Mở rộng BRICS ngày càng lớn mạnh

bric heads

BRICS mở rộng đến 11 quốc gia tham gia, điều này cho thấy sẽ tăng cường chuyển dịch sang trật tự đa cực và thách thức sự thống trị của phương Tây.

Hội nghị thượng đỉnh BRICS gần đây tại Johannesburg đã xác nhận sự chuyển đổi sang một trật tự đa cực, trong đó, bất chấp sự căng thẳng của Hoa Kỳ và Trung Quốc, các cường quốc tầm trung và các liên kết khu vực cũng bị tác động.

BRICS lần đầu tiên được đề cập trong báo cáo triển vọng của Ban Nghiên cứu Đầu tư Toàn cầu của Goldman Sachs năm 2001 với chủ đề “Xây dựng BRIC Kinh tế Toàn cầu Tốt hơn”, theo đó các nền kinh tế mới nổi của Brazil, Nga, Ấn Độ và Trung Quốc được coi là những quốc gia có sức tăng trưởng nhanh và đang định hình tương lai của nền kinh tế thế giới. Vào năm 2009, BRICS được thành lập tại thành phố Yekaterinburg của Nga, và được xem là diễn đàn để nhóm 4 quốc gia này có thể hợp tác vì lợi ích chung. Đến năm 2010, Nam Phi gia nhập BRICS.

Hơn hai thập kỷ sau báo cáo, nền kinh tế của Nga và Brazil đã gặp khó khăn, nhưng những quốc gia này vẫn là những chủ thể quan trọng. Trung Quốc đã trở thành một siêu cường, và giờ đây rõ ràng rằng một trong những thời điểm nền tảng của trật tự thế giới hiện nay là việc Bắc Kinh gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới vào năm 2001, sau một thời gian mở cửa kinh tế lâu dài và thận trọng. Ngược lại, Ấn Độ, quốc gia có thể sẽ có nền kinh tế lớn tăng trưởng nhanh nhất thế giới vào năm 2023, có vị thế tốt để trở thành một siêu cường. Vào tháng 3 năm 2023, BRICS đã vượt qua G7 về tỷ trọng trong tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của thế giới, được tính bằng sức mua tương đương.

Một ‘thành lũy BRICS’

Với chủ đề “BRICS và Châu Phi: Quan hệ đối tác để cùng tăng tốc, phát triển bền vững và chủ nghĩa đa phương toàn diện”, hội nghị thượng đỉnh BRICS lần thứ 15 đã cho thấy rõ một xu hướng quan trọng và mang lại một kết quả quan trọng. Đầu tiên là ý tưởng cho rằng trật tự thế giới đang thay đổi và các nước BRICS đang tăng cường để tận dụng đòn bẩy trong sự thay đổi. Thứ hai là các quốc gia Argentina, Ai Cập, Ethiopia, Iran, Ả Rập Saudi và Các tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất gia nhập Nhóm vào ngày 01/01/2024, nâng số quốc gia tham gia lên 11 quốc gia.

Sức hấp dẫn của sự hợp tác chưa chính thức này là điều không thể phủ nhận. Trước Hội nghị thượng đỉnh, 40 quốc gia đã bày tỏ sự quan tâm đến việc gia nhập Nhóm và hơn 20 quốc gia đã chính thức nộp đơn. Tuy nhiên, có sự khác biệt trong Nhó mở rộng. Trong khi Trung Quốc và Nga là những quốc gia rất kỳ vọng sự mở rộng thì Ấn Độ và Brazil lại tỏ ra miễn cưỡng hơn. Cuối cùng Nhóm quốc gia được lựa chọn tham gia BRICS là kết quả của các cuộc đàm phán giữa 5 thành viên.

Bốn trong số 6 quốc gia thành viên mới nằm ở khu vực Trung Đông và Bắc Phi (MENA), một khu vực trước đây chưa có đại diện. Hai trong số đó, Iran và Ả Rập Saudi, là những đối thủ lâu năm. Vào tháng 3, Tehran và Riyadh đã đạt được thỏa thuận khôi phục quan hệ, do Trung Quốc làm trung gian. Algeria và Thổ Nhĩ Kỳ, hai cường quốc tầm trung từng bày tỏ mong muốn mạnh mẽ được gia nhập BRICS, đã bị loại.

Với 6 quốc gia thành viên mới, BRICS sẽ có dân số 3,7 tỷ người (gần một nửa dân số thế giới) và 36% sản lượng kinh tế toàn cầu. Hơn nữa, các quốc gia BRICS sẽ đại diện cho một phần lớn nguồn dự trữ, sản xuất và tiêu thụ năng lượng và khai thác của thế giới, bao gồm gần 1/2 trữ lượng dầu toàn cầu và 42% nguồn cung dầu của thế giới.

Sự dè chừng với phương Tây nhưng chưa đưa ra giá trị cốt lỗi

Các nước BRICS đã tránh tham gia cùng phương Tây trong việc áp đặt các biện pháp trừng phạt chống lại Nga và lên án việc xâm lược Ukraine. Vào cuối hội nghị thượng đỉnh ngày 22-24 tháng 8 tại Johannesburg, các thành viên BRICS bày tỏ sự ủng hộ đối với Nga khi nước này đảm nhận vai trò chủ tịch của tổ chức tại hội nghị thượng đỉnh lần thứ 16 dự kiến diễn ra tại Kazan vào tháng 10 năm 2024. Sự không liên kết này của “phần còn lại” với phương Tây có thể là mối đe dọa đối với trật tự tự do quốc tế hiện nay.

