Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Doanh nghiệp trốn thuế là tình trạng không của riêng nước nào. Tuy nhiên, hiện giải pháp mà OECD đưa ra dường như chỉ được thiết kề phù hợp cho các quốc gia phát triển.

Vua Abdullah II của Jordan, tổng thống Ecuador Guillermo Lasso, Elton John của Vương quốc Anh là 3 trong số các chính trị gia và giới thượng lưu bị dính líu vào bê bối Hồ sơ Pandora. Hồ sơ Pandora bị rò rỉ năm 2016 là một hồi chuông cảnh tỉnh cho thế giới rằng hệ thống thuế toàn cầu vốn được thiết kế để phục vụ cho một nhóm người nhưng vận hành nhờ chi phí của số đông còn lại.

Tuy nhiên, bài viết này sẽ tập trung vào một tin tức khác cũng cùng chủ đề. Đó là việc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) thông báo rằng họ đã đạt được một thỏa thuận toàn cầu về chống trốn thuế doanh nghiệp. Các chi tiết của kế hoạch đã ít nhiều lộ ra trước khi được công bố. Theo đó, Khu vực phía Nam bán cầu Global South (gọi chung cho các nước đang phát triển ở Nam Mỹ, châu Phi và châu Á) một lần nữa đang bị đối xử kém công bằng.

Hệ thống thuế toàn cầu đã bị phá vỡ. Các quốc gia giàu có không thể đơn phương khắc phục được tình trạng này. Khu vực phía Bắc bán cầu Global North có thể không ủng hộ chủ nghĩa tân tự do, khi đó, Khu vực phía Nam bán cầu Global South sẽ chịu ảnh hưởng.

Tai họa của các thiên đường thuế

Từ năm 2010 đến năm 2019, một trong những công ty lớn nhất trên thế giới là Amazon chỉ trả thuế thực tế là 13%. Mức này thấp hơn cả mức trung bình của y tá hoặc giáo viên. Hay một trường hợp khác là Apple - công ty này đã tích trữ được hơn 250 tỷ USD trong các tài khoản ngân hàng ở nước ngoài. Năm 2020, có 55 trong số các tập đoàn lớn nhất ở Hoa Kỳ, bao gồm FedEx và Michaels Stores, đã trả tổng cộng 0 đô la tiền thuế.

Kể từ những năm 1980, sự phát triển mạnh mẽ của nguồn vốn toàn cầu và sự gia tăng của các công ty đa quốc gia đã cho phép các cá nhân và tập đoàn dịch chuyển đầu tư cũng như kinh doanh xuyên biên giới đến những nơi có mức thuế thấp nhất. Chính điều này đã tạo ra "cuộc đua xuống đáy" khi mà các quốc gia cạnh tranh giảm thuế nhằm thu hút đầu tư tư nhân bên cạnh những tiêu chuẩn về lao động và môi trường khác nhau ở các quốc gia khác nhau. Ngoài áp lực giảm thuế suất trên toàn diện rộng, một số khu vực nhất định đã thực hiện cuộc đua đến mức cực đoan: không chỉ giảm thuế của họ xuống mức thấp nhất mà còn tạo ra một môi trường pháp lý cực kỳ bí mật.

Những thiên đường thuế hay “khu vực pháp lý bí mật” này thường đến từ các nước nghèo và nhỏ - những nơi đang khao khát một mô hình kinh tế cho phép họ tồn tại trong một thế giới ngày càng cạnh tranh khốc liệt. Tuy nhiên, không ngoa khi nói rằng thủ phạm thực sự lại là những quốc gia giàu có nhất. Các quốc gia ở Khu vực phía Bắc bán cầu thường có nhiều nhà đầu tư muốn tận dụng tối đa hệ thống thiên đường thuế. Bên cạnh đó, cũng chính các quốc gia này đóng vai trò then chốt trong quá trình xây dựng trật tự thế giới tân tự do, đào tạo nhiều luật sư và kế toán phục vụ cho những dịch vụ lách thuế.

Nhìn chung, dù chính sách thuế ở các nước có khác nhau đi nữa thì kết quả vẫn rất rõ ràng: những người giàu có thể thực hiện theo một bộ quy tắc khác với phần còn lại. Họ sẽ di chuyển, cất giữ hoặc ngụy tạo tài chính để tránh ánh mắt tò mò của công chúng. Trong một số trường hợp, sự bí mật này đồng nghĩa với việc vi phạm pháp luật. Tuy nhiên, trớ trêu thay, sự lạm dụng này là hợp pháp.

Tóm lại, hệ thống thuế toàn cầu là một trường hợp điển hình của mô hình toàn cầu hóa tân tự do: các nguồn vốn đầu tư được di chuyển nhanh chóng giữa các quốc gia, song quyền kiểm soát dân chủ cũng bị xói mòn một cách có hệ thống. Hàng nghìn tỷ đô la tiền thuế đáng lẽ có thể chi cho y tế cộng đồng, giáo dục hay bảo vệ môi trường đã bị thất thu. Khoảng 10% GDP toàn cầu nằm trong những kho chứa bí mật mà không ai biết. Một tầng lớp chính trị tham nhũng được che chắn khỏi sự giám sát. Nhiều vấn đề quan trọng được che giấu trong bí mật, chẳng hạn như quỹ tư nhân nào nắm giữ cổ phần kiểm soát trong cơ cấu nợ chính phủ.

