẫn đến mối quan hệ Trung Quốc-ASEAN ngày càng chặt chẽ hơn.

Các học giả khác đã chỉ ra rằng đại dịch đã khiến tâm lý bài trừ Trung Quốc gia tăng, nhưng vẫn ở mức có thể kiểm soát được. Trong các tác động tiêu cực khác, thương mại biên giới bị chặn, các dự án thuộc Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) bị hoãn lại và dòng khách du lịch Trung Quốc bị cắt đứt do hạn chế đi lại vì ảnh hưởng của COVID-19.

Bây giờ, Trung Quốc đang mở cửa biên giới. Hy vọng là Trung Quốc có thể nối lại mức độ hợp tác trước đại dịch (hoặc cao hơn) với ASEAN trong các dự án cơ sở hạ tầng BRI, thương mại biên giới, nền kinh tế kỹ thuật số và trong các lĩnh vực khác.

Tuy nhiên, những vấn đề tích lũy trong đại dịch có thể không được giải quyết dễ dàng như vậy. Sau gần ba năm phức tạp của đại dịch, cả Trung Quốc và ASEAN đều cần điều chỉnh chính sách của mình và thích ứng với trạng thái bình thường mới được đặc trưng bởi sự cạnh tranh địa chính trị và địa kinh tế khốc liệt hơn giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ.

Như đã đề cập ở trên, khi bắt đầu bùng phát dịch bệnh, hầu hết các nước ASEAN đều áp dụng các biện pháp hạn chế du khách Trung Quốc. Nay Trung Quốc mở cửa lại biên giới, liệu các nước ASEAN có lập tức chào đón trở lại?

Cuối cùng thì Nhật Bản và Ấn Độ đã ngay lập tức ban hành các hạn chế kiểm dịch nhập cảnh đối với khách du lịch Trung Quốc, trong khi Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu và Vương quốc Anh đang xem xét thực hiện các biện pháp tương tự. Đáp lại, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc - Wang Wenbin nói rằng “các biện pháp ứng phó với COVID cần phải dựa trên cơ sở khoa học và cân xứng mà không ảnh hưởng đến việc đi lại bình thường cũng như giao lưu và hợp tác giữa người với người.”

Rõ ràng là tình trạng chính trị hóa đại dịch vẫn còn, mặc dù dịch đang đi đến hồi kết. Do sự cạnh tranh ngày càng tăng giữa Trung Quốc và Hoa Kỳ ở khu vực Đông Nam Á, các biện pháp quản lý nhập cảnh mà các nước ASEAN sẽ áp dụng đối với khách du lịch Trung Quốc được quan tâm đặc biệt. Cho đến nay, chỉ có Thái Lan và Campuchia công khai khẳng định sẽ chào đón du khách Trung Quốc mà không có bất kỳ hạn chế nào liên quan đến COVID-19.

Để đảm bảo việc tiếp tục triển khai các dự án BRI vốn đã bị trì hoãn khi bắt đầu đại dịch, Trung Quốc đã mở “làn đường nhanh” để trao đổi nhân sự và “kênh xanh” để vận chuyển thiết bị với các quốc gia tham gia. Kết quả là, chỉ một ít dự án BRI bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi COVID-19.

Như người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc - Mao Ning cho biết vào ngày 26 tháng 12, “Năm nay đã chứng kiến sự phát triển ổn định và đạt hiệu quả trong hợp tác Vành đai và Con đường.” Không chỉ có 5 quốc gia mới ký kết các văn bản hợp tác với Trung Quốc để cùng xây dựng BRI, mà một số lượng lớn các dự án cơ sở hạ tầng mang tính bước ngoặt cũng đã được hoàn thành. Điều này bao gồm vận hành thử nghiệm tuyến đường sắt cao tốc Jakarta-Bandung, tuyến đường sắt cao tốc đầu tiên ở ASEAN và chính thức khai trương tuyến đường cao tốc đầu tiên ở Campuchia.

