Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Tăng trưởng chung với FTA Turancez được đề xuất là một động lực thúc đẩy hành lang thương mại lớn có tiềm năng đáng kể

Giới thiệu

Với sự sụp đổ của Liên Xô, việc Thổ Nhĩ Kỳ công nhận nền độc lập của các nước cộng hòa mới thành lập Kazakhstan, Turkmenistan, Uzbekistan, Kyrgyzstan và Tajikistan vào năm 1991 là bước đầu tiên trong quan hệ ngoại giao, kinh tế và chính trị của nước này với Trung Á.

Ankara, do có sự tương đồng về ngôn ngữ và ở một mức độ nào đó về lịch sử Thổ Nhĩ Kỳ với phần lớn các nước cộng hòa Trung Á, đã ngay lập tức công nhận nền độc lập của các quốc gia này và đóng một vai trò tích cực trong khu vực bằng cách thiết lập quan hệ song phương với họ.

Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay là một trong 20 nền kinh tế lớn nhất thế giới, đã phát triển như một nhân tố quan trọng trong khu vực và có mức độ phát triển kinh tế đáng kể, cũng như năng lực kinh tế để hợp tác và gắn kết với Trung Á.

Một yếu tố quan trọng trong chiến lược kinh tế gần đây của chính sách đối ngoại Thổ Nhĩ Kỳ là xây dựng mối quan hệ chặt chẽ và mở rộng thương mại, phát triển xuất khẩu, thu hút đầu tư nước ngoài và các nhà thầu nước ngoài, thiết lập các hiệp định thương mại tự do, tạo dựng hình ảnh tích cực và tăng cường ngoại giao kinh tế với khu vực Trung Á .

Năng lượng

Lĩnh vực năng lượng của Trung Á và trữ lượng hydrocarbon tự nhiên của Kazakhstan, Turkmenistan và Uzbekistan có tầm quan trọng về mặt kinh tế hơn các lĩnh vực khác và được Ankara quan tâm. Về trữ lượng khí đốt tự nhiên, Turkmenistan đứng thứ tư trên thế giới, trong khi Kazakhstan và Uzbekistan cũng có trữ lượng đáng kể – về dầu mỏ, Kazakhstan đứng thứ 11 trên toàn cầu.

Thổ Nhĩ Kỳ cũng tham gia vào việc thăm dò và  khai thác các nguồn tài nguyên năng lượng; và theo đuổi sự hiện diện đáng kể trong việc xây dựng và vận hành các đường ống xuất khẩu năng lượng, chuyển giao và vượt qua các đường ống năng lượng trong trung và dài hạn, đồng thời đa dạng hóa nguồn năng lượng và đảm bảo an ninh năng lượng trong và từ Trung Á.

Để được định vị là một trung tâm trung chuyển năng lượng, Ankara dự kiến sẽ nhận khí đốt từ khu vực và Turkmenistan thông qua Đường ống dẫn khí đốt tự nhiên xuyên Anatolia (TANAP).

Trong khi đó, thỏa thuận giữa Azerbaijan và Turkmenistan về việc cùng phát triển mỏ khí đốt Dostluk dưới Biển Caspian và sự phát triển chung của mỏ Kepez/Serdar là một bước quan trọng trong hợp tác ba bên đối với thăm dò, phát triển và thực hiện xuyên Caspian - đường ống phù hợp với lợi ích của Ankara.

Ngoài ra, Ankara đang tìm cách tăng cường vận chuyển dầu của Kazakhstan thông qua đường ống Baku-Tbilisi-Ceyhan (BTC).

Thổ Nhĩ Kỳ cùng với việc thành lập Cơ quan hợp tác và điều phối Thổ Nhĩ Kỳ (TIKA) đang thúc đẩy hợp tác kinh tế, triển khai các dự án xây dựng, đầu tư trên nhiều lĩnh vực và đã thực hiện nhiều dự án trong các lĩnh vực như giao thông, thông tin liên lạc, xây dựng, khai khoáng, dầu mỏ, và khí đốt, và xây dựng các trường học và trường đại học ở Trung Á. Việc thành lập TIKA đã giải quyết phần lớn những thiếu sót về cơ sở hạ tầng kỹ thuật và các dự án, văn phòng của TIKA đã được mở trong khu vực vào thời hậu Xô Viết.

