Vì sao châu Âu ngày càng tham gia vào khu vực Trung Á?

central asia

Trong những năm gần đây, EU đã thay đổi quan điểm về Trung Á. Đỉnh điểm gần đây là hội nghị thượng đỉnh đầu tiên giữa các nhà lãnh đạo EU-Trung Á.

Vào cuối tháng 10 năm 2022, Chủ tịch Hội đồng Châu Âu - ông Charles Michel đã có chuyến thăm chính thức đầu tiên tới Astana và tổ chức hội nghị thượng đỉnh với các nhà lãnh đạo của cả năm quốc gia Trung Á — Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan và Uzbekistan.

Hội nghị thượng đỉnh các nhà lãnh đạo EU-Trung Á lần đầu tiên diễn ra trong bối cảnh ảnh hưởng của Nga ở Trung Á đã sớm có những dấu hiệu suy giảm vì nước này đang có cuộc chiến vô cớ với Ukraine.

Ông Michel cho rằng hội nghị thượng đỉnh “không chỉ là một cuộc đối thoại giữa hai khu vực” và nhấn mạnh rằng hai khu vực đang “xích lại gần nhau hơn và ngày càng trở nên gắn kết hơn”. Khi ở thủ đô Kazakhstan, ông Michel cũng kêu gọi hợp tác nhiều hơn giữa EU và Trung Á, đồng thời cho biết thêm rằng ông đang hướng tới Hội nghị kết nối với Samarkand - Trung Á của EU được lên kế hoạch vào ngày 18 tháng 11, cùng với sự tham dự của Đại diện Cấp cao về Chính sách Đối ngoại và An ninh của EU- ông Josep Borrell.

Lý giải cho cam kết mới nhất của EU với năm quốc gia Trung Á và lời kêu gọi thúc đẩy hợp tác xuyên biên giới giữa Trung Á và EU là gì?

Thứ nhất, EU bị thúc đẩy bởi tham vọng địa chính trị nhằm điều chỉnh vị thế của mình với tư cách là một bên tham gia thứ yếu trong khu vực nằm giữa một không gian địa lý chiến lược ở Trung tâm Á-Âu, giáp Nga ở phía bắc, Trung Quốc ở phía đông, Afghanistan và Iran ở phía đông miền Nam. Cho đến nay, khu vực này phần lớn được nhìn nhận qua lăng kính của một cuộc cạnh tranh “sân chơi lớn” mới giữa ba cường quốc — Nga, Trung Quốc và Hoa Kỳ.

Cả ba cường quốc đã cố gắng thống trị khu vực để theo đuổi các lợi ích phần lớn khác nhau của họ bằng cách áp dụng chiến thuật cổ điển “chia để trị”. Nga, với sự kiên trì vững chắc, đã cố gắng duy trì sự hiện diện mạnh mẽ trong khu vực bằng cách thành lập các liên minh kinh tế và an ninh – Tổ chức Hiệp ước An ninh Tập thể (CSTO) và Liên minh Kinh tế Á-Âu (EAEU).

Đến lượt mình, Trung Quốc đã cho Trung Á vay hàng tỷ đô la để xây dựng các dự án kết nối cung cấp năng lượng và xuất nhập khẩu lớn như một phần của Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI) nhằm bổ sung cho các tham vọng kinh tế và địa chính trị của họ. Trong khi đó, Hoa Kỳ tìm cách khuyến khích các thể chế tân tự do ở các quốc gia Trung Á và phát triển chúng trên con đường tiến tới dân chủ và kinh tế thị trường.

Trái ngược hoàn toàn với các cường quốc này, EU không có lợi ích địa chính trị đáng kể ở Trung Á và coi các quốc gia trong khu vực là “láng giềng của các nước láng giềng ”. Vì lý do đó, EU có lẽ đã đặt các nước khu vực Trung Á vào trong mở rộng.

Tuy nhiên, với tình trạng “đa khủng hoảng” của phương Tây và sự quyết đoán ngày càng tăng của Trung Quốc và Nga ở Trung Á, EU đã bắt đầu xem xét lại định hướng chính sách đối ngoại, quan tâm đến sự khác biệt của các quốc gia trong khu vực. Điều này dẫn đến việc thông qua Chiến lược mới về Trung Á vào năm 2019, trong đó chính sách đối ngoại của EU từ một cường quốc quy tắc lấy Brussels làm trung tâm sang chủ nghĩa hiện thực và khả năng phục hồi các nền kinh tế dựa trên nguyên tắc.

