EU có nguy cơ thua trong cuộc tranh giành ảnh hưởng ở Trung Á

EU và Trung Quốc đã trở thành những bên tham gia năng động ở Trung Á kể từ khi Hoa Kỳ rút khỏi Afghanistan và Nga bắt đầu đánh mất uy tín địa chính trị sau cuộc xâm lược Ukraine. Trong khi ảnh hưởng khu vực này của Nga đang dần bị thay thế bởi sự hiện diện của Trung Quốc, EU nên điều chỉnh chiến lược của mình. Mặt khác, kế hoạch kết nối chặt chẽ hơn với Trung Á của EU chỉ tồn tại trên giấy tờ.

Sau cuộc họp hoành tráng của Tổ chức Hợp tác Thượng Hải tại Samarkand vào tháng 9 năm 2022, một số hội nghị thượng đỉnh đã được tổ chức để tăng cường kết nối EU-Trung Á. Chủ tịch Hội đồng Châu Âu, Charles Michel, đã đến thăm Uzbekistan và Kazakhstan vào tháng 10. Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cũng đã đến thăm các quốc gia này - chuyến thăm nước ngoài đầu tiên của ông kể từ khi bắt đầu đại dịch COVID-19.

Các đại biểu EU, thường xuyên đến thăm Trung Á chỉ trích sự tham gia tích cực của Trung Quốc trong khu vực. Bộ trưởng Ngoại giao Đức Annalena Baerbock đã tuyên bố trong chuyến thăm Uzbekistan lần trước rằng "Đức không đe dọa chủ quyền và sự toàn vẹn của đất nước bằng cách cho các khoản vay 'mưu mô', nhưng muốn thiết lập quan hệ đối tác trên cơ sở bình đẳng, trung thực và minh bạch." Khi nói đến đầu tư và cho vay, EU không cho rằng mình chịu sự phụ thuộc và không tham gia vào phạm vi ảnh hưởng giống như các nước khác.

EU tuyên bố rằng họ là nhà đầu tư lớn nhất ở Trung Á. Nhưng chỉ là nhà đầu tư lớn nhất ở Kazakhstan, nền kinh tế lớn nhất trong khu vực và hầu hết đầu tư của châu Âu đều hướng vào lĩnh vực năng lượng. Kazakhstan được coi là ít phụ thuộc vào Trung Quốc hơn so với các quốc gia khác ở Trung Á. Mặc dù Trung Quốc không nằm trong số 5 nhà đầu tư hàng đầu tại Kazakhstan trong năm 2021–22, nhưng đây vẫn là đối tác thương mại lớn nhất của quốc gia này.

Bốn quốc gia khác ở Trung Á đã nhận phần lớn FDI từ Trung Quốc. Đầu tư của Trung Quốc trong khu vực này đa dạng hơn so với đầu tư của châu Âu. Theo báo cáo thống kê năm 2021, đầu tư của Trung Quốc vào Uzbekistan đạt 2,2 tỷ USD. Tiếp theo là Nga đạt 2,1 tỷ USD và Thổ Nhĩ Kỳ đạt 1,18 tỷ USD. Đầu tư của Trung Quốc vào Tajikistan chiếm khoảng 62% trong tổng vốn FDI vào nước này. Đối với Kyrgyzstan, 27% vốn FDI là từ Trung Quốc. Không có số liệu thống kê chính xác cho Turkmenistan, nhưng theo một số nguồn tin, Trung Quốc vẫn là nhà đầu tư lớn nhất của nước này vào năm 2021. Khi các doanh nghiệp Trung Quốc dần dần tham gia vào nhiều lĩnh vực như viễn thông, công nghiệp, sản xuất, xây dựng và dịch vụ, sự ảnh hưởng của các công ty Trung Quốc đang dần trở nên phổ biến.

Đối với Trung Quốc, Trung Á là một vị trí địa chính trị và hành lang giao thông quan trọng. Dự án đường sắt Trung Quốc-Kyrgyzstan-Uzbekistan cũng được kỳ vọng sẽ tăng cường kết nối khu vực. Trung Quốc không phải là thành viên của Paris Club — có nghĩa là nước này không chia sẻ thông tin về các khoản vay chính thức của mình với các quốc gia khác — và cũng được biết đến với chính sách ngoại giao 'bẫy nợ'. Vì điều này, các khoản vay và đầu tư từ Trung Quốc khiến giới tinh hoa trí thức ở Trung Á lo lắng.