Đây không hề là trường hợp nên được xếp vào loại lỗ hổng pháp lý thông thường. Đây là câu hỏi cơ bản về sự kiểm soát dân chủ đối với các nguồn tài nguyên, nói cách khác, là việc bòn rút của cải do xã hội tạo ra để đưa vào kho tài sản kếch xù của tầng lớp các công ty tinh hoa.

Vì các nước phát triển, cho các nước phát triển

Đầu năm nay, chính quyền Biden tuyên bố ủng hộ giải pháp mức thuế doanh nghiệp tối thiểu toàn cầu.

Có vẻ đây là một sự thay đổi quan trọng. Từ lâu, các nhà lãnh đạo của những nước Khu vực phía Nam bán cầu đã kêu gọi hành động chống lại sự lạm dụng thuế và đề xuất các giải pháp đa phương phù hợp. Đề xuất của chính quyền Biden có thể coi là sự công nhận hiện trạng tân tự do, đồng thời bắt đầu cam kết về hành động cụ thể. Alex Cobham thuộc Mạng lưới Công lý về Thuế đã phát biểu: "Ý tưởng về mức thuế tối thiểu toàn cầu cho các công ty đa quốc gia cũng chẳng thấm vào đâu so với biên độ đáng kinh ngạc của các công ty trốn thuế". Ngay cả khi chính sách thuế tối thiểu này được áp dụng một cách hiệu quả thì cũng chỉ là một phần giải pháp cho hàng tá những vấn đề liên quan đến hệ thống thuế toàn cầu. Tuy thế, có còn hơn không.

Với sự hỗ trợ của Hoa Kỳ, mọi thứ đã tiến triển nhanh chóng. Sau các cuộc đàm phán ban đầu giữa G7 và G20, OECD cùng đã kết hợp 140 quốc gia và khu vực tài phán để thông qua một kế hoạch chung. Kế hoạch của OECD gồm hai trụ cột. Đầu tiên là tạo ra các biện pháp mới để đảm bảo các doanh nghiệp lớn phải trả nhiều thuế hơn ở những địa điểm mà họ thực sự kinh doanh thay vì lợi nhuận trên giấy tờ thông qua các thủ thuật kế toán. Thứ hai là cần đặt ra mục tiêu tham vọng hơn cho mức thuế tối thiểu cho doanh nghiệp toàn cầu. Điều này sẽ giúp tạo ra giới hạn cho cuộc đua xuống đáy trên thế giới bằng cách đảm bảo rằng bất kể một công ty có chuyển lợi nhuận đến đâu cũng phải trả một mức thuế tối thiểu nhất định.

Về lý thuyết, đây có thể xem là những bước tiến lớn. Thế nhưng chi tiết của nó mới là đáng bàn. Theo kế hoạch vừa được công bố, Trụ cột Một chỉ giới hạn phạm vi hoạt động ở một trăm công ty và đặt ra mức 20–30% lợi nhuận. Mức này vốn nhuận không đủ để tái phân bổ. Tệ hơn, thỏa thuận sẽ yêu cầu các quốc gia phải bỏ những loại thuế đã áp dụng riêng lẻ đối với thương mại kỹ thuật số. Kết hợp tất cả những yếu tố này lại, Trụ cột Một sẽ khiến nhiều quốc gia, đặc biệt là các quốc gia có thu nhập thấp hơn, sẽ càng thu được ít thuế hơn nữa.

Trong khi đó, Trụ cột Hai đặt mức thuế tối thiểu là 15%. Đặc biệt nhất, theo công thức phân phối của trụ cột, những quốc gia nơi mà các tập đoàn đặt trụ sở chính sẽ nhận được phần lớn doanh thu chứ không phải nơi các tập đoàn kinh doanh. Theo ước tính của Mạng lưới Công lý về Thuế, điều này sẽ giúp các nước G7 với chỉ 10% dân số thế giới đạt được 60% doanh thu.

Trong suốt quá trình đàm phán, các quốc gia Khu vực phía Nam bán cầu đã đấu tranh để đạt mức thuế cao hơn, doanh thu lớn hơn. Thế nhưng hết lần này đến lần khác, họ đã bị gạt sang một bên hoặc tệ hơn là bị ép buộc tuân thủ trong khi quá trình này rõ ràng là không có lợi cho họ. G24 đã được thành lập. Đây là một tổ chức tư vấn chính sách độc lập cho các nước đang phát triển trên thế giới và trung tâm khu vực phía Nam. G24 đã công khai kêu gọi thay đổi khẩn cấp. Cụ thể, Argentina đã lên tiếng chê bai sự bất bình đẳng của kế hoạch, trong khi Kenya, Nigeria, Pakistan và Sri Lanka từ chối ký kết.

