EU sẽ nổi lên dẫn đầu trong trật tự thương mại toàn cầu

World trade organisation

Thế giới vẫn tiếp tục phát triển trong khi Cơ quan Phúc thẩm WTO đã trở nên tê liệt sau động thái của Hoa Kỳ.

Dưới thời Tổng thống Donald Trump, Hoa Kỳ đã có nhiều động thái phản ứng với hệ thống thương mại đa phương dựa trên các quy tắc, liên tục đe dọa rút khỏi Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), cản trở các cơ chế thực thi của tổ chức này đồng thời tùy tiện áp đặt thuế quan đối với tất cả các các đối tác thương mại lớn của Hoa Kỳ, và phát động cuộc chiến thương mại với Trung Quốc. Mặc dù Tổng thống Joe Biden đã bày tỏ cam kết đối với chủ nghĩa đa phương, song chính quyền của ông vẫn tiếp tục duy trì nhiều chính sách thương mại của Trump. WTO đã dần rơi vào khủng hoảng khi vấp phải các động thái của Hoa Kỳ.

Một câu hỏi quan trọng được đặt ra là liệu các quốc gia khác có đủ ý chí và năng lực để dẫn dắt, đề ra những sáng kiến bảo vệ hệ thống WTO hay không. Đa số đều tập trung vào Trung Quốc, bởi lẽ nhiều người tin quốc gia này là kẻ thách thức bá quyền hàng đầu đối với Hoa Kỳ. Chủ tịch Tập Cận Bình cũng từng lên tiếng ủng hộ thương mại tự do và toàn cầu hóa kinh tế tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới 2017 ở Davos. Nhiều người coi đây là báo hiệu của Trung Quốc về ý định lấp đầy khoảng trống lãnh đạo mà Hoa Kỳ để lại.

Tuy nhiên, chính Liên minh châu Âu (EU) mới là người đã thực hiện các bước cụ thể, quan trọng nhất để giải quyết cuộc khủng hoảng tại WTO và duy trì và bảo vệ hệ thống thương mại đa phương dựa trên luật lệ, chứ không phải Trung Quốc.

Mối đe dọa cấp bách nhất đối với WTO đến từ việc Hoa Kỳ vô hiệu hóa cơ chế giải quyết tranh chấp bằng cách ngăn chặn việc bổ nhiệm thẩm phán cho Cơ quan Phúc thẩm - nơi được xem là tòa án “tối cao” về thương mại toàn cầu. Đây là cơ quan xét xử các kháng cáo về tranh chấp thương mại của WTO (khoảng 2/3 các vụ tranh chấp của WTO).

Hoa Kỳ bày tỏ sự không hài lòng đối với Cơ quan Phúc thẩm suốt trong hai thập kỷ qua. Quốc gia này cáo buộc Cơ quan Phúc thẩm đã vi phạm quá mức về mặt tư pháp, đồng thời cho rằng cơ quan này đã giải thích các quy tắc của WTO theo cách đi ngược lại với lợi ích của Hoa Kỳ. Dưới thời Trump, Hoa Kỳ ngăn chặn tất cả các đợt bổ nhiệm thẩm phán vào Cơ quan Phúc thẩm, khiến cơ quan này không đủ thẩm phán để phân xử các tranh chấp. Thông lệ này có lẽ vẫn sẽ tiếp diễn dưới thời chính quyền Biden.

Nếu không có Cơ quan Phúc thẩm, nước thua kiện trong tranh chấp thương mại có thể dễ dàng ngăn chặn các phán quyết chống lại mình bằng cách nộp đơn kháng cáo. Do đó, có thể nói toàn bộ cơ chế của WTO để thực thi các quy tắc thương mại toàn cầu và giải quyết tranh chấp đang gặp nguy hiểm.

