1Toàn cầu hóa đã kết thúc?

globalization

Mặc dù sự cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc có thể phá vỡ các thỏa thuận kinh tế toàn cầu, nhưng chắc chắn không báo trước sự suy giảm mạnh về sự phụ thuộc lẫn nhau của con người. Lịch sử cho thấy toàn cầu hóa chủ yếu được thúc đẩy bởi những thay đổi trong công nghệ mà làm giảm đi tầm quan trọng của khoảng cách và điều này sẽ không thay đổi.

Cuối năm ngoái, Morris Chang, nhà sáng lập huyền thoại của hãng sản xuất chất bán dẫn hàng đầu Đài Loan (và thế giới), tuyên bố rằng “toàn cầu hóa gần như đã chết”. Trong một thế giới mà chuỗi cung ứng bị gián đoạn bởi COVID-19 và sự cạnh tranh Trung - Mỹ ngày càng sâu sắc, các nhà bình luận khác đã lặp lại quan điểm này và nhiều công ty đã bắt đầu lo việc mua sắm hàng hóa “on-shoring” - trong nước và “near-shoring” - quốc gia láng giềng. Nhưng thật sai lầm khi kết luận rằng toàn cầu hóa đã kết thúc. Lịch sử loài người nhiều lần hé lộ lý do tại sao.

Toàn cầu hóa chỉ đơn giản là sự phát triển phụ thuộc lẫn nhau ở khoảng cách liên lục địa, thay vì quốc gia hay khu vực. Bản chất của nó không tốt cũng không xấu, nó có nhiều chiều hướng, và chắc chắn không phải là mới. Biến đổi khí hậu và di cư đã thúc đẩy sự lan rộng của loài người trên khắp hành tinh kể từ khi tổ tiên của chúng ta bắt đầu rời khỏi Châu Phi hơn một triệu năm trước và nhiều chủng loài khác cũng đã làm như vậy.

Tiến trình này luôn làm phát sinh các tương tác sinh học và phụ thuộc lẫn nhau. Bệnh dịch hạch bắt nguồn từ châu Á nhưng đã giết chết một phần ba dân số châu Âu từ năm 1346 đến năm 1352. Khi người châu Âu hành trình đến Tây bán cầu vào thế kỷ 15 và 16, họ mang theo mầm bệnh tàn phá cư dân bản địa. Toàn cầu hóa về mặt quân sự quay trở lại ít nhất vào trong các thời kỳ của Xerxes và sau đó là Alexander Đại đế, người có đế chế trải dài trên ba lục địa. Và, tất nhiên, mặt trời không bao giờ lặn trên Đế quốc Anh vào thế kỷ 19. Thông qua tất cả, các tôn giáo lớn cũng trải rộng trên nhiều châu lục - một hình thức của toàn cầu hóa về mặt văn hóa xã hội.

Gần đây, trọng tâm của toàn cầu hóa là về mặt kinh tế: dòng chảy liên lục địa của hàng hóa, dịch vụ, vốn, công nghệ và thông tin. Một lần nữa, tiến trình này không phải là mới, nhưng những thay đổi công nghệ đã làm giảm đáng kể chi phí liên quan đến khoảng cách, làm cho toàn cầu hóa kinh tế ngày nay “dày hơn và nhanh hơn”. Con đường tơ lụa kết nối châu Á và châu Âu vào thời Trung cổ, nhưng nó không giống như dòng chảy khổng lồ của các tàu container hiện đại, chứ đừng nói đến việc liên lạc qua internet kết nối các lục địa ngay lập tức.

Toàn cầu hóa chủ yếu được coi là một hiện tượng kinh tế của thế kỷ 20, sau đó nó đã trở thành một từ thông dụng trong chính trị (cho những người ủng hộ cũng như chỉ trích) trong những năm 2000. Khi những kẻ bạo loạn ở Davos đập vỡ cửa sổ của một cửa hàng McDonald’s để phản đối điều kiện lao động ở châu Á, đó là toàn cầu hóa về chính trị.

Toàn cầu hóa hiện nay rõ ràng khác với toàn cầu hóa trong thế kỷ 19, khi chủ nghĩa đế quốc châu Âu cung cấp phần lớn cấu trúc thể chế và khi chi phí cao hơn có nghĩa là ít người tham gia trực tiếp hơn. Các doanh nghiệp phương Tây bắt đầu lan rộng khắp thế giới vào những năm 1600 và đến cuối thế kỷ 19, lượng đầu tư trực tiếp nước ngoài toàn cầu tương đương khoảng 10% sản lượng toàn cầu. Đến năm 2010, lượng vốn FDI trên toàn thế giới bao gồm các doanh nghiệp ngoài phương Tây tương đương với khoảng 30% GDP thế giới.

