Cạm bẫy của cuộc chia tách Mỹ - Trung và nguy cơ của cuộc Chiến tranh lạnh mới

Hoa Kỳ đang ngày càng có ý định tách nền kinh tế và lĩnh vực công nghệ của mình khỏi Trung Quốc như một phần trong cuộc chiến tranh lạnh mới giữa hai bên. Đã đến lúc các nước còn lại trên thế giới, bao gồm cả Nhật Bản, xem xét làm thế nào để tồn tại trong tình trạng hỗn loạn do chương trình nghị sự của hai siêu cường gây ra.

Hoa Kỳ thừa nhận thất bại trong quan hệ trước với Trung Quốc

Từ khi Hoa Kỳ gia tăng xung đột thương mại với Trung Quốc vào tháng 3 năm 2018, đã có dấu hiệu cải thiện trong quan hệ song phương, bao gồm một số lần đàm phán và các thỏa thuận ở cấp cao nhất. Tuy nhiên, đại dịch COVID-19 xuất phát từ Trung Quốc đã ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng đến Hoa Kỳ, khiến nước này trở thành quốc gia chịu thiệt hại nặng nhất từ dịch bệnh. Điều này đã gây ra một phản ứng dữ dội mạnh mẽ bên trong Hoa Kỳ, và trong cuộc chạy đua tranh chức tổng thống vào tháng 11, chính quyền của Donald Trump đã tăng gấp đôi lập trường chống Trung Quốc của mình. Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo tuyên bố rằng mô hình hợp tác truyền thống với Trung Quốc đã thất bại. Vào tháng 7, chính quyền Mỹ đã đóng cửa Tổng lãnh sự quán Trung Quốc ở Houston, Texas, mô tả đây là một trung tâm gián điệp và trộm cắp tài sản trí tuệ. Chính phủ Trung Quốc đã trả đũa bằng cách đóng cửa Tổng lãnh sự quán Hoa Kỳ ở Thành Đô, Tứ Xuyên. Những hành động này đã đẩy cuộc chiến tranh lạnh mới vào giai đoạn bùng nổ.

Sau khi Liên Xô sụp đổ và trật tự quốc tế Chiến tranh Lạnh kết thúc, Hoa Kỳ đã đi tiên phong trong toàn cầu hóa thị trường, các định chế tài chính, sản xuất hàng hóa công nghiệp và sản xuất công nghệ cao. Điều này dẫn đến sự kết hợp nhanh chóng, quy mô lớn với Trung Quốc về tài chính và xã hội. Ngoài việc quốc tế hóa hoạt động kinh tế và tài chính, trật tự quốc tế mới còn tập phát triển một chuỗi cung ứng toàn cầu, kết nối ba khâu: cung ứng nguyên liệu, sản xuất và bán hàng. Cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 và cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2007–2010 khởi phát từ sự sụp đổ cho vay dưới chuẩn của Hoa Kỳ, đều có nguyên nhân từ sự kết hợp kinh tế và tài chính này.

Ý tưởng về việc chia tách quan hệ Mỹ-Trung xuất hiện lần đầu tiên vào năm 2019 và phản ánh nhận thức mạnh mẽ của Hoa Kỳ về sự thay đổi trong bối cảnh công nghệ. Các công ty công nghệ mới của Trung Quốc như Huawei, Alibaba, Tencent và Baidu đã phá vỡ thế độc quyền về công nghệ viễn thông tiên tiến trước đây của các công ty Mỹ như Apple và Amazon, đồng thời tiếp tục tăng thị phần quốc tế của họ. Chính quyền Mỹ coi Huawei và đặc biệt là khả năng cung cấp thiết bị liên lạc 5G giá rẻ của hãng này là mối đe dọa cho tính bảo mật, giúp các cơ quan tình báo Trung Quốc có thể dễ dàng thu thập thông tin. Hoa Kỳ đã có hành động trực tiếp trên mặt trận công nghệ để đáp trả.