EU đã nỗ lực để giải quyết cuộc khủng hoảng của Cơ quan Phúc thẩm, dẫn đầu trong việc tạo ra một cơ chế kháng cáo tạm thời – gọi là Thỏa thuận Trọng tài Kháng cáo Tạm thời Nhiều Bên (MPIA) – nhằm thay thế Cơ quan Phúc thẩm hiện thời. Trên thực tế, EU đã thành lập “Cơ quan phúc thẩm trừ Mỹ”, bao gồm hầu hết các cường quốc thương mại lớn trên thế giới và những nước ủng hộ sử dụng cơ chế giải quyết tranh chấp của WTO.

Hoạt động của MPIA được sao chép từ mô hình của Cơ quan Phúc thẩm. Cơ chế này sẽ được duy trì cho đến khi tìm ra một giải pháp mới mang tính lâu dài hoặc cho đến khi Cơ quan Phúc thẩm hoạt động trở lại. Cơ chế kháng cáo tạm thời chỉ áp dụng cho các quốc gia tham gia, tuy nhiên, vẫn mở rộng cho tất cả các thành viên WTO khác. Một nhóm trọng tài đã được thành lập và đã có hơn 50 quốc gia đồng ý tham gia tính đến hiện tại.

Trung Quốc trở thành một đối tác quan trọng trong MPIA nhờ sức mạnh kinh tế của mình. Với sự tham gia của Trung Quốc, MPIA đã bao gồm hai trong số ba nền kinh tế lớn nhất thế giới, từ đó càng nhấn mạnh sự tự cô lập của Hoa Kỳ. Tuy vậy, Trung Quốc có vẻ không phải là nước đi đầu trong sáng kiến do EU đề xuất này.

Nhờ thương mại tự do, nền kinh tế của Trung Quốc đã được thúc đẩy đáng kể. Tuy nhiên, vai trò lãnh đạo thế giới đòi hỏi phải có những sáng kiến tiến bộ, nhận được sự ủng hộ của các quốc gia khác. Rõ ràng, Trung Quốc thiếu khả năng dẫn dắt các sáng kiến duy trì hệ thống dù vẫn ủng hộ và quan tâm đến việc duy trì trật tự thương mại đã được thiết lập.

Khi xét tới vai trò bảo vệ chủ nghĩa đa phương, thương mại tự do và pháp quyền, Trung Quốc dường như không đủ uy tín để trở thành quốc gia dẫn dắt, bởi lẽ nước này vẫn duy trì các chính sách thương mại theo chủ nghĩa bảo hộ, gia tăng vũ khí hóa thương mại như một công cụ cưỡng bức các quốc gia yếu hơn. Các hành động của Trung Quốc thường hứng chịu những ngờ vực đáng kể. Các cam kết của Trung Quốc đối với hệ thống thương mại đa phương dựa trên luật lệ bị đánh giá là chỉ mang tính chất tự phục vụ và chỉ được thực hiện một phần, còn lại, nước này vẫn thường xuyên vi phạm các quy định của WTO vì lợi ích của riêng mình.

MPIA là bằng chứng thể hiện vai trò lãnh đạo quan trọng của EU, nhất là ở thời điểm quan trọng của trật tự thương mại tự do trong tương lai. EU đã phần nào lấp đầy khoảng trống của Hoa Kỳ, thành công trong việc dẫn dắt MPIA như một phương tiện để duy trì một hệ thống tư pháp độc lập hai cấp cho phép phúc thẩm các tranh chấp của WTO.

MPIA là một phần quan trọng trong nỗ lực giảm bớt sự phụ thuộc của bộ máy điều hành thương mại toàn cầu vào Hoa Kỳ, củng cố lại hệ thống trước những động thái phản đối của nước này. Do đó, có thể nói EU đóng một vai trò quan trọng giúp ổn định hệ thống thương mại trong bối cảnh Hoa Kỳ đang ra sức chỉ trích và chống lại WTO. Các hành động của EU giống như nỗ lực của đội ngũ y tế phục vụ chiến trường – đó là, cố gắng ‘băng bó’ và ‘sơ cứu ’ cho hệ thống thương mại đa phương dựa trên các quy tắc. