Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Lưu thông thương mại toàn cầu đang thay đổi và phân mảnh, trong khi sự xích lại gần của Donald Trump với Vladimir Putin có thể làm tình hình trở nên phức tạp hơn nữa.

Tầm quan trọng của tự do thương mại như một nguyên tắc hướng dẫn trong việc hình thành các mối quan hệ giữa các quốc gia đã giảm dần kể từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc. Thay vào đó, địa chính trị đã bắt đầu lấy lại ảnh hưởng của mình. Sự thay đổi này có những tác động lớn đối với các nền kinh tế toàn cầu và người tiêu dùng khi các quốc gia áp đặt các hạn chế thương mại như các biện pháp cấm vận đơn phương và kiểm soát xuất khẩu. Do đó, cảnh quan thương mại quốc tế thay đổi đang tái cấu trúc các thị trường toàn cầu khi các nền kinh tế thích ứng với những rào cản thương mại và các liên minh mới.

Trong thập kỷ qua, các hạn chế thương mại do yếu tố địa chính trị đã gia tăng đáng kể. Một báo cáo gần đây từ Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) về các nền kinh tế lớn trong nhóm G20 cho thấy, từ tháng 10 năm 2023 đến tháng 10 năm 2024, các hạn chế xuất khẩu mới đã ảnh hưởng đến khoảng 230 tỷ USD giá trị xuất khẩu hàng hóa, tăng mạnh so với khoảng 121 tỷ USD của năm trước.

Khi các mối quan hệ địa chính trị thay đổi, các biện pháp cấm vận mới, các biện pháp đối phó và các biện pháp hạn chế khác dự kiến sẽ tiếp tục ảnh hưởng đến dòng chảy thương mại qua năm 2025 và hơn thế nữa. Rõ ràng là sự thay đổi nhanh chóng trong các động thái địa chính trị có thể dẫn đến việc các hạn chế thương mại đơn phương được dỡ bỏ bất cứ lúc nào, đặc biệt là liên quan đến các biện pháp cấm vận của Hoa Kỳ đối với Nga. Tình hình này theo sau một tuyên bố chung được phát hành bởi Washington và Moscow sau cuộc họp thượng đỉnh gần đây của họ ở Riyadh, Saudi Arabia, nơi cả hai bên nhấn mạnh tầm quan trọng của "hợp tác tương lai vì lợi ích địa chính trị chung" và nhấn mạnh "cơ hội lịch sử về kinh tế và đầu tư."

Những thay đổi mạnh mẽ trong dòng chảy thương mại toàn cầu

Sau cuộc xung đột giữa Ukraine và Nga vào tháng 2 năm 2022, dòng chảy thương mại toàn cầu giữa Moscow và các quốc gia phương Tây đã giảm mạnh. Xuất khẩu từ Hoa Kỳ, Liên minh Châu Âu (EU) và Vương quốc Anh sang Nga đã giảm mạnh do các biện pháp cấm vận kinh tế. Từ quý đầu tiên của năm 2022 đến quý ba của năm 2024, EU đã chứng kiến mức giảm 58% xuất khẩu sang Nga, trong khi nhập khẩu từ Nga giảm 86%. Sự suy giảm này còn lớn hơn đối với các mặt hàng bị cấm, với dòng chảy thương mại hai chiều giảm 80% so với các sản phẩm khác. Sự giảm sút trong thương mại song phương giữa Nga và Hoa Kỳ, và Nga và Vương quốc Anh thậm chí còn rõ rệt hơn: Nhập khẩu của Vương quốc Anh từ Nga đã giảm mạnh 94%, trong khi xuất khẩu của họ sang Nga giảm 74%.

Sau nhiều vòng cấm vận của phương Tây, Nga đã chuyển hướng các mối quan hệ thương mại, tăng cường giao thương với các quốc gia đang phát triển. Đặc biệt, dòng chảy thương mại giữa Nga và Trung Quốc đã tăng mạnh 175%, từ 140 tỷ USD vào năm 2021 lên mức cao nhất mọi thời đại là 245 tỷ USD vào năm 2024.

Mức độ tăng trưởng thương mại giữa Nga và Ấn Độ còn lớn hơn nữa. Theo dữ liệu tài chính của Ấn Độ (từ tháng 4 đến tháng 3), thương mại song phương của họ đã tăng vọt 500%, từ 13 tỷ USD trong giai đoạn 2021-2022 lên hơn 65 tỷ USD trong năm tài chính 2023-2024. Trong năm tài chính hiện tại, mức độ thương mại dự kiến sẽ tiếp tục tăng.

Thương mại trực tiếp của Nga với các nền kinh tế châu Á và Trung Đông cũng đã tăng mạnh, đặc biệt là với Thổ Nhĩ Kỳ, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Hồng Kông. Các nền kinh tế phát triển tại khu vực Tây bán cầu, đặc biệt là Brazil, cũng đã đẩy mạnh các giao dịch với Nga. Đến năm 2024, thương mại song phương của họ đạt 12 tỷ USD, tăng từ 7,5 tỷ USD vào năm 2021.

Những tuyến đường thương mại mới nổi

Khi các biện pháp cấm vận khiến Nga chuyển hướng thương mại từ châu Âu sang chủ yếu là châu Á, các chuỗi cung ứng xuyên lục địa mới đã xuất hiện trên đại lục Á-Âu. Một trong những mạng lưới logistics đáng chú ý là Hành lang Vận tải Bắc-Nam Quốc tế (INSTC) dài 7.200 km. Ban đầu được phát triển vào năm 1999 bởi Nga, Iran và Ấn Độ, tuyến đường này nối St. Petersburg của Nga với Mumbai, trung tâm tài chính của Ấn Độ, ở phía nam. Tuyến đường này đi qua Baku, thủ đô của Azerbaijan, và cảng Bandar Abbas của Iran, tạo ra một kết nối quan trọng giữa các quốc gia này. Tuyến đường chủ yếu vận chuyển hàng hóa bằng tàu, xe lửa và đường bộ.

Các biện pháp cấm vận phương Tây đối với Iran đã cản trở tiến độ dự án này vào giữa những năm 2000. Tuy nhiên, sau khi các biện pháp cấm vận đối với Nga được áp dụng vào năm 2022, INSTC đã lấy lại được động lực. Các quốc gia như Thổ Nhĩ Kỳ, Armenia, Azerbaijan, Oman, Kazakhstan, Tajikistan và Kyrgyzstan cũng đã bắt đầu hợp tác trên tuyến đường thương mại này, nâng cao sự phát triển của nó.

Lách cấm vận thúc đẩy dòng chảy thương mại không ngờ tới

Xuất khẩu từ EU và Vương quốc Anh sang một số quốc gia láng giềng của Nga, bao gồm Armenia, Kazakhstan, Tajikistan và Kyrgyzstan – đều là các thành viên của Liên minh Hải quan Á-Âu do Nga dẫn đầu – đã tăng 1/3 kể từ năm 2022. Ngược lại, xuất khẩu của những quốc gia này sang Nga cũng tăng tương đương.

Sự xuất hiện của các tuyến đường thương mại mới liên quan mật thiết đến nỗ lực lách các hạn chế thương mại đối với Nga. Xu hướng này đặc biệt rõ rệt ở các nhóm sản phẩm nhất định, nơi các mặt hàng hoặc bị cấm một phần hoặc có tính chất tương tự với các sản phẩm bị cấm. Những mặt hàng này bao gồm hàng hóa sử dụng kép, kim loại, khoáng sản, công nghệ và thiết bị được sử dụng trong khai thác dầu và khí đốt.

Mặc dù thương mại qua các quốc gia láng giềng của Nga có thể được sử dụng để lách cấm vận, nhưng thương mại trung gian này chỉ có thể hoạt động ở quy mô hạn chế. Tuy nhiên, cách tiếp cận này bổ sung vào các xu hướng thương mại phân tán rộng rãi với các đối tác chủ chốt, đặc biệt là Trung Quốc và Thổ Nhĩ Kỳ.

Sau một sự suy giảm ngắn trong năm 2022, xuất khẩu của Trung Quốc sang Nga đã tăng, bao phủ nhiều loại sản phẩm, bao gồm xe cộ, máy móc, điện tử, kim loại, nhựa và cao su. Đặc biệt, nhu cầu của Nga đối với các mạch tích hợp về quân sự đã tăng mạnh. Lượng hàng nhập khẩu từ Trung Quốc đã thực sự bổ sung vào thị trường điện tử của Nga và phần nào giải quyết nhu cầu công nghệ của họ. Hơn nữa, ô tô, xe tải và các linh kiện của Trung Quốc gần như đã chiếm lĩnh thị trường xe hơi của Nga, giúp Trung Quốc vươn lên trở thành nhà xuất khẩu ô tô lớn nhất thế giới vào năm 2023.