Điều này được hướng dẫn bởi một loạt thay đổi trong Chiến lược toàn cầu về Chính sách đối ngoại và an ninh của EU (EUGS) nhằm xác định địa chính trị là một yếu tố thiết yếu nếu không phải là yếu tố nhất định trong chính sách đối ngoại của EU trong thế kỷ 21 .

Trước chuyến thăm Kazakhstan và Uzbekistan vào ngày 30 tháng 10, Ngoại trưởng Đức bà Annabella Baerbock tuyên bố rằng Đức không muốn thấy Trung Á “bị bó buộc “ở sân trước” của Nga hoặc phụ thuộc vào Trung Quốc ”. Tuyên bố này đã thể hiện rõ nguyện vọng địa chính trị của cả Đức và EU là tham gia vào một “sân chơi lớn” mới nhằm ngăn chặn sự gia tăng ảnh hưởng của Nga và Trung Quốc trong khu vực.

Thứ hai, EU đặt mục tiêu tăng cường hợp tác với Trung Á nhằm đạt được tham vọng địa kinh tế nhằm tăng cường kết nối Âu-Á - cơ sở hạ tầng vật chất và phi vật chất mà qua đó hàng hóa, con người, ý tưởng và dịch vụ có thể di chuyển tự do. Mặc dù EU chưa giới thiệu BRI của riêng mình ở Trung Á, nhưng họ đã tham gia sâu vào lĩnh vực kết nối. Trong Chiến lược Trung Á năm 2007, EU đặt ưu tiên thiết lập các kết nối giao thông và năng lượng nối hai khu vực.

Tuy nhiên, Brussels đã bị động trong việc hiện thực hóa đường ống Caspian-Biển Đen và “đường cao tốc tơ lụa điện tử”, tụt hậu so với BRI của Trung Quốc và EAEU do Nga đứng đầu. Vào cuối năm 2018, EU đã đưa ra chiến lược kết nối châu Âu và châu Á với các đề xuất và sáng kiến chính sách cụ thể nhằm thúc đẩy phát triển lĩnh vực như năng lượng, giao thông, kỹ thuật số và kết nối giữa người với người ở Á-Âu. Chiến lược nêu rõ rằng không can dự không phải là một lựa chọn đối với EU trong khi Trung Quốc đang gia tăng ảnh hưởng ở Trung Á.

Thông qua việc tán thành chiến lược được sửa đổi về Trung Á, EU đã thừa nhận tầm quan trọng chiến lược tại Trung Á trong nỗ lực két nối toàn cầu, nhằm tăng cường kết nối bền vững, toàn diện và dựa trên quy tắc trong Á-Âu.

Để đạt được mục tiêu đó, EU dự định tăng cường quan hệ với các quốc gia Trung Á thông qua cách tiếp cận song phương dựa trên các Hiệp định Hợp tác và Đối tác Tăng cường trên diện rộng và cùng có lợi (EPCA), được nhấn mạnh trong cách tiếp cận khu vực có tính đến các đặc điểm riêng của mỗi quốc gia, và mọi quốc gia trong khu vực.

EU đã thực hiện EPCA với Kazakhstan và cũng đã ký Hiệp định thương mại tạm thời với Turkmenistan. Vào tháng 7 năm 2022, EU và Uzbekistan đã kết thúc thành công các cuộc đàm phán kéo dài ba năm và đã ký một EPCA mới tại Brussels. Hơn nữa, chiến lược sửa đổi của EU về Trung Á tuyên bố rằng Brussels cũng cam kết thực hiện EPCA với các quốc gia quan tâm khác ở Trung Á – như Kyrgyzstan và Tajikistan.

Vào cuối năm 2021, Chủ tịch Ủy ban Châu Âu - Ursula Von der Leyen tuyên bố rằng EU sẽ huy động các khoản đầu tư lên tới 300 tỷ Euro để triển khai sáng kiến kết nối mới - Cổng thông tin toàn cầu cho giai đoạn 2021-2027. Dự án đầy tham vọng này được đánh giá như một đối sách đối với sáng kiến BRI của Trung Quốc, hiện được liên kết với 139 quốc gia. Dự án cũng đưa ra tín hiệu rằng trong những năm tới, EU sẽ thúc đẩy mạng lưới với nhiều quốc gia ở các khu vực khác nhau trên thế giới và mở rộng đến các quốc gia Trung Á.