Hướng tới một liên minh mới chống lại Trung Quốc

Kể từ tháng 8 năm 2020, Hoa Kỳ đã tiến hành nhiều biện pháp để cấm cửa các công ty Trung Quốc trong 5 lĩnh vực chính. Đầu tiên là trên các cửa hàng ứng dụng: TikTok, ứng dụng video được tải xuống nhiều nhất trên thế giới và các ứng dụng từ Tencent đã bị xóa khỏi các cửa hàng của Mỹ phục vụ nền tảng Android và iOS. Thứ hai, chính phủ Mỹ cũng tìm cách ngăn chặn các nhà sản xuất điện thoại thông minh Trung Quốc sử dụng các ứng dụng điện thoại thông minh do Mỹ thiết kế bằng cách không cho phép các ứng dụng này được cài đặt sẵn trên các thiết bị cầm tay do Trung Quốc sản xuất. Thứ ba là trong lĩnh vực dịch vụ đám mây, bằng cách cấm Alibaba và các công ty Trung Quốc khác cung cấp dịch vụ này tại thị trường Mỹ. Thứ tư, Mỹ ngăn cấm thị trường cáp viễn thông dưới biển sử dụng cáp và các công nghệ khác có liên quan đến chính phủ Trung Quốc. Và thứ năm, trong lĩnh vực viễn thông, các nhà mạng Trung Quốc cũng đã bị cấm cung cấp mạng viễn thông tại thị trường Mỹ.

Những động thái này không chỉ giới hạn ở Hoa Kỳ. Anh, Canada, Australia, New Zealand, Nhật Bản và Ấn Độ đã thực hiện các biện pháp tương tự. Ngoại trưởng Pompeo bày tỏ hy vọng rằng 30 quốc gia khác, bao gồm cả Hàn Quốc và các thành viên của EU, sẽ tham gia.

Cuộc chia tách giữa Mỹ và Trung Quốc không chỉ diễn ra trong lĩnh vực công nghệ cao và truyền thông, mà còn đang mở rộng ra lĩnh vực an ninh và các cuộc tranh giành ảnh hưởng trong khu vực. Ngoại trưởng Pompeo đã kêu gọi thành lập một liên minh mới gồm các quốc gia dân chủ sẵn sàng chống lại Đảng Cộng sản Trung Quốc, đồng thời thúc đẩy các quốc gia châu Âu và Thái Bình Dương tham gia mạng lưới chống Trung Quốc. Thủ tướng Anh Boris Johnson đã nghe theo Mỹ trong vấn đề Huawei. Ông đã ra thông báo cấm sử dụng thiết bị liên lạc của Trung Quốc có hiệu lực vào năm 2027. Pháp đã kêu gọi Trung Quốc duy trì chính sách “một quốc gia, hai chế độ” với Hồng Kông, đồng ý hợp tác với Hoa Kỳ trong các biện pháp đối phó với đại dịch COVID-19. Trong khi đó, Đức tỏ ra dè dặt hơn trong việc phản đối Trung Quốc và từ chối lệnh cấm Huawei.

Trung Quốc cũng xung đột với chương trình tự do hàng hải của Mỹ khi tiếp tục chương trình xây dựng, củng cố các đảo nhân tạo và triển khai lực lượng không quân và hải quân trên khắp Biển Đông. Vào tháng 7, Úc đã đệ trình một lá thư lên Tổng thư ký Liên hợp quốc António Guterres phản đối tuyên bố chủ quyền của Trung Quốc trên Biển Đông, do đó, Úc đã chủ động liên kết với Hoa Kỳ. Các tàu của Cảnh sát biển Trung Quốc cũng đã tiến vào vùng biển xung quanh quần đảo Senkaku ở Biển Hoa Đông trong 100 ngày liên tiếp, buộc Cảnh sát biển Nhật Bản phải ứng phó khẩn cấp mỗi lần.

Nhật Bản có nên đi theo sự dẫn dắt của Hoa Kỳ?

Nhật Bản ngày càng gia tăng khoảng cách với Trung Quốc trong bối cảnh cuộc đối đầu Mỹ-Trung leo thang, và nước này đang dần gắn kết hơn với Mỹ. Tuy nhiên, Nhật Bản nên xem xét liệu có hợp lý để đi theo sự dẫn dắt của Mỹ lúc này hay không, ngay cả khi Nhật Bản không mong muốn Trung Quốc là người đứng đầu trật tự quốc tế mới.