Tuy nhiên, vụ trật bánh gần đây trên tuyến đường sắt cao tốc Jakarta-Bandung khiến hai người thiệt mạng là một lời nhắc nhở đối với Trung Quốc rằng không nên đánh giá thấp tầm quan trọng của quản lý an toàn trong xây dựng. Xét cho cùng, đường sắt là một dự án hàng đầu của BRI ở Đông Nam Á, và sự bất cẩn sẽ có tác động tiêu cực đến dự án.

Có rất nhiều kỳ vọng rằng BRI sẽ phát triển trong thời kỳ hậu đại dịch, khi sự phục hồi kinh tế của các nước ASEAN tạo ra nhu cầu xây dựng cơ sở hạ tầng mạnh mẽ trong nước. Tuy nhiên, Trung Quốc sẽ phải đối mặt với một loạt thách thức trong việc mở rộng BRI ở khu vực Đông Nam Á, bao gồm việc thuê lao động địa phương và đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường, cũng như đối mặt với sự chỉ trích và cạnh tranh từ phía Hoa Kỳ.

Để ngăn chặn và kiểm soát sự lây lan xuyên biên giới của COVID-19, Trung Quốc đã tạm thời đình chỉ hoạt động thương mại biên giới với các nước láng giềng trong thời gian diễn ra đại dịch. Trung Quốc thậm chí còn xây dựng một tường rào ngăn cách bằng điện ở biên giới Trung Quốc-Myanmar. Điều này đã dẫn đến sự sụt giảm “giống như bức tường thành ngăn cách” trong thương mại biên giới và các vấn đề an ninh phi truyền thống nghiêm trong dọc biên giới.

Sau khi mở lại biên giới, thương mại biên giới sẽ tăng mạnh trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, số ca nhiễm gia tăng do các ca nhiễm từ nước ngoài và áp lực kiểm tra biên giới tăng mạnh cũng là những thách thức có thể đoán trước đối với cả Trung Quốc và các nước láng giềng ASEAN. Sau nhiều năm với lực lượng còn hạn chế, các cơ quan chức năng vùng biên giới có sẵn sàng để đối phó với sự phát triển vượt bậc của thương mại trong một thời gian ngắn?

Cuối cùng, Trung Quốc và các quốc gia ASEAN khôi phục trao đổi nhân sự bình thường và việc tham vấn về Bộ quy tắc ứng xử (COC) ở Biển Đông có thể được thúc đẩy thông qua các cuộc giao dịch tự do cá nhân. Tuy nhiên, yếu tố môi trường bên ngoài của quá trình tham vấn COC vẫn còn nhiều thách thức, vì vẫn còn một số bất ổn cả từ các tác nhân bên trong và bên ngoài.

Ví dụ, Hoa Kỳ gần đây đã công khai rằng Trung Quốc đang tiến hành các hoạt động cải tạo đất trên các đảo và rạn san hô không có người ở tại quần đảo Trường Sa. Ngoài ra, trong bối cảnh mới hợp tác chặt chẽ hơn giữa Philippines và Hoa Kỳ, chính quyền Marcos đã có tư thế mạnh mẽ hơn nhiều đối với tranh chấp Biển Đông bằng cách tuyên bố sẽ không bao giờ nhường một tấc lãnh thổ và đe dọa tiến hành các hoạt động khai thác dầu và khí đốt đơn phương trong vùng biển tranh chấp.

Gần đây hơn, Việt Nam và Indonesia đã đạt được thỏa thuận phân định vùng đặc quyền kinh tế xung quanh quần đảo Natuna. Điều này có thể thúc đẩy một số nước ASEAN có tuyên bố chủ quyền xây dựng liên minh về tranh chấp Biển Đông.

Tóm lại, sẽ có cơ hội cho mối quan hệ Trung Quốc-ASEAN gần gũi hơn khi Trung Quốc mở cửa lại biên giới. Để đạt được mục tiêu đó, tất cả các bên cần chuẩn bị để đáp ứng chính xác các nhu cầu khác nhau trong thời kỳ hậu đại dịch, đảm bảo triển khai suôn sẻ các siêu dự án trong BRI và quản lý hợp lý các khác biệt và tranh chấp ở Biển Đông.

Nguồn: The Diplomat

Từ khóa: Trung Quốc-ASEAN, mở cửa biên giới, hậu Covid