Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Mỹ và Trung Quốc hiện đang vướng vào một cuộc chiến công nghệ toàn diện. Cuộc chiến bắt đầu dưới thời chính quyền Trump nhưng vẫn đang tiếp tục dưới thời Tổng thống Mỹ Joe Biden.

Trên thực tế, Biden đã coi sự cạnh tranh của Hoa Kỳ với Trung Quốc là mặt trận quan trọng nhất trong cuộc chiến lâu dài giữa hệ thống dân chủ và hệ thống chuyên quyền.

Cuộc chiến công nghệ bắt đầu như một tranh chấp thương mại, nhưng nhanh chóng biến thành cuộc chiến giành vị trí dẫn đầu trong các công nghệ cốt lõi như 5G, trí tuệ nhân tạo (AI) và chất bán dẫn.

Mỹ, với lịch sử phát minh và R&D lâu đời, đã là nhà lãnh đạo công nghệ toàn cầu trong nhiều thập kỷ, nhưng vị trí đó hiện đang bị thách thức bởi Trung Quốc, quốc gia đã dốc hết tâm trí - và hàng chục tỷ USD trợ cấp - cho những nỗ lực nhằm đuổi kịp Hoa Kỳ.

Sau khi Washington bắt đầu ngăn chặn Trung Quốc tiếp cận các công nghệ cốt lõi do Mỹ kiểm soát như chất bán dẫn, Bắc Kinh đã tăng gấp đôi nỗ lực “khử trừ Mỹ” khỏi chuỗi cung ứng của mình.

Đại dịch toàn cầu góp phần thổi bùng căng thẳng giữa hai quốc gia, thôi thúc Biden ban hành một lệnh hành pháp yêu cầu xem xét lại chuỗi cung ứng của Mỹ đối với các sản phẩm cốt lõi như chip, pin, đất hiếm và vật tư y tế.

Các dự thảo luật đề xuất tăng đáng kể đầu tư của Mỹ và chi tiêu cho R&D trong lĩnh vực công nghệ cốt lõi cũng đã nhận được sự ủng hộ của lưỡng đảng ở Washington.

Bài viết này nhằm trả lời một số câu hỏi chính về cuộc chiến công nghệ Mỹ-Trung - một cuộc xung đột mà đến thời điểm này vẫn chưa có hồi kết.

Điều gì đã châm ngòi cho cuộc chiến công nghệ?

Các nhà phân tích thường xem “Made in China 2025”, kế hoạch 10 năm của Bắc Kinh để biến đất nước từ một “gã khổng lồ sản xuất thành cường quốc sản xuất của thế giới”, như là nhân tố khơi mào cho cuộc chiến công nghệ - chỉ có điều phía Mỹ đã phản ứng chậm trễ khi kế hoạch này được công bố vào năm 2015, do mãi bận tâm đến chiến dịch tranh cử tổng thống năm 2016.

Sau khi Donald Trump đắc cử Tổng thống, phe ác cảm với Trung Quốc như cố vấn thương mại Peter Navarro và Thượng nghị sĩ Marco Rubio đã gọi Made in China 2025 là một ví dụ “trơ trẽn” cho việc chính phủ Trung Quốc lách các quy tắc thương mại quốc tế bằng cách cung cấp trợ cấp nhà nước cho ngành công nghệ của mình.

Một loạt các sự kiện không liên quan, bao gồm tiền phạt và lệnh trừng phạt áp dụng đối với gã khổng lồ viễn thông Trung Quốc ZTE vì che đậy vai trò của mình trong việc bán công nghệ của Mỹ cho Iran, báo cáo từ Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) cáo buộc Trung Quốc đánh cắp tài sản trí tuệ của Mỹ và ép buộc chuyển giao công nghệ, và những lo ngại về sự thống trị của Huawei trong công nghệ 5G, đã biến thành một cuộc chiến công nghệ trên diện rộng và giành được sự ủng hộ của lưỡng đảng.

Sự khác biệt giữa chiến tranh thương mại và chiến tranh công nghệ là gì?

Cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung bắt đầu vào ngày 6 tháng 7 năm 2018, khi Tổng thống Mỹ Donald Trump áp đặt mức thuế 25% đối với 34 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu của Trung Quốc, với lý do cần phải “tái cân bằng” thâm hụt thương mại ngày càng tăng của Mỹ với Trung Quốc. Thêm nhiều mức thuế nữa đã được áp dụng trong năm 2018 và 2019.

Tuy nhiên, cuộc chiến thương mại sớm bị lu mờ bởi cuộc chiến công nghệ do Mỹ lo ngại rằng Trung Quốc đang sử dụng các phương tiện không công bằng, bao gồm quyền lực nhà nước và đánh cắp sở hữu trí tuệ, để đạt được mục tiêu trở thành nhà lãnh đạo toàn cầu về các công nghệ cốt lõi như AI, chất bán dẫn và 5G.

Chia tách là gì và hiện tượng này sẽ có ý nghĩa gì nếu nó thực sự xảy ra?

Trong những thập kỷ sau khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2001, nền kinh tế Mỹ và Trung Quốc trở nên gắn bó với nhau. Trung Quốc là xưởng sản xuất hàng Mỹ giá rẻ, từ máy tính đến thú nhồi bông.

Chính sách “Nước Mỹ trên hết” của Tổng thống Donald Trump và cuộc chiến thương mại Mỹ - Trung sau đó đã dấy lên những lời kêu gọi về một cuộc chia tách nhằm giảm bớt sự phụ thuộc của Mỹ vào các chuỗi cung ứng xoay quanh Trung Quốc.

Ban đầu, ý tưởng về việc phân tách bị bác bỏ vì không thực tế, do Trung Quốc quá lớn khiến các công ty Mỹ không thể bỏ qua, và vì nền kinh tế Trung Quốc đã quá gắn bó với nền kinh tế toàn cầu đến nỗi Mỹ không thể tách rời nó.

Tuy nhiên, một cuộc chia tách trên phạm vi hẹp đã nhận được sự ủng hộ của lưỡng đảng cũng như giới lãnh đạo công nghệ. Cựu Giám đốc điều hành Google Eric Schmidt, người đã tham gia một nhóm làm việc không chính thức của Washington và những người trong ngành công nghệ, nói rằng “phân chia” ở một mức độ nhất định sẽ có lợi cho Hoa Kỳ.

Cuộc chia tách đã diễn ra ở một mức độ lớn trong không gian internet, với việc Facebook và Google không được phép vận hành mạng xã hội và công cụ tìm kiếm của họ ở Trung Quốc, và các nỗ lực dưới thời Chính quyền Trump nhằm cấm hoặc hạn chế các phương tiện truyền thông xã hội Trung Quốc như TikTok và WeChat hiện diện tại Mỹ.

Đại dịch toàn cầu, làm nổi bật sự phụ thuộc của thế giới vào Trung Quốc đối với các thiết bị y tế quan trọng như khẩu trang, đã thúc đẩy các lời kêu gọi đưa chuỗi cung ứng quay trở lại Hoa Kỳ. Vào tháng 2, Tổng thống Joe Biden đã ký một lệnh hành pháp kêu gọi xem xét lại các chuỗi cung ứng sản phẩm quan trọng đối với chip, pin, thành phần dược phẩm và khoáng sản đất hiếm.

Trung Quốc đang làm gì để giảm bớt tác động từ các hành động của Mỹ?

Mặc dù phản ứng tức thời của Trung Quốc trước hành động của Mỹ là áp đặt thuế quan trả đũa, nhưng biện pháp then chốt để đối phó đó chính là lời kêu gọi tự cung tự cấp công nghệ đến từ lãnh đạo cấp cao của nước này. Vào mùa hè năm 2018, Chủ tịch Tập Cận Bình phát biểu “Trung Quốc phải kiên định con đường tự cường trong bối cảnh chủ nghĩa đơn phương và chủ nghĩa bảo hộ đang gia tăng trong thế giới hiện nay”.

Sau khi Huawei bị ngăn chặn mua chip của Mỹ và tập đoàn sản xuất chất bán dẫn (SMIC) có trụ sở tại Thượng Hải bị hạn chế mua công nghệ của Mỹ vì cáo buộc có mối liên hệ với quân đội Trung Quốc - một cáo buộc mà họ phủ nhận - Bắc Kinh đã tăng cường tập trung vào việc đạt được khả năng tự cung cấp chất bán dẫn.

