Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Mười sáu năm sau khi các cuộc đàm phán đầu tiên về một hiệp định thương mại tự do (FTA) giữa Liên minh châu Âu (EU) và Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), một thỏa thuận như vậy vẫn là một giấc mơ viển vông.

Năm 2017, EU và ASEAN nối lại các cuộc đàm phán chính thức, thành lập nhóm làm việc chung, nhưng tiến độ không như mong đợi. Thời gian qua, EU đã ký kết các FTA song phương với Singapore và Việt Nam, với các cuộc thảo luận ở nhiều giai đoạn khác nhau với một số quốc gia thành viên ASEAN khác.

Gần đây, lời kêu gọi khôi phục lại các cuộc đàm phán về một thỏa thuận giữa các khu vực đạt được một số kết quả.

Vào cuối tháng 9, Phòng Công nghiệp và Thương mại Singapore-Đức đưa ra một báo cáo nhấn mạnh sự cần thiết phải nối lại các cuộc đàm phán về FTA EU-ASEAN, đồng thời cho biết thêm việc đạt được thỏa thuận như vậy là yếu tố làm thay đổi quan hệ thương mại giữa hai khối.

Tờ Business Times nói các học giả và nhà kinh tế đang tìm hiểu liệu đến thời điểm nào đó có bước đột phá để thực hiện được hay không.

Các hiệp định thương mại EU-ASEAN hiện tại

EU và ASEAN bắt đầu đàm phán về một FTA khu vực vào năm 2007, nhưng hai năm sau đó đã tạm ngưng do những bất đồng giữa các quốc gia thành viên ASEAN về phạm vi và chiều sâu của thỏa thuận, những lợi ích mang lại và mức độ phát triển khác nhau cũng như những lo ngại về nhân quyền liên quan đến Myanmar.

Kể từ đó, EU thực hiện ký kết các FTA song phương với các quốc gia thành viên ASEAN với mục tiêu dài hạn hơn là thiết lập một FTA giữa các khu vực.

Singapore và Việt Nam là hai nước trong ASEAN có FTA song phương với EU. FTA EU- Singapore có hiệu lực từ tháng 11 năm 2019, trong khi FTA với Việt Nam có hiệu lực từ tháng 8 năm 2020.

Các cuộc đàm phán đang diễn ra với một số quốc gia thành viên khác trong ASEAN cũng về một thỏa thuận như vậy. Thái Lan và EU đã khởi động lại các cuộc đàm phán vào tháng 3 năm nay, sau khi tạm ngưng cùng với quan hệ ngoại giao sau cuộc đảo chính quân sự của Thái Lan vào năm 2014.

Philippines và EU sẽ bắt đầu lại các cuộc đàm phán về FTA, theo Ủy ban Châu Âu đã công bố vào tháng 7. Điều này xảy ra sau khi các cuộc đàm phán bị tạm ngưng kể từ năm 2017 do căng thẳng ngoại giao trong bối cảnh cuộc chiến chống ma túy của Philippines.

Tuy nhiên, các quốc gia thành viên khác vẫn đang bế tắc trong các cuộc thảo luận. Các cuộc đàm phán chính thức với Indonesia đã được khởi động vào năm 2016, nhưng bị tạm ngưng do tranh luận về cách đối xử với các doanh nghiệp nhà nước và các yêu cầu về hàm lượng địa phương, cùng nhiều vấn đề khác. Với Malaysia, các cuộc đàm phán thương mại đã bị tạm dừng trong hơn một thập kỷ - các cuộc đàm phán chính thức bắt đầu vào tháng 10 năm 2010 nhưng đã bị tạm ngưng vào năm 2012.

Lợi ích của FTA khu vực

Trong khi “đàm phán với từng quốc gia là cách nhanh hơn để giải quyết các vấn đề gây tranh cãi”, Song Seng Wun, cố vấn kinh tế Singapore tại CGS-CIMB Securities, cho biết một FTA khu vực có lợi ích hơn so với các FTA song phương.

Tiến sĩ Lili Yan Ing, tổng thư ký Hiệp hội Kinh tế Quốc tế cho biết, FTA EU-ASEAN sẽ thiết lập một khu vực thương mại tự do rộng lớn với hơn 1,5 tỷ người, từ đó thúc đẩy cơ hội thương mại, đầu tư và tăng trưởng kinh tế cho cả hai khu vực.

ASEAN - khối thương mại lớn thứ ba thế giới - là đối tác thương mại lớn thứ ba của EU vào năm 2022.

Các nhà phân tích cho rằng FTA EU-ASEAN sẽ đẩy nhanh quá trình hội nhập giữa các thành viên ASEAN, thúc đẩy trật tự khu vực dựa trên luật lệ và toàn diện, đồng thời tăng cường quan hệ đối tác chiến lược giữa hai khu vực.

Giáo sư Pasha Hsieh, chủ tịch Jean Monnet tại Trường Luật Yong Pung How của Đại học Quản lý Singapore, cho biết lợi ích lớn nhất của FTA khu vực là “sự hài hòa các quy tắc xuất xứ khác với các FTA song phương”.