Vấn đề đầu tiên là, bản thân cuộc chia tách bắt nguồn từ giả thuyết trò chơi có tổng bằng không, trong khi trật tự thế giới hiện nay xây dựng dựa trên sự phụ thuộc lẫn nhau và tư duy tổng khác không. Vì vậy, cuộc chia tách có thể làm suy yếu thế cân bằng hiện nay. Trong một thế giới chứa đầy các mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau, bất kỳ sự tách rời cấu trúc nào cũng có thể dẫn đến một cuộc chiến tranh lạnh mới. Động lực thực sự của Hoa Kỳ và các quốc gia phương Tây khác rất có thể là mong muốn giành chiến thắng trong cuộc chạy đua vũ trang công nghệ cao với Trung Quốc, qua đó tránh được một trật tự quốc tế mới dưới sự kiểm soát của Bắc Kinh. Tuy nhiên, song song đó, Trung Quốc vẫn là một thị trường lớn mà họ không muốn đánh mất.

Thứ hai, liệu Hoa Kỳ có nhất quán tuân thủ chiến lược toàn cầu chống Trung Quốc của mình trong tương lai hay không. Có thể dễ dàng tưởng tượng rằng Hoa Kỳ chắc chắn sẽ không tránh sang một bên để cho Trung Quốc, vốn đã trở thành siêu cường, thay thế mình trở thành nhà lãnh đạo thế giới. Với suy nghĩ đó, chắc chắn sự phản kháng của Mỹ dành cho Trung Quốc sẽ chỉ tăng chứ không giảm. Tuy nhiên, dù có phản kháng mạnh mẽ đến đâu, mỗi bước đi của Washington để chống lại Trung Quốc cuối cùng sẽ phải hy sinh một số lợi thế của riêng mình. Trong cuốn sách “Định mệnh chiến tranh: Mỹ và Trung Quốc có thể thoát khỏi bẫy của Thucydides?”, tác giả Graham Allison phân tích xung đột giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc cũng giống như sự thận trọng quá mức của Sparta đối với Athens, dẫn đến Chiến tranh Peloponnesian của Hy Lạp cổ đại. Ông cũng nghiên cứu về các điểm cân bằng, giúp cho hai cường quốc có thể tránh được một cuộc xung đột gần như không thể tránh khỏi.

Tuy nhiên, phân tích của tác giả bài viết này Waseda Hitoshi lại cho rằng lập trường của Hoa Kỳ sẽ thay đổi một cách tinh tế với cơ cấu hành chính mới sau cuộc bầu cử Tổng thống Hoa Kỳ, cho dù Tổng thống Trump có bị thay thế hay không. Hoa Kỳ có thể sẽ không nhắm đến chiến thắng tuyệt đối, mà sẽ tìm kiếm một thỏa hiệp mang lại một số lợi ích cho Trung Quốc. Vào tháng 7, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Mark Esper cho biết ông có kế hoạch thăm Trung Quốc trong năm nay và nhắc lại cam kết về “một mối quan hệ mang tính xây dựng và hướng tới kết quả” với nước này. Về mặt sản xuất, nhà sản xuất ô tô điện Tesla của Mỹ đã công bố lợi nhuận 104 triệu USD trong quý 2 năm 2020, bất chấp tình hình suy thoái kinh tế do đại dịch gây ra. Một trong những động lực chính đằng sau con số lợi nhuận đó là sản lượng sản xuất và bán hàng từ nhà máy Tesla Giga mới tại Thượng Hải. Điều này cho thấy rằng trong khi Hoa Kỳ và Trung Quốc có thể xảy ra chiến tranh thương mại, vẫn có những dấu hiệu hợp tác giữa hai bên, dù rằng dấu hiệu đó ngày càng thu lại.

