Timor Leste củng cố vai trò trung tâm của ASEAN trong bối cảnh khủng hoảng toàn cầu

Tại Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 41 diễn ra ở Phnom Penh vào tháng 11 năm 2022, các nhà lãnh đạo của nhóm đã chấp thuận “về nguyên tắc” thừa nhận Timor-Leste là thành viên thứ 11 của ASEAN. Mặc dù, từ lâu Dili đã xin gia nhập ASEAN - lần đầu tiên đăng ký làm thành viên là vào năm 2011, nhưng Dili vẫn phải đáp ứng một số tiêu chí nhất định trước khi đủ tư cách trở thành thành viên. Sự vươn lên của Timor-Leste cũng có ý nghĩa quan trọng đối với ASEAN và vai trò của nước này trong ngoại giao khu vực.

timoleste

Bối cảnh vươn lên để trở thành thành viên ASEAN của Timor-Leste đáng được ghi nhớ.

Thứ nhất, quyết định kết nạp Timor-Leste của ASEAN diễn ra vào thời điểm có nhiều bất ổn trong khu vực và những lo ngại về giải pháp mà Cộng đồng ASEAN sẽ ứng phó với các cuộc khủng hoảng quốc tế. Các bất ổn bao gồm sự cạnh tranh ngày càng tăng giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc và cuộc nội chiến chưa được giải quyết của Myanmar kể từ cuộc đảo chính quân sự vào tháng 02 năm 2021.

Thứ hai, Timor-Leste sẽ gia nhập nhóm thiểu số các nền dân chủ trong ASEAN, cùng với Indonesia, Malaysia và Philippines, có thể tạo ra đối trọng với đa số nhà đương trách của nhóm. Thứ ba, sự tiến lên của Timor-Leste diễn ra vào thời điểm có sự chia rẽ trong nội bộ ASEAN và các biến cố về mặt tổ chức. Có rất nhiều người chỉ trích ASEAN và một số nhân vật nổi bật lo ngại rằng việc bổ sung thêm một thành viên mới sẽ làm suy yếu vai trò trung tâm của ASEAN và làm suy yếu khả năng hình thành sự đồng thuận của khối về các vấn đề lớn.

Sự gia nhập của Timor-Leste diễn ra trong bối cảnh Khối ASEAN đang phải đối mặt với nhiều thách thức địa chính trị. ASEAN đã đấu tranh để khẳng định vai trò trung tâm trong bối cảnh áp lực lưỡng cực từ sự cạnh tranh giữa các cường quốc. ASEAN đã công bố Tầm nhìn của ASEAN về Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương (AOIP) để đáp lại khuôn khổ Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương Tự do và Mở rộng của chính quyền cựu Tổng thống Hoa Kỳ - Donald Trump và các chiến lược riêng của các cường quốc khu vực khác, có nguy cơ bỏ qua cơ chế đa phương. Chiến lược AOIP nhấn mạnh tầm nhìn toàn diện của khu vực, cảnh báo rằng “sự trỗi dậy của các sức mạnh vật chất” đòi hỏi phải xây dựng lòng tin và tránh logic về “zero-sum”.

Tư cách thành viên của Timor-Leste sẽ tăng cường sự thúc đẩy ASEAN về một cấu trúc khu vực bao trùm và giúp ASEAN duy trì thể chế xuyên khu vực một cách ưu việt để thu hút sự hợp tác của các cường quốc bên ngoài.

ASEAN sử dụng quyền triệu tập thông qua các diễn đàn như Hội nghị cấp cao Đông Á do ASEAN đăng cai tổ chức và Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng. Các diễn đàn này tập hợp các cường quốc bên ngoài khối, bao gồm Úc, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Nga và Hoa Kỳ.

Tuy nhiên, ASEAN – vốn ủng hộ học thuyết không can thiệp vào công việc nội bộ của các thành viên - đã thất bại trong việc thúc đẩy các giải pháp ngoại giao đối với cuộc khủng hoảng ở Myanmar đang leo thang. Tại hội nghị thượng đỉnh ở Phnom Penh, nơi chính quyền quân sự của Myanmar không có mặt, các nhà lãnh đạo đã thừa nhận sự thiếu tiến triển về vấn đề này và kêu gọi một kế hoạch mới với “các chỉ số có thể đo lường được” và “thời gian biểu cụ thể”. Họ cũng “giao nhiệm vụ” cho “các bộ trưởng ngoại giao ASEAN xây dựng kế hoạch thực hiện”.