Thu hút FDI

Thổ Nhĩ Kỳ cũng đặt mục tiêu tăng cường và đa dạng hóa lĩnh vực hợp tác thông qua các cơ chế như các chuyến thăm cấp cao lẫn nhau, thành lập ủy ban kinh tế chung, hội đồng thương mại và hợp tác chiến lược cấp cao. Mối quan hệ của Thổ Nhĩ Kỳ với Uzbekistan, Kazakhstan và Kyrgyzstan đang ở cấp độ đối tác chiến lược, trong khi mối quan hệ của đất nước với Turkmenistan và Tajikistan đang phát triển.

Một trong những khía cạnh trong chính sách ngoại giao kinh tế của Thổ Nhĩ Kỳ là thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài và khuyến khích khu vực tư nhân đầu tư ra nước ngoài. Thổ Nhĩ Kỳ thông qua các cơ sở khu vực công và tư đã tạo điều kiện đầu tư bằng cách cấp tín dụng tiền tệ và tài chính cho những quốc gia này trong khu vực

Khoản đầu tư của Thổ Nhĩ Kỳ vào Trung Á hiện ở mức hơn 85 tỷ USD, bao gồm một số dự án lớn như tái phát triển cảng biển Turkmenbashi Caspian. Gần 4.000 công ty Thổ Nhĩ Kỳ hoạt động ở Trung Á. Có thể thấy, kế hoạch chi tiết Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc đã khởi động các dự án cơ sở hạ tầng bổ sung, trong đó Thổ Nhĩ Kỳ là một trong những quốc gia lan tỏa khái niệm kết nối.

Vận tải

Ankara cũng đã đa dạng hóa giao thông vận tải và các tuyến đường thay thế. Đất nước chú ý đến sự phát triển của Hành lang trung tâm ở Trung Á, các thỏa thuận với Azerbaijan, Trung Quốc, Georgia và Kazakhstan để cải thiện kết nối của hành lang này vào tháng 12 năm 2020, trong khi khối lượng vận chuyển hàng hóa bằng tàu hỏa từ Thổ Nhĩ Kỳ đến Trung Quốc qua hành lang này đã tăng lên đáng kể.

Từ đó, con đường trung tâm đi qua Georgia, Azerbaijan và Biển Caspian, giúp tăng cường các tuyến đường trong Sáng kiến Vành đai và Con đường của Trung Quốc và rút ngắn thời gian đi lại.

Ngoài ra, Hành lang Lapis Lazuli kết nối Afghanistan, Turkmenistan, Baku, Georgia và Thổ Nhĩ Kỳ, trong khi việc khai trương tuyến đường sắt Baku-Tbilisi-Kars (BTK) đến thành phố Kars ở phía đông đất nước là một bước tiến nữa trong việc mở rộng hợp tác thương mại của Thổ Nhĩ Kỳ với Trung Á.

Thương mại đa phương

Một cách tiếp cận khác để phát triển hợp tác kinh tế của Thổ Nhĩ Kỳ ở khu vực Trung Á là các hội đồng thương mại đa phương.

Tại hội nghị thượng đỉnh Tổ chức các quốc gia Turkic (OTS) gần đây nhất vào tháng 11 năm 2022 tại Samarkand, việc mở rộng quan hệ kinh tế giữa Thổ Nhĩ Kỳ và khu vực bao gồm các cuộc thảo luận tích cực liên quan đến khối thương mại tự do TURANCEZ được đề xuất. Được phát triển dưới sự chỉ đạo của OTS, khối này sẽ đưa Thổ Nhĩ Kỳ cùng với Kazakhstan, Kyrgyzstan, Uzbekistan, Turkmenistan, Azerbaijan và với tư cách là quan sát viên, Hungary - một phần của Liên minh châu Âu, cùng với Bắc Síp

Nếu TURANCEZ trở thành hiện thực, dự kiến xuất khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ sẽ tăng mạnh, mặc dù giá trị của đồng lira Thổ Nhĩ Kỳ đang liên tục giảm. Điều này có thể ngược với lý thuyết thông thường, nhưng trong kinh tế truyền thống, một đồng tiền yếu thường liên quan đến khả năng xuất khẩu cao hơn. Điều này có thể là một lợi thế không ngờ từ hiệu suất đáng thất vọng của đồng lira Thổ Nhĩ Kỳ trong những năm gần đây.

