Biến đổi khí hậu và quy tắc thương mại

Tự do hóa thương mại thông qua quy tắc WTO đã giúp giá năng lượng mặt trời rẻ hơn. Tuy nhiên, việc thúc đẩy các dự án năng lượng mặt trời lại gây ra tác dụng ngược.

coal mine

Trước thềm COP27 vừa kết thúc, Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) đã công bố báo cáo nhấn mạnh tầm quan trọng của các quy tắc thương mại toàn cầu nhằm ngăn chặn sự nóng lên của thế giới.

Ba thập niên gần đây, tổ chức tiền thân của WTO, Hiệp ước chung về thuế quan và mậu dịch (GATT) cũng thể hiện mối liên hệ giữa các quy tắc thương mại và hoạt động bảo vệ môi trường tại Hội nghị Liên hiệp quốc về Môi trường và Phát triển (UNCED) hay ‘Hội nghị Thượng đỉnh Trái Đất’ cũng đang xây dựng bộ quy định toàn diện về môi trường.

UNCED đã công bố ‘Chương trình Nghị sự 21’- một kế hoạch mở rộng về quản trị môi trường yêu cầu mọi quốc gia phát triển kinh tế và xã hội một cách bền vững. Công ước khung Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu (UNFCCC) là kết quả được đưa ra sau Hội nghị Thượng đỉnh Trái Đất và đây cũng là một trong số các hiệp định môi trường đa phương (MEA).

Một trong những kết quả chính của UNCED là thiết lập một cơ chế quản lý nhằm đảm bảo rằng tài nguyên môi trường không được cung cấp miễn phí và người dùng sẽ phải trả tiền khi tiếp cận.

Mục tiêu của cơ chế này là chấm dứt hoạt động khai thác tài nguyên quá mức và thúc đẩy sử dụng tài nguyên một cách bền vững. Ví dụ, UNFCCC bao gồm ‘nguyên tắc Người gây ô nhiễm phải trả tiền’, ngụ ý rằng các nước ký kết Công ước thải ra môi trường nhiều khí carbon sẽ phải từng bước giảm thải nhằm ngăn nhiệt độ Trái đất vượt quá 1,5°C so với mức trước thời kỳ tiền công nghiệp vào năm 2050.

Nhiều người sẽ thắc mắc làm thế nào mà WTO, cũng như GATT sau đó đã đề xuất áp dụng các quy tắc thương mại toàn cầu để bảo vệ môi trường trong khi nguyên tắc tồn tại của những quy tắc này là tự do thị trường, cho phép các nguồn lực thị trường tiếp cận không bị hạn chế đối với nguồn tài nguyên của thế giới, bao gồm tài nguyên môi trường.

Người ủng hộ thương mại tự do thường lập luận rằng mở cửa thương mại là giải pháp hữu hiệu và một khi nền kinh tế được giải phóng khỏi mọi bóp méo (gọi là “các quy định”), sẽ có sự cải thiện toàn diện, bao gồm việc thúc đẩy hàng hóa và dịch vụ thân thiện với môi trường.

Nhìn chung, các quy tắc GATT/WTO không ủng hộ việc hạn chế thương mại để bảo vệ môi trường vì những cản trở đối với dòng thương mại tự do thường được coi là có hại cho môi trường. Trên thực tế, hệ thống thương mại đa phương cho phép áp đặt những hạn chế thương mại để bảo vệ môi trường trong hai trường hợp, đó là khi chúng “cần phải bảo vệ cuộc sống hoặc sức khỏe của con người, động vật hay thực vật” và để “bảo tồn các nguồn tài nguyên thiên nhiên có thể cạn kiệt”.

Mặc dù GATT/WTO dự định rằng bất cứ hình thức hạn chế thương mại nào mà các nước thành viên sử dụng, bao gồm vì mục đích môi trường, đều phải tuân thủ các quy tắc, nhưng GATT vẫn lo ngại rằng thương mại tự do là nguyên nhân dẫn đến suy thoái môi trường trong một số lĩnh vực.

Với sự bùng nổ đột ngột trong thương mại toàn cầu sau Thế chiến thứ II, tác động của nó đối với nguồn tài nguyên thiên nhiên đã bắt đầu được cảm nhận. Trong số một số MEA bao gồm các nghĩa vụ thương mại (STO) là Công ước về Thương mại Quốc tế về các loài động thực vật hoang dã có nguy cơ tuyệt chủng (CITES), đóng vai trò chính trong hạn chế nạn buôn bán ngà voi từ châu Phi, bên cạnh việc ngăn chặn sự tuyệt chủng của một số loài cực kỳ nguy cấp.

