Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Mức độ cam kết của Ấn Độ đối với mối quan hệ với Đông Nam Á sẽ phụ thuộc phần lớn vào mức độ cam kết của nước này đối với toàn cầu hóa nói chung.

Trong hai thập kỷ qua, địa chính trị của châu Á- Thái Bình Dương đã thay đổi căn bản bởi sự nổi lên của Trung Quốc và phản ứng của Mỹ với Trung Quốc. Đối với các quốc gia đang phát triển nhanh chóng và có vị trí quan trọng trong Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), việc thiết lập lại một trật tự quốc tế đang phát triển chủ yếu thông qua chiến tranh thương mại Mỹ- Trung đã cho thấy những thách thức đặc biệt. Do đó, ASEAN đã tìm kiếm một cường quốc khu vực “thứ ba” để phòng ngừa những bất ổn trong chiến tranh Mỹ- Trung.

Việc tìm kiếm các đối tác mới này diễn ra trong bối cảnh Ấn Độ đang nổi lên trên trường quốc tế. Theo Vụ Liên Hợp Quốc về Vấn đề Kinh tế và Xã hội, dân số Ấn Độ có thể vượt qua Trung Quốc. Về mặt kinh tế, Ấn Độ đã đạt mức tăng trưởng trung bình hàng năm là 5.5% từ năm 2002- 2022, trong đó Morgan Stanley dự đoán rằng GDP nước này có thể tăng gấp đôi từ 3,5 nghìn đô la hiện nay lên 7,5 nghìn tỷ đô la trước năm 2031. Ấn Độ cũng dần ổn định trong nội bộ hơn, với các vụ bạo lực tôn giáo và địa vị xã hội, khủng bố và bạo loạn đã giảm trong hai thập kỷ đầu tiên của thế kỷ này so với hai thập kỷ trước.

Quan hệ giữa Ấn Độ và ASEAN đã phát triển ổn định trong ba thập kỷ qua, bắt đầu từ năm 1992, khi Ấn Độ thực hiện chính sách “Hướng Đông” và trở thành đối tác đối thoại ngành của khu vực Đông Nam Á. Mối quan hệ này đã được nâng lên thành quan hệ đối tác đối thoại và quan hệ đối tác chiến lược lần lượt vào năm 1996 và 2012. Vào năm 2014, New Delhi đã sửa đổi chính sách Hướng Đông và đổi tên thành “Hành động hướng Đông” nhằm thừa nhận sự cần thiết phải có một vai trò chủ động hơn ở châu Á- Thái Bình Dương. Tháng 11/2022, để kỷ niệm 30 năm quan hệ ASEAN- Ấn Độ, ASEAN đã trao cho Ấn Độ quy chế đối tác chiến lược toàn diện tại Hội nghị cấp cao kỷ niệm ASEAN- Ấn Độ ở thủ đô Phnom Penh, Campuchia.

Trong cuộc khảo sát mới đây của Viện ISEAS-Yusof Ishak lấy ý kiến của thành phần ưu tú tại Đông Nam Á, cho thấy: Người Đông Nam Á có thể bắt đầu xem Ấn Độ là một đối tác được chào đón, cụ thể, Ấn Độ nổi lên như một lựa chọn thứ ba đầy bất ngờ với tư cách là đối tác “thứ ba” của ASEAN, với 11,3% người ủng hộ, sau Liên minh châu Âu (42,9%) và Nhật Bản (26,6%). Cuộc khảo sát cũng cho thấy mức tăng niềm tin vào Ấn Độ ở hầu hết các quốc gia ASEAN, với tổng mức độ tin cậy tăng từ 16,6% năm 2022 lên 25,7% năm 2023, đồng thời mức độ mất lòng tin cũng giảm xuống.

Điều này bắt nguồn từ nhận thức về Ấn Độ, trong những năm qua hầu như không tham gia vào các vấn đề/ hiệp định FTA lớn, đặc biệt trong bối cảnh xung đột Nga- Ukraine đang diễn ra và quan điểm trung lập của Ấn Độ. Tuy vậy, Ấn Độ cũng đã tìm cách cạnh tranh vị trí lãnh đạo của Trung Quốc ở Nam bán cầu, đây được cho là nguyên nhân mà New Delhi tìm cách tranh cử vị trí chủ tịch G20 năm nay. Về phần Ấn Độ, ASEAN được xem là trung tâm trong chiến lược lớn hơn đối với Ấn Độ- Thái Bình Dương.