Trước thềm Thế chiến I năm 1914, mức độ phụ thuộc toàn cầu cao, bao gồm sự di chuyển của các dân tộc, hàng hóa và dịch vụ. Cũng có sự bất bình đẳng vì lợi ích của toàn cầu hóa kinh tế không được chia sẻ đồng đều. Nhưng sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế không ngăn cản các đối tác thương mại lớn đối đầu nhau (đó là lý do tại sao người ta gọi thời điểm đó là Đại chiến). Sau bốn năm bạo lực và hủy diệt tàn khốc, sự phụ thuộc về kinh tế toàn cầu đã giảm mạnh. Thương mại và đầu tư thế giới đã không trở lại mức của năm 1914 cho đến thập niên 1960.

Liệu điều tương tự có xảy ra một lần nữa? Đúng cậy, nếu Mỹ và Nga hoặc Trung Quốc mắc sai lầm trong một cuộc đại chiến. Nhưng ngoại trừ sự bất ngờ, điều đó khó xảy ra. Đối với tất cả các cuộc thảo luận về “tách rời” kinh tế, cho đến nay thì sự phá vỡ khá chọn lọc và không đầy đủ. Thương mại hàng hóa và dịch vụ toàn cầu đã phục hồi mạnh mẽ sau đợt suy thoái do COVID vào năm 2020, mặc dù không phải tất cả các lĩnh vực đều phục hồi như nhau.

Với việc Mỹ đã thiết lập các rào cản mới để cản trở dòng chảy một số hàng hóa nhạy cảm đến và đi từ Trung Quốc, nhập khẩu của Mỹ từ Trung Quốc chỉ tăng 6% so với mức trước đại dịch COVID, trong khi nhập khẩu từ Canada và Mexico đã tăng hơn 30%. Trong trường hợp của Mỹ, khu vực hóa dường như đã phục hồi mạnh mẽ hơn so với toàn cầu hóa. Nhưng hãy nhìn kỹ hơn, bạn sẽ thấy rằng trong khi tỷ trọng nhập khẩu của Mỹ từ Trung Quốc giảm 21% xuống 17% trong giai đoạn 2018 - 2022, thì nhập khẩu của Mỹ từ Việt Nam, Bangladesh và Thái Lan đã tăng hơn 80%. Những con số đó chắc chắn không cho thấy toàn cầu hóa đã chết.

Cần lưu ý rằng, thương mại châu Á mới này đối với Mỹ trên thực tế là thương mại trung gian của Trung Quốc. Mỹ và các đồng minh vẫn gắn bó sâu sắc với nền kinh tế Trung Quốc hơn bao giờ hết nếu so với Liên Xô trong thời Chiến tranh Lạnh. Các nước phương Tây có thể giảm thiểu rủi ro an ninh bằng cách loại trừ các doanh nghiệp Trung Quốc như Huawei khỏi mạng viễn thông 5G của phương Tây mà không phải chịu chi phí quá cao để tháo dỡ tất cả các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Hơn nữa, ngay cả khi cạnh tranh địa chính trị làm giảm một cách đáng kể toàn cầu hóa kinh tế, thế giới vẫn sẽ phụ thuộc lẫn nhau rất nhiều thông qua toàn cầu hóa sinh thái. Đại dịch và biến đổi khí hậu tuân theo quy luật sinh học và vật lý, không phải chính trị. Không quốc gia nào có thể giải quyết những vấn đề này đơn độc. Khí nhà kính thải ra ở Trung Quốc có thể dẫn đến mực nước biển dâng cao hoặc thời tiết bất ổn ở Mỹ hoặc Châu Âu và ngược lại.

Những chi phí này có thể rất lớn. Các nhà khoa học ước tính cả Trung Quốc và Mỹ có hơn một triệu ca tử vong do đại dịch COVID-19 bắt đầu ở Vũ Hán, một phần do cả hai nước không hợp tác về các đối sách. Thành công trong việc giải quyết biến đổi khí hậu hoặc đại dịch trong tương lai sẽ đòi hỏi phải công nhận về sự phụ thuộc lẫn nhau trên toàn cầu, ngay cả khi mọi người không thích điều đó.

Toàn cầu hóa phần lớn được thúc đẩy bởi những thay đổi công nghệ mà nó làm giảm đi tầm quan trọng của khoảng cách. Điều đó sẽ không thay đổi. Toàn cầu hóa vẫn chưa kết thúc. Nó chỉ là hình thái mà chúng ta không mong muốn.

Nguồn: Project Syndicate

Từ khóa: Toàn cầu hóa, Mỹ, Trung Quốc