Thứ ba là vấn đề làm thế nào để hiểu chiến lược và ý định thực sự của Trung Quốc. Tại cuộc họp tháng 7 của Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc, các thành viên đã thống nhất bắt đầu xây dựng kế hoạch chiến lược cơ bản hướng đến năm 2035. Kế hoạch này có thể sẽ bao gồm một cách tiếp cận cụ thể hơn để đưa mình lên ngang hàng với Hoa Kỳ cả về kinh tế và quân sự. Mục đích chính của Trung Quốc rất có thể sẽ là khéo léo mở rộng ảnh hưởng toàn cầu của mình, trong khi vẫn tiếp tục thể hiện sự kiên quyết trước một Hoa Kỳ ngày càng hung hăng, đồng thời tránh xung đột công khai. Gần đây nhất, hai bên tiếp tục đối đầu trong lĩnh vực AI. Như cây bút Mercedes Ruehl của Financial Times có viết, bất chấp căng thẳng Trung-Mỹ leo thang, các công ty AI của Trung Quốc vẫn tiếp tục “huy động tiền, giành được gói thầu ở nước ngoài và chứng kiến giá cổ phiếu tăng. . . . Khả năng phục hồi của họ càng thúc đẩy quan điểm rằng các bước đi của Hoa Kỳ nhằm cô lập và kiềm chế sự trỗi dậy công nghệ của Trung Quốc sẽ chỉ khiến Bắc Kinh quyết tâm hơn trong việc tự cung cấp các công nghệ quan trọng”. Bà Ruehl còn lưu ý thêm, các động thái hiện tại của Hoa Kỳ nhằm ngăn các nhà nghiên cứu nước ngoài không được tiếp cận các trường đại học và công ty của Mỹ chỉ càng giúp Trung Quốc nhanh chóng chiếm ưu thế trong lĩnh vực nghiên cứu AI.

Tránh rơi vào thế giằng co

Nhật Bản nên tiếp cận tình hình hiện tại như thế nào? Dường như không thể tránh khỏi, Nhật Bản sẽ tăng cường hợp tác với Hoa Kỳ và phương Tây, sau khi cân nhắc đến những tác động lên hệ thống chính trị và an ninh nếu không làm vậy. Tuy nhiên, Nhật Bản có rất ít hy vọng về một chiến lược tăng trưởng dài hạn nếu nước này cắt đứt quan hệ với Trung Quốc. Chính quyền Tập Cận Bình cũng mong muốn thu hút các doanh nghiệp Nhật Bản. Hiện tại, mục đích chính của Bắc Kinh là xây dựng một chuỗi cung ứng độc lập có khả năng chống lại sự can thiệp của Hoa Kỳ và điều này đã chỉ ra rằng hợp tác với ngành sản xuất mạnh mẽ của Nhật Bản là điều cần thiết. Sự leo thang của cuộc chia tách Hoa Kỳ-Trung Quốc có thể dẫn đến thiệt hại nghiêm trọng cho nền kinh tế và xã hội của các quốc gia bị kẹt ở giữa. Các nước này có thể làm gì để tránh trở thành sợi dây trong một cuộc giằng co quốc tế?

Một cuộc xung đột bá quyền giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc là khó tránh khỏi, nhưng phần còn lại của thế giới không thể cho phép cuộc xung đột đó định hình lại trật tự quốc tế thành một cấu trúc chiến tranh lạnh mới. Nhật Bản nên phối hợp với các quốc gia dân chủ khác và củng cố mối quan hệ với họ, kể cả về quốc phòng, đồng thời tránh mọi dấu hiệu thù địch công khai đối với Trung Quốc để có thể tạo dựng mối quan hệ bền chặt trên cả mặt trận kinh tế và xã hội. Có thể có nhiều người ở Hoa Kỳ và ở Châu Âu cũng nghĩ như vậy. Không ai muốn bị cuốn vào cuộc chiến giành quyền lãnh đạo của hai siêu cường. Thay vào đó, các quốc gia trên thế giới muốn liên kết với nhau để đối mặt với các vấn đề toàn cầu ngày càng gia tăng như đại dịch, thiên tai và sự sụp đổ hệ sinh thái. Những gì thế giới cần là một cường quốc thứ ba - một nhóm các quốc gia, khu vực và dân tộc có thể đứng ngoài các nguyên tắc mà hai siêu cường theo đuổi.

Amako Satoshi – nguyên giáo sư tại đại học Waseda

Nguồn: Nippon

Từ khóa: China, technology, United States, trade, IT