Do đó, cả Ấn Độ và ASEAN dường như đều hướng tới các mối quan hệ gần gũi hơn trong tương lai. Có nhiều lĩnh vực mà qua đó Ấn Độ và Đông Nam Á có thể thúc đẩy các cam kết sâu hơn, trong đó lĩnh vực ít được thảo luận nhất là quyền lực mềm. Chắc chắn, so với các bên tham gia lớn trong khu vực như Mỹ và Nhật Bản, Ấn Độ có một vị trí khá đặc biệt trong việc thúc đẩy mối liên kết giữa người với người với ASEAN thông qua việc đề cao vào các mối liên hệ lịch sử và văn minh với khu vực này.

Một khía cạnh độc đáo của mối quan hệ Ấn Độ- ASEAN là mối quan hệ văn minh lâu đời mà cả hai bên đều có. Ngoài Trung Quốc, không có cường quốc nào khác ở Ấn Độ- Thái Bình Dương có nhiều tác động văn hóa đến Đông Nam Á như Ấn Độ. Trong khoảng 2.000 năm, tôn giáo, văn học, ngôn ngữ, kiến trúc và nghệ thuật Ấn Độ đã ảnh hưởng đến xã hội Đông Nam Á, hòa lẫn với các tập quán địa phương để tạo ra nền văn hóa riêng biệt.

Giống như Trung Quốc, Ấn Độ đã tìm cách khai thác di sản văn hóa chung và các kết nối lịch sử để tăng cường quan hệ song phương với các nước Đông Nam Á. Một trong những chiến lược ngoại giao văn hóa nổi bật của Ấn Độ đối với ASEAN là khôi phục các ngôi đền trên khắp khu vực. Đó là các liên kết tôn giáo hàng thế kỷ giữa Ấn Độ và Đông Nam Á, với Ấn Độ giáo và Phật giáo được truyền từ đời này qua đời khác, hình thành nên các đền thờ, bảo tháp và chùa chiền khắp khu vực. Đại diện cho mối liên kết văn minh phong phú, việc khôi phục những ngôi đền này được đánh giá là một trong những quyền lực mềm của Ấn Độ ở vùng Đông Nam Á.

“Ngoại giao đền thờ” của Ấn Độ đã bắt đầu từ trước năm 1992, khi các nhà khảo cổ học Ấn Độ giúp khôi phục đền Angkor Wat và các ngôi đền Angkor khác ở Campuchia. Kể từ đó, chính phủ Ấn Độ cũng đã hỗ trợ khôi phục đền Mỹ Sơn ở Việt Nam, và các ngôi chùa Phật giáo ở Myanmar bao gồm chùa Ananda ở Bagan, quần thể đền thờ Wat Phou ở Lào và một số phần của đền Preah Vihear ở Campuchia. Đối với các nước Đông Nam Á, sự hỗ trợ của chính phủ Ấn Độ trong việc khôi phục các phần quan trọng của bản sắc dân tộc của họ đã tạo cơ hội cho người dân cả hai nước tiếp nhận các giá trị và di sản chung mà cả hai cùng chia sẻ.

Sự hiện diện của cộng đồng người Ấn Độ ở Đông Nam Á cũng đã cho thấy một mặt khác của ngoại giao văn hóa. Chính phủ Ấn Độ đánh giá cao vai trò chính sách ngoại giao của cộng đồng người Ấn ở nước ngoài. Ngay sau khi giành được độc lập, chính phủ Ấn Độ đã thực hiện cách tiếp cận không can thiệp đối với người Ấn ở nước ngoài. Chỉ đến những năm 1990, sau quá trình tự do hóa kinh tế, chính phủ mới nhận ra tầm quan trọng của cộng đồng dân cư ở nước ngoài, vì chỉ nhờ kiều hối của người Ấn từ nước ngoài, Ấn Độ có thể sống sót qua cuộc khủng hoảng cán cân thanh khoản khi đó. Kể từ đó, các chính phủ những năm gần đây còn trở nên nghiêm túc hơn trong việc tận dụng cộng đồng của mình như một công cụ của quyền lực mềm.

Đối với trường hợp cộng đồng người Ấn ở Đông Nam Á- hầu hết còn tồn tại ở khu vực này ngày nay- là một vết tích của chủ nghĩa thực dân, chủ yếu tập trung ở các nước thuộc địa cũ của Anh như Myanmar, Malaysia và Singapore (chiếm lần lượt 5%, 8% và 7% dân số). Các học giả đã chỉ ra những cộng đồng này là công cụ vô giá của quyền lực mềm cho New Delhi, tương tự cách cộng đồng người Hoa ở nước ngoài đã giúp tạo thuận lợi cho việc kết nối kinh tế ban đầu giữa Trung Quốc và các nước Đông Nam Á.