Ông đang đề cập đến các quy tắc ghi quốc gia xuất xứ cho một sản phẩm để xác định “quốc tịch kinh tế” của sản phẩm đó.

Hiện tại, các quy định trong FTA EU-Việt Nam có nhiều hạn chế hơn so với FTA EU- Singapore, điều này có thể gây ra một số bối rối cho các công ty kinh doanh trong khu vực.

Tuy nhiên, như Tiến sĩ Ing đã chỉ ra, “tự do hóa thương mại, bao gồm cả FTA khu vực, có thể dẫn đến lợi ích của tự do hóa không cân xứng giữa các ngành công nghiệp và người lao động, có lợi cho chủ sở hữu vốn và người lao động có tay nghề cao, điều này có thể tác động môi trường và xã hội khác nhau”.

Bà nói thêm: “Các chính sách điều chỉnh phù hợp và cơ chế bồi thường công bằng là cần thiết để giảm nhẹ mọi tác động bất lợi”.

Tình trạng cấp thiết gia tăng trong bối cảnh căng thẳng Mỹ-Trung Quốc

Các học giả cho rằng căng thẳng thương mại, công nghệ và địa chính trị đang diễn ra giữa Mỹ và Trung Quốc đã khiến ASEAN trở thành đối tác thương mại hấp dẫn hơn đối với EU.

Tiến sĩ Ing cho biết: “Căng thẳng đã tạo ra tình trạng cấp thiết để EU và ASEAN tăng cường quan hệ kinh tế, đa dạng hóa quan hệ đối tác thương mại và phát triển trật tự khu vực dựa trên luật lệ để đối trọng với ảnh hưởng của hai siêu cường”.

Tuy nhiên, căng thẳng cũng làm phức tạp thêm khi EU và ASEAN phải điều chỉnh các lợi ích cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc, đồng thời giải quyết những khác biệt nội bộ của họ, bà nói.

Tiến sĩ Ing cho biết: “Nếu như EU ủng hộ quan điểm trung lập của ASEAN đối với Mỹ và Trung Quốc, FTA EU-ASEAN có thể tác động đáng kể đến thương mại và đầu tư cho cả hai khu vực”.

Thách thức ở phía trước

Có rất nhiều rào cản để tiến tới một FTA ASEAN-EU mà các nhà quan sát cho rằng có thể mất nhiều năm, trước khi nó được hiện thực hóa.

Tiến sĩ Yeo Lay Hwee, Giám đốc Trung tâm Liên minh Châu Âu tại Singapore, tin rằng rào cản lớn nhất là khả năng và tham vọng khác nhau của các quốc gia thành viên ASEAN.

Bà nói: “EU đang chứng kiến chủ nghĩa bảo hộ gia tăng, và tương tự ở một số nước ASEAN, chúng tôi cũng thấy sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc tài nguyên”.

Trong khi đó, Song cho biết điều quan trọng là phải nhận ra “không giống như Singapore, một số quốc gia phải đối mặt với tác động chính trị trong nước khi họ phải đáp ứng một số điều kiện nhất định khi tham gia FTA”.

Chẳng hạn, FTA Bắc Mỹ giữa Mexico, Canada và Mỹ yêu cầu Mexico công nhận mức lương tối thiểu cho công nhân làm việc trong ngành ô tô và yêu cầu Mexico cam kết ban hành luật để bảo vệ quyền thương lượng tập thể của người lao động.

Hiện EU và ASEAN có những ưu tiên khác nhau khi đề cập đến vấn đề môi trường, xã hội và quản trị, những vấn đề này trở thành trọng tâm trong các cuộc đàm phán thỏa thuận thương mại.

Tiếp theo là gì?

Tiến sĩ Yeo cho biết, những lợi ích và ưu tiên khác nhau cũng như mức độ tham vọng khác nhau về những gì được đưa vào FTA sẽ tiếp tục là những trở ngại chính.

Bà nói thêm: “Mặc dù có cơ sở thuyết phục để FTA EU-ASEAN trở thành hiện thực, nhưng đáng tiếc là nó khó có thể diễn ra thuận lợi”.

Những thách thức như tranh luận về dầu cọ giữa EU và Indonesia và những lo ngại về nhân quyền đang diễn ra ở Myanmar, đã làm gián đoạn các cuộc thảo luận trước đó, vẫn có liên quan.

Tương tự, Giáo sư Hsieh tin rằng FTA khu vực “vẫn là mục tiêu” và EU vẫn “chủ yếu tập trung vào các FTA song phương”.

Có khả năng các thỏa thuận song phương với Thái Lan và Indonesia sẽ được ký kết trước khi cuộc đàm phán FTA khu vực được bắt đầu lại.

Song cho rằng chỉ cần đưa các cuộc thảo luận trở lại bàn đàm phán sẽ là một dấu hiệu tích cực. Ông nói: “Các cuộc thảo luận sẽ giúp đưa ra các giới hạn và đưa chúng ta đến gần hơn với FTA khu vực”.

Nguồn: The Business Times

Từ khóa: FTA, EU, ASEAN, hiệp định thương mại tự do