Chính phủ Trung Quốc đã ban hành các chính sách thuận lợi cho lĩnh vực chip trong nước, từ giảm thuế đến trợ cấp của nhà nước, cho bất kỳ nhà máy mới nào có khả năng sản xuất chip với kích thước từ 28nm trở xuống, để đẩy nhanh sự phát triển ngành bán dẫn của nước này.

Tuy nhiên, các nhà phân tích chỉ ra rằng mục tiêu như vậy là không thực tế vì phải cần những khoản đầu tư rất lớn mới có thể thay thế từng phần trong chuỗi cung ứng chip toàn cầu hiện nay.

Công nghệ cũng là trọng tâm chính trong Kế hoạch 5 năm lần thứ 14 (2021-2025) của Trung Quốc được công bố vào tháng 3, kêu gọi nuôi dưỡng các ngành công nghiệp kỹ thuật số mới, bao gồm AI, dữ liệu lớn, blockchain và điện toán đám mây, cùng với việc mở rộng việc sử dụng 5G trong nhiều ngành công nghiệp hơn nữa, như vận tải và logistics.

Theo chiến lược phát triển “Tầm nhìn 2035”, được công bố cùng với Kế hoạch 5 năm lần thứ 14, các nguồn lực sẽ được đổ vào 7 lĩnh vực khoa học, bao gồm AI, thông tin lượng tử và chất bán dẫn.

Các công nghệ như 5G và chất bán dẫn đóng vai trò gì?

Việc triển khai các dịch vụ mạng di động 5G trên khắp Trung Quốc, đất nước có số lượng người dùng Internet lớn nhất thế giới và là thị trường điện thoại thông minh lớn nhất thế giới, đã được dự báo sẽ thúc đẩy ngành công nghệ thông tin của nước này tăng trưởng thêm 3,3 nghìn tỷ nhân dân tệ (tương đương 491 tỷ USD) trong 5 năm tiếp theo (đến năm 2024).

Sự phát triển đó dự kiến ​​cũng sẽ thúc đẩy quá trình số hóa trên khắp các ngành công nghiệp truyền thống, từ đó, ​​sẽ mang lại mức tăng trưởng hơn 10 nghìn tỷ nhân dân tệ cho toàn bộ các ngành trên so với cùng kỳ năm trước.

Các dịch vụ di động 5G thương mại đầu tiên đã được triển khai tại Hàn Quốc, Hoa Kỳ, Úc, Anh, Thụy Sĩ, Tây Ban Nha và Monaco vào năm ngoái. Mặc dù có lợi thế của người đi trước, quy mô thị trường 5G Trung Quốc có khả năng thấp hơn quy mô của các nền kinh tế trên cộng lại.

Chất bán dẫn là công nghệ cốt lõi đằng sau mọi thứ, từ điện thoại thông minh đến tàu vũ trụ. Mặc dù đã đổ hàng tỷ đô la vào lĩnh vực này trong nhiều thập kỷ, các công ty Trung Quốc đã phải vật lộn để bắt kịp các doanh nghiệp hàng đầu toàn cầu như Intel của Mỹ, Samsung Electronics của Hàn Quốc và Công ty sản xuất chất bán dẫn TSMC của Đài Loan, tất cả đều đang đầu tư hàng tỷ USD vào các nghiên cứu vật lý và khoa học vật liệu.

Thiết kế và sản xuất chất bán dẫn là một công việc kinh doanh nổi tiếng là phức tạp, đòi hỏi nhiều thập kỷ chuyên môn và độ chính xác cực cao. Một sai lầm có thể khiến hàng tỷ đô la đầu tư tan thành mây khói - như Trung Quốc đã từng trải qua một số lần, gần đây nhất là với dự án chip Hongxin Semiconductor Manufacturing Co (HSMC) ở Vũ Hán.

Tại sao Mỹ lại nhắm mục tiêu cụ thể vào Huawei bằng các lệnh trừng phạt thương mại?