Các đề xuất khác cũng bao gồm việc thành lập một Thị trường chung Turkic và thành lập Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Turkic khu vực. Nếu những điều này xảy ra, sẽ tăng cường sự hội nhập kinh tế giữa khu vực Trung Á và Thổ Nhĩ Kỳ.

Cơ sở hạ tầng kết nối khác cũng đang trên đà phát triển. Sự ra mắt của đài truyền hình Thổ Nhĩ Kỳ TRT Avaz trong khu vực đã có ảnh hưởng, với các chương trình được truyền hình bằng tiếng Azeri, Bosnian, Turkmen, Kazakh, Kyrgyz và Uzbek với phụ đề tiếng Thổ Nhĩ Kỳ. TRT Azat bao gồm phim tài liệu Thổ Nhĩ Kỳ, chương trình trò chuyện, chương trình văn hóa và âm nhạc cũng như các bộ phim và vở kịch xà phòng (soap operas) dành riêng cho từng vùng. Khán giả cũng có cơ hội học tiếng Thổ Nhĩ Kỳ thông qua các phần hướng dẫn.

Với 200.000 công dân Trung Á đang sinh sống tại Thổ Nhĩ Kỳ và khoảng 40.000 công dân Thổ Nhĩ Kỳ ở khu vực này, ngành du lịch đóng vai trò quan trọng trong việc mở rộng sự trao đổi giữa các quốc gia Turkic. Việc phát triển cơ sở hạ tầng liên quan, từ hàng không đến khách sạn, trở thành yếu tố quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển du lịch. Ngành du lịch mang lại cơ hội đáng kỳ vọng trong việc mở rộng và hợp tác giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Trung Á.

Thổ Nhĩ Kỳ có cán cân thương mại dương tổng thể với Trung Á, cán cân thương mại âm chỉ với Kazakhstan. Theo hải quan Thổ Nhĩ Kỳ, kim ngạch ngoại thương của đất nước này với các nước Trung Á đạt khoảng 12,33 tỷ USD vào năm 2022. Với thương mại theo từng quốc gia như sau:

Kazakhstan

Thổ Nhĩ Kỳ đã đầu tư khoảng 20 tỷ USD vào các mỏ dầu, truyền thông, khách sạn và ngân hàng, sản xuất nông sản, thực phẩm, thép, dệt may, v.v. và đứng đầu về số lượng công ty nước ngoài hoạt động tại quốc gia này.

Gần đây, việc thành lập các công ty liên doanh cổ phần và đầu tư 100% của Thổ Nhĩ Kỳ tại Kazakhstan cùng với việc các công ty Kazakhstan đầu tư vào lĩnh vực dầu mỏ và du lịch tại Thổ Nhĩ Kỳ đã tăng lên đáng kể. Ở Kazakhstan, các dự án xây dựng của Thổ Nhĩ Kỳ đã lên đến 21 tỷ USD. Thương mại song phương giữa Kazakhstan và Thổ Nhĩ Kỳ đạt 4,1 tỷ USD vào năm 2021, với triển vọng phát triển đến 10 tỷ USD vào năm 2030 theo mục tiêu được đặt ra bởi cả hai bên. Vào năm 2022, Kazakhstan trở thành đối tác thương mại chính của Thổ Nhĩ Kỳ trong số các quốc gia Trung Á.

Năm 2022, kim ngạch thương mại giữa Ankara và Astana tăng lên 5,5 tỷ USD. Khoảng 2/3 thương mại song phương có lợi cho Kazakhstan, chủ yếu đến từ nguồn cung cấp năng lượng.

Các sản phẩm Thổ Nhĩ Kỳ nhập khẩu từ Kazakhstan chủ yếu là dầu mỏ, ngoài ra còn có sắt, thép, đồng, ngũ cốc và nhiên liệu khoáng sản, trong khi phần lớn hàng xuất khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ là từ các sản phẩm công nghiệp thực phẩm, sắt, thiết bị cơ điện, dệt may, quần áo, gốm sứ, và các sản phẩm ngành thủy tinh.