Tuy nhiên, so với người Hoa ở Đông Nam Á, cộng đồng người Ấn ở Đông Nam Á nhìn chung thiếu những ảnh hưởng kinh tế. Ở những nước như Malaysia và Myanmar, điều này một phần là do những chính sách xem nhẹ của chính phủ thời bấy giờ. Về mặt chính trị, người Ấn đóng vai trò nổi bật hơn, cụ thể, họ vượt trội trong các hoạt động của chính phủ và xã hội ở những nước như Malaysia và Singapore. Bất chấp hoàn cảnh kinh tế xã hội da dạng của cộng đồng người Ấn ở Đông Nam Á, các học giả cho rằng họ vẫn có khả năng đóng vai trò cầu nối giữa Ấn Độ và khu vực này. Thay vào đó, các học giả cần cách tiếp cận toàn diện hơn cho cộng đồng hải ngoại của New Delhi vươn xa hơn ở Đông Nam Á, thay vì chỉ tập trung vào những lĩnh vực thành công của cộng đồng hải ngoại. Các học giả lập luận rằng, làm như vậy sẽ cho phép Ấn Độ nuôi dưỡng các mối quan hệ văn minh thật sự.

Tuy nhiên, vẫn có những trở ngại trong việc thúc đẩy các mối quan hệ sâu sắc hơn giữa Ấn Độ và ASEAN. Trong số này có việc New Delhi không đồng tình với việc mở cửa kinh tế. Việc Ấn Độ rút khỏi Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) vào tháng 11/2019 là một đòn giáng mạnh vào những người ủng hộ hội nhập kinh tế khu vực. Ấn Độ rời khỏi RCEP đã khiến nước này mất quyền định hình cơ cấu thương mại của châu Á- Thái Bình Dương hay hội nhập Ấn Độ vào trật tự đa phương do ASEAN dẫn dắt trong khu vực. Vào thời điểm mà các công ty đa quốc gia đang tìm cách đa dạng hóa cơ sở sản xuất, dịch chuyển khỏi Trung Quốc, cơ hội hội nhập sâu hơn giữa Ấn Độ và trung tâm chuỗi giá trị của ASEAN đã xuất hiện.

Hơn nữa, sự bình thường hóa ngày càng tăng của hệ tư tưởng Ấn Độ giáo (Hindutva) ở Ấn Độ, liên quan đến Thủ tướng Narendra Modi và Đảng Bharatiya Janata (BJP) cầm quyền của ông, đã tạo ra những rắc rối với thế giới Hồi giáo ở Malaysia và Indonesia, cả hai đều là thành viên sáng lập của ASEAN. Bạo lực giáo phái giữa Ấn Độ giáo và Hồi giáo ở New Delhi vào tháng 2/ 2020 đã gây ra các sự phản đối và lên án từ các nhóm Hồi giáo ở cả hai nước. Tháng 6/ 2022, những bình luận của người phát ngôn đảng BJP được nhiều người Hồi giáo coi là báng bổ và đã gây ra sự phản đối từ chính phủ Malaysia và Indonesia, cả hai đều triệu tập đại sứ Ấn Độ để khiếu nại chính thức.

Ngoài ra, lịch sử lâu đời về sự gắn kết của đảng BJP với cộng đồng hải ngoại có nguy cơ tạo điều kiện thuận lợi cho điều mà một học giả ở Singapore mô tả là sự phát triển xuyên quốc gia của Ấn Độ giáo”, gây ra rủi ro cho mối liên kết xã hội đa văn hóa với cộng đồng người Ấn lớn như ở Singapore và Malaysia. Trong trường hợp này, các kết nối cộng đồng hải ngoại sẽ không còn được các chính phủ ASEAN coi là công cụ để xây dựng mối quan hệ chặt chẽ hơn, mà là những mối đe dọa tiềm ẩn đối với sự ổn định trong nước.

Cuối cùng, sức mạnh ngày càng tăng của nền kinh tế Ấn Độ cùng với thực tế địa chính trị tạo cơ hội cho Ấn Độ và ASEAN thúc đẩy quan hệ chặt chẽ hơn. Chắc chắn, trong hoạt động kết nối giữa người với người, mối quan hệ văn minh hàng thế kỷ giữa Đông Nam Á và Ấn Độ có nhiều khía cạnh để cả hai bên tăng cường hợp tác, cho dù dưới hình thức khôi phục đền thờ hay cộng đồng hải ngoại. Tuy nhiên, quan điểm hạn chế mở cửa kinh tế cũng như quan điểm chính trị về Ấn Độ giáo cũng sẽ tạo ra những thách thức cho mối quan hệ ASEAN- Ấn Độ trong tương lai. Cuối cùng, mức độ cam kết của Ấn Độ trong việc xây dựng mối quan hệ với ASEAN sẽ phụ thuộc phần lớn vào mức độ cam kết của Ấn Độ đối với toàn cầu hóa nói chung.

Nguồn: The Diplomat

Từ khóa: quan hệ ASEAN- Ấn Độ, quyền lực mềm, Ấn Độ giáo, Hồi giáo