Tổng thống Timor-Leste - Jose Ramos Horta là người ủng hộ cuộc đấu tranh của nhân dân Myanmar chống lại chính quyền quân sự và là người ủng hộ cựu lãnh đạo chính phủ dân chủ bị phế truất của Myanmar - Aung San Suu Kyi. Trước cuộc bầu cử vào tháng 4, Ramos Horta đã chỉ trích quyết định của Dili bỏ phiếu trắng trước nghị quyết của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc lên án quân đội Myanmar là một “cuộc bỏ phiếu đáng xấu hổ”. Dili bỏ phiếu trắng để có thể tranh thủ sự ủng hộ của Campuchia và Myanmar đối với nổ lực trở thành thành viên của trong ASEAN. Với sự quan tâm của Tổng thống Ramos Horta đối với Myanmar, Dili có thể hỗ trợ các nỗ lực ngoại giao hơn nữa dưới thời chủ tịch ASEAN của Indonesia vào năm 2023.

Sự tham gia của Timor-Leste cũng củng cố sứ mệnh của Hiến chương ASEAN là “tuân thủ các nguyên tắc dân chủ, pháp quyền và quản trị tốt, tôn trọng và bảo vệ nhân quyền và các quyền tự do cơ bản”.

ASEAN đang cho thấy xu hướng dần chuyển sang mô hình toàn trị trong bối cảnh nhiều quốc gia tại khu vực lựa chọn thể chế lai. Nhà khoa học chính trị - Tom Pepinsky nhận định “bản chất của nền dân chủ nhà nước ở ASEAN cho thấy sức mạnh của chủ nghĩa chuyên chế bền vững”. Pepinsky cũng lấy những quốc gia Campuchia và Malaysia làm ví dụ cho nhận định của mình. Theo ông, tại các nước này, những chính trị gia thường trọng thưởng cho lực lượng ủng hộ mình thông qua việc cung cấp sự bảo hộ chính trị và tạo thuận lợi kinh tế.

Giữa xu hướng chuyên quyền trong quản trị khu vực, Timor-Leste đại diện cho điểm sáng cho nền dân chủ ASEAN với những bài học quý giá để truyền đạt cho các thành viên khác. Thành công của Timor-Leste có thể chứng minh khả năng tồn tại của con đường dân chủ đối với các quốc gia chuyên quyền trong khu vực.

Đến cuối cùng thì Dili đã được phép gia nhập ASEAN, khi mà Singapore đã rút lại sự phản kháng dựa trên các nền tảng phát triển còn tương đối thấp của Timor-Leste. Tuy nhiên, những người hoài nghi tiếp tục nhấn mạnh rằng tư cách thành viên của Timor-Leste sẽ làm trầm trọng thêm sự chia rẽ nội bộ của ASEAN, khiến sự đồng thuận trở nên khó khăn hơn và càng khiến khối này dễ bị các cường quốc can thiệp hơn. Nhà khoa học chính trị Thitinan Pongsudhirak đã lập luận rằng việc cho phép Timor-Leste gia nhập ASEAN sẽ 'khiến tổ chức này dễ bị các cường quốc lựa chọn và lợi dụng hơn'.

Lập luận này không đủ thuyết phục. ASEAN đã phải vật lộn để đối phó với sự cạnh tranh giữa các cường quốc. Thêm một thành viên nữa sẽ không làm tổ chức yếu đi mà có thể củng cố ASEAN. Thông qua việc bổ sung Timor-Leste, ASEAN có thể chứng minh rằng họ đang đáp ứng những lời kêu gọi về một trật tự khu vực cởi mở và bao trùm.

ASEAN - một tổ chức khu vực bao gồm tất cả 11 quốc gia khu vực Đông Nam Á sẽ là một đối trọng mạnh mẽ hơn đối với các áp lực lưỡng cực đang gia tăng và có nhiều khả năng chống lại nỗ lực của các cường quốc muốn chia rẽ khu vực hoặc lôi kéo từng quốc gia đứng về phía họ.

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: Timor Leste, ASEAN, khủng hoảng toàn cầu