Uzbekistan

Chính sách kinh tế mở của Uzbekistan có tác động tích cực đến hợp tác kinh tế và thương mại với Thổ Nhĩ Kỳ, với hơn 30 nghị định thư và thỏa thuận trong các lĩnh vực kinh tế, thương mại, công nghệ, du lịch và y tế, mục tiêu mở rộng thương mại song phương lên 5 tỷ USD vào năm 2030 .

Hai nước hợp tác trong các ngành công nghiệp ô tô, dệt may, truyền dẫn dầu khí và viễn thông. Năm 2022, tổng kim ngạch thương mại song phương đạt khoảng 3,6 tỷ USD, trong đó xuất khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ cao hơn một chút so với nhập khẩu từ Uzbekistan.

Uzbekistan là một trong những điểm đến chính của các sản phẩm Thổ Nhĩ Kỳ ở Trung Á, với nhu cầu các sản phẩm của Thổ Nhĩ Kỳ vượt xa Trung Quốc vào năm 2022. Các mặt hàng xuất khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ đa dạng từ thực phẩm và sản phẩm dệt may đến hàng công nghiệp và máy móc. Thổ Nhĩ Kỳ nhập khẩu các sản phẩm như đồng, kẽm, bông và các sản phẩm bông từ Uzbekistan.

Turkmenistan

Thổ Nhĩ Kỳ xếp hạng cao trong ngoại thương của Turkmenistan và với sự tham gia của các công ty Thổ Nhĩ Kỳ. Ankara, với hơn 800 dự án, có vai trò hàng đầu trong ngành xây dựng của Turkmenistan.

Trong số các sản phẩm mà Thổ Nhĩ Kỳ nhập khẩu từ Turkmenistan có nhiên liệu và dầu khoáng, nến, bông, nhựa và da thô, trong khi phần lớn hàng xuất khẩu là máy móc, thiết bị và đồ gia dụng. Năm 2022, thương mại song phương lần đầu tiên vượt 2 tỷ USD, tăng 21,9% so với năm trước. Thương mại rất có lợi cho Thổ Nhĩ Kỳ với khoảng 90% khối lượng là hàng xuất khẩu của đất nước này. Tuy nhiên, điều này thể thay đổi theo thời gian vì phần lớn hàng xuất khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ có liên quan đến các đường ống năng lượng mà sau này sẽ đưa khí đốt của Turkmenistan đến Thổ Nhĩ Kỳ.

Kyrgyzstan

Các công ty liên doanh thuộc sở hữu hoàn toàn của Thổ Nhĩ Kỳ và Kyrgyzstan-Thổ Nhĩ Kỳ đang hoạt động trong lĩnh vực sản xuất thực phẩm và đồ uống, vật liệu xây dựng, dệt may, quần áo, sản phẩm da, đồ nội thất, ngân hàng và dịch vụ, với thương mại song phương tăng gần gấp đôi từ năm 2019 đến năm 2021. Con số này hiện đã đạt gần 1 tỷ USD, với xuất khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ chiếm khoảng 80% tổng khối lượng thương mại.

Tajikistan

Kể từ năm 2019, 53 liên doanh Thổ Nhĩ Kỳ-Tajik mới đã hoạt động ở Tajikistan. Thổ Nhĩ Kỳ đang hỗ trợ Tajikistan trong việc thành lập các khu kinh tế thương mại tự do, xây dựng các nhà máy thủy điện, đầu tư chung vào các lĩnh vực liên quan đến nông nghiệp, cơ sở hạ tầng phát triển và du lịch, cùng các lĩnh vực nhỏ khác.

Thương mại song phương giữa Kyrgyzstan và Thổ Nhĩ Kỳ vào năm 2022 đạt khoảng 543 triệu USD với xuất khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ chiếm khoảng 2/3 trong tổng kim ngạch.

Thách thức và Triển vọng

Các vấn đề hội nhập thương mại về hải quan, buôn lậu, tắc nghẽn giao thông, luật thuế không thống nhất, chuyển giao tài chính và dịch vụ, cư trú và làm việc, và các vấn đề sở hữu nước ngoài vẫn tồn tại đôi khi gây khó khăn trong phát triển thương mại và đầu tư lẫn nhau.

Bao gồm các vấn đề như luật vốn nước ngoài, thiếu cơ sở hạ tầng và hệ thống bảo hiểm ở các nước cộng hòa Trung Á.