Mối quan tâm của Washington đối với Huawei bắt nguồn từ đầu những năm 2000 và phần lớn được thúc đẩy bởi niềm tin rằng công ty Trung Quốc có quan hệ chặt chẽ với chính quyền Bắc Kinh. Nhiều năm sau, sự nổi lên của Huawei với tư cách là công ty dẫn đầu toàn cầu về công nghệ 5G đã gióng lên hồi chuông cảnh báo ở Washington.

Một trong những động thái công khai đầu tiên chống lại công ty diễn ra vào tháng 1 năm 2018 khi các nhà lập pháp Mỹ gây áp lực buộc tập đoàn viễn thông khổng lồ AT&T của Mỹ rút khỏi thỏa thuận phân phối điện thoại thông minh Huawei cho người tiêu dùng Mỹ. Bảy tháng sau quyết định của AT&T, Washington đã cấm các cơ quan chính phủ mua thiết bị và dịch vụ từ công ty Trung Quốc.

Tháng 5 năm 2019, Washington thêm Huawei vào Danh sách Thực thể, đồng nghĩa với việc Huawei bị cấm mua các sản phẩm và dịch vụ từ các công ty Hoa Kỳ mà không có sự chấp thuận của chính phủ Hoa Kỳ. Thời điểm đó, Bộ Thương mại Hoa Kỳ lí giải việc đưa Huawei vào danh sách là do công ty này và các chi nhánh của nó đã “tham gia vào các hoạt động… trái với lợi ích an ninh quốc gia hoặc chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ ”.

Washington cũng cáo buộc rằng Huawei đã làm trái các lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Iran, dẫn đến vụ bắt giữ Giám đốc tài chính Huawei bà Mạnh Vãn Chu tại Vancouver vào tháng 12/2018 với cáo buộc gian lận ngân hàng. Bà Mạnh hiện đang chống lại việc dẫn độ từ Canada đến Mỹ.

Các biện pháp trừng phạt có tác động gì đến Huawei?

Ban đầu, các lệnh trừng phạt thông qua danh sách thực thể dường như không ảnh hưởng nhiều đến Huawei, khi công ty vẫn ghi nhận mức doanh thu kỷ lục 858,8 tỷ nhân dân tệ trong năm 2019, tăng 19,1% so với cùng kỳ năm trước.

Huawei cũng nhanh chóng tung ra hệ điều hành tự phát triển có tên là Harmony OS, đã được nghiên cứu một thời gian nhưng được đẩy nhanh tiến độ để sẵn sàng cài đặt trên thiết bị cầm tay nếu mất quyền truy cập vào Android của Google.

Tuy nhiên, sau khi Washington mở rộng phạm vi trừng phạt vào tháng 5 năm 2020, yêu cầu các nhà sản xuất chip nước ngoài sử dụng công nghệ của Mỹ phải xin giấy phép bán chip cho Huawei, gã khổng lồ viễn thông Trung Quốc như đi trên dây.

Bị ảnh hưởng nặng nề nhất là mảng điện thoại thông minh của Huawei khi bị thiếu chất bán dẫn cao cấp để sản xuất. Cuối cùng, vào tháng 11 năm 2020, công ty buộc phải bán lại mảng kinh doanh điện thoại thông minh giá rẻ Honor cho một tập đoàn khác.

Huawei sau đó đã tụt xuống vị trí thứ 6 trong bảng xếp hạng các thương hiệu điện thoại thông minh toàn cầu trong quý 4 năm ngoái, theo công ty nghiên cứu Counterpoint.

Khi báo cáo kết quả kinh doanh năm 2020 được đưa ra, nó cho thấy tốc độ tăng trưởng doanh thu hàng năm của Huawei đã giảm xuống mức thấp nhất trong một thập kỷ, chỉ đạt 891,4 tỷ nhân dân tệ, tương đương mức tăng tăng 3,8%.

Bryan Ma, phó chủ tịch bộ phận nghiên cứu thiết bị khách hàng của IDC cho biết, chắc chắn mảng kinh doanh tiêu dùng của Huawei sẽ bị giảm trong năm nay, không chỉ do nguồn dự trữ linh kiện điện thoại thông minh ngày càng khan hiếm, mà còn vì mảng kinh doanh của Honor sẽ không còn đóng góp vào hoạt động của công ty.