Nghị định thư Montreal về bảo vệ tầng ozon cũng cấm buôn bán các chất làm suy giảm tầng ozon. Các thành viên WTO được giao nhiệm vụ đàm phán các quy tắc hiện hành của WTO và STO của MEA để thúc đẩy sự hỗ trợ lẫn nhau. Các cuộc đàm phán vẫn bất phân thắng bại trong hai thập kỷ qua.

Trong trường hợp không có sự đánh giá đúng đắn từ phía WTO về sự cần thiết phải hoàn thành các mục tiêu của MEA, vì do trước đây MEA đã từng thổi phồng tầm quan trọng của các quy tắc riêng của mình để bảo vệ môi trường. Đây cũng là nội dung trong báo cáo mới nhất của WTO về ‘Biến đổi khí hậu và thương mại quốc tế’. Báo cáo đưa ra ít nhất hai tuyên bố khẳng định các quy tắc WTO đang thúc đẩy các mục tiêu của UNFCCC, tuyên bố trên hoàn toàn không có cơ sở.

Thứ nhất, WTO tuyên bố rằng “các thị trường hoạt động tốt là yếu tố quan trọng để giải quyết các thách thức an ninh lương thực liên quan đến khí hậu” và Hiệp định Nông nghiệp (AoA) của WTO, đặc biệt các quy tắc của WTO về trợ cấp liên quá trình sản xuất (hay trợ cấp nội địa) đang giúp cải thiện chức năng của các thị trường.

Thực tế là các nước tiên tiến được tự do cắt giảm các hoạt động nông nghiệp thâm dụng tài nguyên hay việc sử dụng quá mức nhiên liệu hóa thạch để sản xuất hàng hóa. phần lớn cho các thị trường xuất khẩu. Do đó, bên cạnh tác hại cho môi trường, nền nông nghiệp của các nước tiên tiến cũng đang loại bỏ nền nông nghiệp lấy nông dân là lực lượng lao động chính ở các nước đang phát triển.

Thứ hai, báo cáo khẳng định chi phí của hệ thống pin mặt trời đã giảm mạnh trong ba thập kỷ qua, phần lớn nhờ vào quy mô kinh tế, một phần nhờ mạng lưới sản xuất và thương mại quốc tế. Nói cách khác, tự do hóa thương mại thông qua các quy tắc WTO đã khiến năng lượng mặt trời trở nên rẻ hơn. Tuy nhiên, việc Ấn Độ thúc đẩy các dự án năng lượng mặt trời lại gây ra tác dụng trái chiều. Trong khi thúc đẩy Chính sách Năng lượng tái tạo Quốc gia Jawaharlal Nehru trong giai đoạn 2010-2011, chính phủ Ấn Độ đã đưa ra một điều kiện là các nhà phát triển năng lượng mặt trời phải mua và sử dụng pin mặt trời và mô-đun năng lượng mặt trời có có xuất xứ từ Ấn Độ.

Động thái này nhằm tăng cường sản xuất pin và mô-đun năng lượng mặt trời tại Ấn Độ và giúp giảm chi phí sản xuất vì Chính sách Năng lượng tái tạo Quốc gia đã đặt các mục tiêu tham vọng để tăng năng lượng mặt trời, mục tiêu muốn đạt được sẽ yêu cầu phải sản xuất với quy mô lớn, từ đó mang lại lợi ích theo tính quy mô kinh tế. Tuy nhiên, Hoa Kỳ đã khởi xướng tranh chấp với Ấn Độ, cho rằng chính sách của nước này đi ngược lại các quy tắc thương mại tự do của WTO. Ấn Độ đã thua kiện tại WTO và từ đó trở thành nhà nhập khẩu lớn các tấm pin mặt trời và thân thiết với Trung Quốc hơn.

Cuối cùng, báo cáo lập luận rằng mặc dù WTO tạo điều kiện tiếp cận công nghệ cho các nước đang phát triển thông qua Hiệp định về các khía cạnh thương mại liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ (TRIPS) nhưng sự thật lại khác xa với tuyên bố này. Hiệp định TRIPS cung cấp sự bảo vệ nâng cao cho chủ sở hữu tài sản trí tuệ, phần lớn hướng đến các tập đoàn khổng lồ, đây lại là những thành phần hiếm khi chia sẻ công nghệ với các nước đang phát triển.

Các cuộc đàm phán về biến đổi khí hậu đã chứng kiến rất ít chuyển biến trong việc chia sẻ các công nghệ thân thiện với môi trường, vấn đề này gần như nằm trong dự đoán, điển hình là các tập đoàn đã từ chối công nghệ sản xuất vaccine và thuốc ở các nước đang phát triển trong đại dịch Covid.

Nguồn: The New Indian Express

Từ khóa: biến đổi khí hậu, quy tắc thương mại, WTO, thương mại tự do