Trung Á không muốn làm thất vọng bên nào và duy trì quan hệ ngoại giao bình đẳng với phương Đông và phương Tây. Uzbekistan đã đạt được thỏa thuận trị giá 15 tỷ USD với Trung Quốc vào tháng 9 năm 2022, đồng thời hợp tác chặt chẽ với EU để tăng cường khả năng xuất khẩu.

Điều tương tự cũng xảy ra với Kazakhstan, quốc gia có mối quan hệ với Trung Quốc ở mức 'chưa từng có'. Trong chuyến thăm của ông Tập, hai nước khẳng định tôn trọng và ủng hộ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của nhau. Nhưng Kazakhstan cũng đồng ý tăng cường quan hệ với EU trong cuộc họp của Hội đồng Hợp tác tại Luxembourg vào ngày 20 tháng 6 năm 2022.

Việc EU nỗ lực kết nối nhiều hơn với Trung Á là cơ hội để các quốc gia Trung Á hợp tác với một đối tác “trung lập và có kinh nghiệm” để cải thiện tình hình kinh tế và đa dạng hóa quan hệ chính trị. EU cũng là một ví dụ điển hình cho Trung Á về mô hình hội nhập khu vực thành công. Đa dạng hóa các mối quan hệ của họ và giữ cân bằng quyền lực là điều quan trọng đối với cả Trung Á và EU - việc chỉ phụ thuộc vào một đối tác trong bất kỳ lĩnh vực nào cũng phải trả giá đắt, như cuộc khủng hoảng năng lượng ở cả hai khu vực đã bộc lộ rõ.

Tuy nhiên, các nước Trung Á đã không hào hứng tham gia vào tất cả các đề xuất của EU. Các nhà lãnh đạo của các quốc gia Trung Á thường thận trọng khi tham gia các sáng kiến như vầy. Những nhà lãnh đạo độc đoán này không quan tâm đến việc tuân theo các thể chế dân chủ của EU. Một số người bảo thủ ở Trung Á lo sợ rằng cùng với các giá trị châu Âu sẽ xuất hiện hệ tư tưởng tự do, được xem là không tương thích với niềm tin văn hóa và tôn giáo cốt lõi.

Chiến lược của EU ở Trung Á không đủ linh hoạt để thích ứng với môi trường chính trị và văn hóa địa phương, điều này sẽ dẫn đến những nỗ lực của họ không được các nhà lãnh đạo chính trị và công chúng xem trọng. Hầu hết các sáng kiến và đề xuất đều bị lãng quên sau một thời gian.

Để nâng cao kết nối EU-Trung Á, cần phải làm nhiều việc hơn là chỉ trao đổi khí đốt. Châu Âu cần tạo ra cơ sở hạ tầng giao thông tốt hơn, cũng như tạo điều kiện trao đổi tài chính, giáo dục và văn hóa. Các dự án này cần được giám sát chặt chẽ bởi các tổ chức công ở cả hai khu vực. Chính phủ và các cơ quan chính trị địa phương nên tham gia vào các cuộc đối thoại chính trị rộng rãi hơn để định hình lại việc kí kết.

EU nên xem xét lại kế hoạch kết nối Trung Á của mình. Nếu không, EU sẽ vẫn xa khu vực về mặt địa lý, văn hóa và chính trị, giống như trong quá khứ.

Donaev Mukhammadsodik là Nhà nghiên cứu trẻ tại Học viện OSCE ở Bishkek và là ứng viên tiến sĩ tại Đại học Chiết Giang. Lĩnh vực nghiên cứu của ông bao gồm không gian truyền thông Trung Á, Chủ nghĩa đế quốc truyền thông và sự can dự của Trung Quốc vào Trung Á.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: Trung Á, Trung Quốc, EU, ảnh hưởng, kết nối, hiện diện