Tại thị trường Trung Á, Nga và Trung Quốc là những đối thủ cạnh tranh và đối tác kinh doanh quan trọng nhất của khu vực. Ngoài sự bất ổn định kỳ về chính trị của khu vực, Thổ Nhĩ Kỳ không có biên giới chung với khu vực - phụ thuộc một phần vào Iran với tư cách vừa là cầu nối, vừa là đối thủ. Điều này có nghĩa là các yếu tố địa chính trị đôi khi lấn át lợi ích thương mại, mặc dù sự phát triển của INSTC sẽ đưa Ankara và Tehran xích lại gần nhau hơn.

Ngoài ra, các vấn đề kinh tế định kỳ, chẳng hạn như Turkmenistan đóng cửa hoàn toàn biên giới trong thời kỳ covid đã ảnh hưởng tiêu cực đến thương mại song phương và các dự án bị đình trệ.

Hoạt động thương mại dọc theo Hành lang Giữa cũng phải đối mặt với một số thách thức, chẳng hạn như cơ sở hạ tầng kém phát triển và sự chậm trễ, trong khi các tuyến đường thay thế vẫn chưa được tích hợp đầy đủ. Ngoài ra, dự báo về việc mở rộng quan hệ thương mại giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Trung Á bị lu mờ bởi Trung Quốc và Nga. Hội nhập kinh tế trong OTS cũng là một mối quan tâm đối với các bên tham gia khu vực bao gồm Tehran, Bắc Kinh và Moscow.

Thổ Nhĩ Kỳ cũng thiếu nguồn tài chính và công nghệ đủ cho khu vực, và bất chấp sự quan tâm của Ankara, ảnh hưởng kinh tế của Thổ Nhĩ Kỳ ở Trung Á vẫn còn hạn chế khi so sánh với sức mạnh và ảnh hưởng kinh tế của Nga và Trung Quốc. Tuy nhiên, cách tiếp cận của Thổ Nhĩ Kỳ và hướng tới Trung Á với quan điểm địa kinh tế mới, phát triển thị trường mới, cung cấp nguồn năng lượng và thu hút đầu tư nước ngoài đã được xem xét nhiều hơn trong những năm gần đây. Ankara đang tìm cách chen chân vào bộ ba Moscow-Tehran-Bắc Kinh.

Năm ngoái, Thổ Nhĩ Kỳ có cán cân thương mại tích cực với Trung Á, trong khi sự hiện diện kinh tế ngày càng tăng của các quốc gia trong khu vực đã giúp Ankara trở thành đối tác kinh doanh hàng đầu.

Bất chấp lệnh trừng phạt của phương Tây đối với Iran, Thổ Nhĩ Kỳ đã giành được một phần thị trường Iran ở Trung Á và đã đa dạng hóa các tuyến đường vận chuyển. Trong khi đó, các cơ hội như lệnh trừng phạt chống Nga và mong muốn đa dạng hóa thương mại của các nước trong khu vực cũng đã thúc đẩy tiềm năng phát triển kinh doanh của Thổ Nhĩ Kỳ tại đây. Hợp tác với các công ty Nga ở Trung Á và sự liên kết lực lượng giữa họ cũng mang lại sự củng cố và tăng trưởng.

Tuy nhiên, thương mại của Ankara với Trung Á vẫn chiếm khoảng 2% tổng thương mại của đất nước – nghĩa là cần phải làm rất nhiều việc khó khăn – nhưng đồng thời cũng có năng lực phát triển đáng kể.

Có rất nhiều cơ hội hợp tác giữa Thổ Nhĩ Kỳ và những người chơi trong khu vực ở Trung Á và OTC, ngoài việc hợp tác với Trung Đông, Nga và Trung Quốc. Tiềm năng đa phương vẫn chưa được lấp đầy.

Có thể kỳ vọng rằng thương mại và đầu tư của Thổ Nhĩ Kỳ và Trung Á sẽ đạt mức tăng trưởng trung bình trong hai đến ba năm tới - các nhà đầu tư nước ngoài nên theo dõi tiến triển liên quan đến thỏa thuận thương mại Turancez để xác định tại thời điểm nào các tuyến đường thương mại này trở thành một cơ hội phong phú.

Nguồn: Silk Road Briefing

Từ khóa: TURANCEZ, hành lang thương mại, tiềm năng, đa phương, khu vực, Trung Á