Thứ ba, EU đặt mục tiêu đẩy mạnh hợp tác giải quyết các thách thức an ninh ở các quốc gia Trung Á và Afghanistan. Tuy nhiên, cần hiểu về vấn đề an ninh của EU rất rộng và kéo theo nhiều mối đe dọa hơn cũng như phạm vi tác nhân rộng hơn so với các định nghĩa truyền thống.

Với sự thay đổi chính sách đối ngoại sang chủ nghĩa hiện thực/khả năng phục hồi có nguyên tắc, EU đã phát triển cách tiếp cận thực tế đối với các vấn đề rộng lớn hơn về an ninh toàn cầu nhấn mạnh tác động của các quốc gia láng giềng và các nước láng giềng gần gũi đối với EU về an ninh, khủng bố, di cư và kinh tế.

Vì lý do đó, EU có chính sách ưu tiên đối với an ninh trong nước và biên giới phù hợp với sự nhấn mạnh đặc biệt thực tế đối với các cường quốc bên ngoài gần với châu Âu. Trong bối cảnh hiện nay, điều này sẽ mang lại lợi ích chiến lược của EU trong việc thúc đẩy khả năng phục hồi của các quốc gia và xã hội ở Trung Á.

EU đặc biệt quan tâm đến việc tăng cường hợp tác với các quốc gia Trung Á chống lại các vấn đề an ninh chung như chủ nghĩa cực đoan, chủ nghĩa cực đoan bạo lực, khủng bố, các mối đe dọa hỗn hợp và không gian mạng cũng như an toàn và an ninh hạt nhân.

Ngoài ra, EU nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đối đầu với gốc rễ kinh tế xã hội của quá trình cực đoan hóa. Trong chuyến thăm chính thức của ông Michel tới Astana vào cuối tháng 10, các nhà lãnh đạo EU và Trung Á đã nhận xét về tiềm năng hợp tác trong lĩnh vực quản lý và an ninh biên giới, cuộc chiến chung chống khủng bố, tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia và buôn bán ma túy, đưa người di cư trái phép và các vấn đề an ninh mới khác phải phù hợp với các nguyên tắc chung.

Việc lực lượng Hoa Kỳ đột ngột rút khỏi Afghanistan và sự sụp đổ sau đó của chính phủ Cộng hòa Afghanistan khiến cả Trung Á và EU lo lắng. Cả hai đều lo ngại về việc Afghanistan trở thành nguồn đe dọa hòa bình và an ninh khu vực và quốc tế. Thừa nhận vai trò quan trọng của Trung Á trong các nỗ lực toàn cầu nhằm thúc đẩy hòa bình, an ninh và phát triển bền vững toàn diện ở Afghanistan; và nhấn mạnh rằng những nỗ lực này sẽ mang lại lợi thế cho khu vực, EU đặt mục tiêu khuyến khích sự kết nối chặt chẽ hơn giữa Trung Á và Nam Á thông qua Afghanistan.

Nhìn chung, hội nghị thượng đỉnh chính thức đầu tiên giữa chủ tịch Hội đồng châu Âu và các nhà lãnh đạo Trung Á là một bước phát triển quan trọng trong “sân chơi lớn” mới. Sự tham gia của EU được thúc đẩy bởi các lợi ích địa chính trị và địa kinh tế nhằm ngăn chặn sự gia tăng ảnh hưởng của Nga và Trung Quốc, và bởi các mối quan tâm trong nước nhằm giải quyết các thách thức về an ninh ở Trung Á và hơn thế nữa. Những tham vọng mới của EU sẽ tạo cơ hội cho các quốc gia trong khu vực tăng cường quan hệ đối tác toàn diện với EU. EU có thể đóng vai trò tích cực trong khu vực bằng cách đưa ra một giải pháp thay thế cho Moscow và Bắc Kinh, đồng thời hỗ trợ các quốc gia Trung Á đa dạng hóa nền kinh tế, tăng cường kết nối khu vực, và phát triển xã hội.

Trong bối cảnh đó, tham vọng thay đổi vị thế của EU xem ra tương đối khả thi. Tuy nhiên, EU sẽ phải cạnh tranh với Nga và Trung Quốc, cùng với các cường quốc mới nổi khác trong khu vực như Thổ Nhĩ Kỳ, Ấn Độ và Iran.

Nguồn: The Diplomat

Từ khóa: EU- Trung Á, chiến lược ngoại giao mới