Tuy nhiên, trong khi trật tự tự do quốc tế có thể đang suy giảm thì sức hấp dẫn của BRICS chỉ là nhân tố hơn là nguyên nhân sâu xa. Nhóm này là hiện thân cho giai đoạn hiện tại trong đó có sự cạnh tranh và đôi khi là xung đột giữa các quốc gia và các khối một lần nữa lại là động lực thúc đẩy của hệ thống quốc tế.

Như được thể hiện trong Tuyên bố Johannesburg II, các quốc gia tìm cách chống lại quyền bá chủ của phương Tây qua các ý tưởng về “chủ nghĩa phổ quát” do chính trật tự quốc tế tự do tạo ra - kêu gọi “thúc đẩy hòa bình”, “trật tự quốc tế công bằng hơn”, “phát triển bền vững, “công lý và bình đẳng”, “nhân quyền và các quyền tự do cơ bản cho tất cả mọi người” và “tăng trưởng toàn diện”.

Thật khó để xây dựng diễn ngôn thay thế cho Chiến lược, điển hình là sự thất bại của các sáng kiến như Hội nghị Thượng đỉnh về Dân chủ do Hoa Kỳ lãnh đạo. Thay vì viện dẫn nguyên tắc chủ quyền, các nước BRICS đề cập đến sự cần thiết phải bảo vệ “nhân quyền theo cách không chọn lọc, không chính trị hóa và mang tính xây dựng, không có tiêu chuẩn kép” và kêu gọi “tôn trọng dân chủ và nhân quyền” được thực hiện ở cấp độ quản trị toàn cầu cũng như ở cấp quốc gia. Xem xét sự đa dạng về nền tảng văn hóa và chế độ của các thành viên, thật khó để nhận ra ý nghĩa của những khái niệm cao cả này và cách chúng có thể được thực hiện trên toàn cầu.

Ngân hàng Phát triển Mới, trước đây gọi là Ngân hàng Phát triển BRICS, là một dấu hiệu khác không chỉ cho thấy sự quay trở lại của cạnh tranh kinh tế mà còn cho thấy sự chuyển đổi của chính trật tự quốc tế tự do. Cấu trúc tài chính toàn cầu hình thành dựa trên các nguyên tắc thương mại tự do, kinh tế thị trường, tự do hóa và tư nhân hóa. Tuy nhiên, tại thời điểm này, những giá trị này đang được thay thế bởi các chính sách, quy định và can thiệp theo chủ nghĩa bành trướng. Ngân hàng Phát triển Mới là một giải pháp tài chính thay thế cho vay bằng đồng nhân dân tệ của Trung Quốc và đã thông báo rằng giờ đây cũng sẽ sử dụng đồng tiền của Brazil và Nam Phi.

Nhiều lợi ích bị đe dọa

Các tổ chức quốc tế, dù chính thức hay không chính thức, đều phụ thuộc vào nguồn lực, quyền lực và ý chí của các quốc gia thành viên.

Tuy nhiên, mặc dùNhóm tìm cách tăng cường sự hiện diện của các thị trường mới nổi và các nền kinh tế đang phát triển trong các tổ chức quốc tế, thì những tuyên bố cho rằng BRICS đại diện cho “phần còn lại” cùng nhau chống lại “phương Tây” là dễ hiểu. Ít nhất là vì BRICS – và “thành lũy BRICS” mới nổi lên sau hội nghị thượng đỉnh vừa qua – thực sự là một nhóm chưa được đồng nhất.

Trung Quốc, đối thủ chính của sức mạnh Hoa Kỳ, đóng vai trò dẫn đầu. Bắc Kinh coi các tổ chức toàn cầu hoặc khu vực như Liên Hợp Quốc hay Tổ chức Hợp tác Thượng Hải là những đấu trường có thể mở rộng và củng cố tầm nhìn về trật tự quốc tế, thông qua cả những ý tưởng chung – chẳng hạn như các khái niệm “phát triển” hoặc “nhân quyền”– và các sáng kiến cụ thể, chẳng hạn như Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRICS).

Đối với Nga, BRICS là một nền tảng để giảm thiểu tác động của chủ nghĩa biệt lập, bao gồm các biện pháp trừng phạt và thiết lập các mối quan hệ ngoại giao và mạng lưới thương mại thay thế.

Và đối với Nam Phi, quốc gia đang cạnh tranh quyền bá chủ khu vực ở Châu Phi, nhóm này có thể hỗ trợ việc tiếp cận dễ dàng hơn với các cường quốc khu vực Nam bán cầu, được xem như cơ sở vận động hành lang vì lợi ích của Pretoria và lục địa Châu Phi, trên các diễn đàn quốc tế.

Ngược lại, Ấn Độ và Brazil ít sẵn sàng thách thức Mỹ và Liên minh châu Âu hơn. Đối với Ấn Độ, BRICS đại diện cho một nền tảng hợp tác bổ sung không thay thế hợp tác với Washington hay Brussels, bằng chứng là các hiệp định gần đây được thiết lập giữa New Delhi và Washington, hoặc qua tuyên bố của Tổng thống Brazil Luiz Inacio Lula da Silva nói rằng BRICS không nên đối trọng với G7, G20 hoặc Hoa Kỳ.

Tất nhiên, có những căng thẳng trong Nhóm. Ấn Độ và Trung Quốc là những đối thủ lâu đời và đang có nhiều tranh chấp, chẳng hạn như căng thẳng dọc biên giới trên dãy Himalaya. Ấn Độ không quan tâm đến BRICS hay một thế giới do Trung Quốc thống trị.

Nguồn: Gis

Từ khóa: BRICS, mở rộng 11 quốc gia; đối trọng G7