Thế nhưng, cuối cùng, hầu hết đã bắt đầu nghiêng về hướng tin rằng thà ủng hộ những thay đổi mang tính thiếu sót còn hơn là không có gì. Vậy là các nước giàu đã chiến thắng trong một quá trình do chính các nước giàu điều hành.

Kỷ nguyên của hậu tân tự do?

Nếu hệ thống thuế toàn cầu là một trường hợp điển hình của toàn cầu hóa tân tự do, thì thỏa thuận thuế của OECD chính là sự thay đổi trật tự thế giới thu nhỏ.

Ban đầu, các báo cáo về sự cáo chung của chủ nghĩa tân tự do đã được phóng đại. Joe Biden và các nhà lãnh đạo khác đang cố gắng kiểm soát trật tự tân tự do. Đề xuất của OECD nhắc nhở chúng ta rằng giải pháp giúp kiểm soát trật tự tân tự do chưa chắc là một giải pháp thay thế công bằng hơn. Đúng hơn, việc tái xác nhận quyền lực nhà nước đối với tư bản toàn cầu là để là phục vụ cho chủ nghĩa dân tộc kinh tế do nhà nước lãnh đạo và các mối quan hệ bóc lột có tổng bằng không.

Vừa qua, để đối phó với đại dịch, các quốc gia giàu có đã thực hiện những biện pháp can thiệp tài chính lớn chưa từng có để ngăn chặn sự sụp đổ nền kinh tế. Trong khi đó, các nước Khu vực phía Nam bán cầu lại bị vây trong nợ nần, nỗi lo bị hạ xếp hạng tín dụng cũng như các điều kiện cho vay của IMF, khiến những nước này khó lòng áp dụng chính xác các loại biện pháp kích thích tài khóa. Mặt khác, chương trình Build Back Better của Joe Biden và các ưu tiên khác của đảng Dân chủ đã đưa chính sách công nghiệp trở lại bàn nghị sự của Hoa Kỳ. Tuy vậy, điều này cũng không khiến chính quyền Biden thay đổi cái nhìn về Trung Quốc. Đối với Hoa Kỳ, chính sách công nghiệp thành công của Trung Quốc bị coi là bất hợp pháp. Phần lớn các nước Khu vực phía Nam bán cầu bị ràng buộc bởi các điều kiện cho vay của IMF, bởi sự thay đổi bất thường của thị trường tài chính cũng như các quy tắc thương mại toàn cầu.

Sự công bằng cho các quốc gia phía Nam bán cầu

Thỏa thuận của OECD vẫn chưa có hiệu lực và con đường thực hiện còn nhiều chông gai. Tuy nhiên, cơ hội cứu vãn sự công bằng về thuế đã không còn nữa. Kể từ trước khi OECD đưa ra kế hoạch, các quốc gia Khu vực phía Nam bán cầu đã tích cực đấu tranh để đưa vấn đề đường thuế vào chương trình nghị sự của Liên hợp quốc. Dù chưa hoàn hảo, song điều này sẽ giúp thiết lập một sân chơi đồng đều hơn nhiều so với việc để một nhóm các quốc gia giàu nhất thế giới dẫn dắt quy trình. Việc thành lập một cơ quan thuế toàn cầu mới thuộc Liên hợp quốc sẽ là một bước quan trọng để chấm dứt thảm họa về các thiên đường thuế.

Dù hình thức là gì thì vẫn có thể khẳng định chắc chắn một điều rằng, không thể để các quốc gia giàu có tiếp tục áp đặt luật chơi. Ngay cả khi các nhà lãnh đạo như Joe Biden còn có thể sẵn sàng chống lại những học thuyết tân tự do bảo thủ nhất thì việc thay thế chủ nghĩa dân tộc kinh tế và củng cố quan hệ thực dân mới đều khó mà chấp nhận được. Điều quan trọng không phải là thuyết phục các lãnh đạo rằng chủ nghĩa tân tự do không có lợi cho quốc gia, mà là xây dựng sức mạnh để tiến hành thay đổi căn bản trong liên minh. Công bằng về thuế chỉ là bước khởi đầu. Toàn bộ kiến ​​trúc kinh tế toàn cầu phải được chuyển đổi, từ gánh nặng nợ nần chồng chất, quyền lực ngấm ngầm của Ngân hàng Thế giới và IMF, cho tới chế độ thương mại ưu tiên doanh nghiệp, hay sự siết chặt của độc quyền sở hữu trí tuệ toàn cầu.

Trật tự kinh tế quốc tế mới theo hướng xanh hơn có vẻ là tầm nhìn phù hợp cho nhiều người, khi mà khát vọng phát triển được khuyến khích, quyền lực doanh nghiệp phải phụ thuộc vào sự kiểm soát dân chủ - nơi của cải do nhân dân tạo ra vẫn thuộc về nhân dân.

Các quốc gia Khu vực phía Nam bán cầu nên tích cực xây dựng những tổ chức mới để cùng tham gia vào quá trình tái kiến tạo trật tự thế giới.

Nguồn: Jacobin

Từ khóa: G7, thuế doanh nghiệp toàn cầu