Thổ Nhĩ Kỳ đã xuất khẩu hàng hóa trị giá 10,9 tỷ USD sang Nga trong năm 2023, trong khi nhập khẩu từ Nga cao hơn nhiều, đạt tổng cộng 45,6 tỷ USD. Một xu hướng tương tự có thể thấy trong mối quan hệ đầu tư của họ. Các khoản đầu tư của Nga vào Thổ Nhĩ Kỳ tập trung vào các ngành chiến lược và có giá trị cao, bao gồm năng lượng, kim loại, ngân hàng và ngành công nghiệp ô tô. Ngược lại, các khoản đầu tư của Thổ Nhĩ Kỳ vào Nga chủ yếu được hướng đến ngành xây dựng, đồ uống có cồn và hóa chất.

Liệu các biện pháp cấm vận xuyên biên giới có đảo ngược dòng chảy thương mại mới?

Kể từ năm 2022, Nga vẫn tiếp tục tạo ra doanh thu xuất khẩu dầu mỏ lớn, trung bình khoảng 665 triệu USD mỗi ngày. Con số này đã giữ ổn định trong suốt hai năm qua bất chấp sự thay đổi các tuyến đường thương mại do các biện pháp cấm vận.

Để phá vỡ những mô hình thương mại mới này, cựu Tổng thống Joe Biden đã giới thiệu một gói cấm vận toàn diện vào tháng 1 năm 2025, nhắm vào các mạng lưới logistics của Nga với các biện pháp cấm vận thứ cấp. Những biện pháp này đặc biệt ảnh hưởng đến các nhà điều hành bên thứ ba như các nhà giao dịch dầu và khí đốt, các nhà cung cấp dịch vụ khai thác dầu mỏ và các cảng giao dịch với các tàu container thuộc sở hữu nhà nước của Nga. Đặc biệt, 183 tàu, được gọi là "hạm đội bóng tối" của Nga, vận chuyển dầu và khí tự nhiên hóa lỏng qua biển.

Lệnh cấm chủ động của Tập đoàn Cảng Shandong của Trung Quốc đối với các tàu chở dầu của Nga, cùng với những thông báo tương tự từ các nhà điều hành cảng tư nhân và các nhà giao dịch dầu mỏ Ấn Độ, làm nổi bật sự nghiêm trọng mà các biện pháp cấm vận này đang được xem xét.

Mặc dù Tổng thống Biden đã có những nỗ lực muộn màng, tình hình có thể sẽ không thay đổi đáng kể. Vào năm 2024, Hoa Kỳ đã thông qua Đạo luật Cấm Cất Giữ Dầu Mỏ Iran, áp đặt các biện pháp cấm vận đối với các thực thể nước ngoài liên quan đến dầu mỏ của Iran. Mặc dù những quy định này đã ảnh hưởng đến nhiều tàu của Iran, bao gồm 20% tàu chở khí hóa lỏng, nhưng xuất khẩu khí hóa lỏng của Iran đã đạt mức cao kỷ lục trong năm qua, chủ yếu đến Trung Quốc và Ấn Độ.

Mức độ mà Tổng thống Trump sẽ thực thi, áp dụng hoặc hủy bỏ các biện pháp cấm vận đối với Nga, Iran và các quốc gia khác vẫn còn chưa rõ ràng. Ông đã gợi ý sẽ áp dụng thêm các biện pháp cấm vận đối với các sản phẩm xuất khẩu của Nga sang Hoa Kỳ nếu Moscow không tham gia vào các cuộc đàm phán hòa bình có ý nghĩa về Ukraine. Tuy nhiên, Nhà Trắng hiện nay đã chỉ ra rằng các biện pháp cấm vận có thể được dỡ bỏ khi cả Hoa Kỳ và Nga tiến gần đến việc bình thường hóa quan hệ.

Nguồn: Gisreports Online

Từ khóa: thuế quan, thương mại, địa chính trị