Những công ty Trung Quốc nào khác đang bị Mỹ nhắm tới (và tại sao)?

Vào tháng 10 năm 2019, Bộ Thương mại Hoa Kỳ đã thêm 28 cơ quan an ninh và doanh n ghiệp của Trung Quốc vào danh sách đen thương mại, vì cho rằng Bắc Kinh lạm dụng nhân quyền đối với người Hồi giáo Uygur và các dân tộc thiểu số khác mà người Hồi giáo chiếm đa số.

Các công ty được bổ sung vào danh sách bao gồm các start-ups về công nghệ nhận dạng khuôn mặt SenseTime, Megvii và Yitu, các công ty chuyên về giám sát bằng camera như Hikvision và Dahua Technology, công ty hàng đầu về AI như iFlyTek, Xiamen Meiya Pico và Yixin. Lý là là vì những công ty này cung cấp những công nghệ có dính líu đến lạm dụng nhân quyền.

Các biện pháp trừng phạt gần đây nhất của Mỹ, được áp đặt vào tháng 4, bao gồm việc đưa thêm vào danh sách đen 7 nhà phát triển siêu máy tính của Trung Quốc vì lo ngại an ninh quốc gia. Danh sách mới bao gồm cả Trung tâm Siêu máy tính Quốc gia ở Vô Tích, nơi đặt siêu máy tính Sunway TaihuLight, được coi là siêu máy tính nhanh nhất thế giới khi ra mắt vào năm 2016.

Liệu cuộc chiến công nghệ có khác đi dưới thời chính quyền Biden?

Nói một cách ngắn gọn, không. Ngoài việc đình chỉ lệnh cấm TikTok và Wechat trên thị trường Mỹ (một nỗ lực của chính quyền Trump trước đây), Biden đã tiếp tục gây áp lực lên các công ty công nghệ của Trung Quốc và trong trường hợp của Huawei là gia tăng áp lực.

Vào tháng 3, Bộ Thương mại Mỹ đã hạn chế hơn nữa những gì các công ty Mỹ có thể bán cho Huawei, với các lệnh cấm rõ ràng hơn đối với việc xuất khẩu các thành phần như chất bán dẫn, ăng-ten và pin có thể được sử dụng trong thiết bị 5G của Huawei.

Một ngày sau, Ủy ban Truyền thông Liên bang Hoa Kỳ đã gắn mác 5 công ty công nghệ Trung Quốc, bao gồm Huawei, ZTE, Hytera Communications, Hikvision và Dahua, là “rủi ro không thể chấp nhận được” đối với an ninh quốc gia Mỹ .

Đối với Huawei, các nhà phân tích tin rằng Biden có thể hạn chế tham vọng thống trị mạng 5G toàn cầu của Huawei hiệu quả hơn Trump bằng cách tiếp cận thân thiện hơn với các đối tác quốc tế ở châu Âu và các nơi khác. Cách làm trên của Biden có thể hiệu quả hơn trong việc cô lập công ty Trung Quốc.

Bên cạnh các lệnh trừng phạt đối với các công ty công nghệ riêng lẻ của Trung Quốc, Biden đã coi sự cạnh tranh của Mỹ với Trung Quốc là mặt trận quan trọng nhất trong cuộc đấu tranh thế hệ giữa hệ thống dân chủ và chuyên quyền. Ông cũng đã cam kết tăng hơn gấp đôi số tiền đầu tư vào khoa học và công nghệ tính theo tỷ lệ phần trăm GDP, tập trung vào các lĩnh vực như AI và điện toán lượng tử.

Kế hoạch trị giá 2 nghìn tỷ đô la Mỹ đầy tham vọng của Biden nhằm cải thiện cơ sở hạ tầng của Hoa Kỳ bao gồm khoản hỗ trợ trị giá ước tính 50 tỷ USD để giúp Mỹ bớt phụ thuộc vào chip sản xuất ở nước ngoài.

Nguồn: SCMP - TQ

Từ khóa: công nghệ, chất bán dẫn, gia tăng áp lực, cô lập, cải thiện cơ sở hạ tầng, điện toán lượng tử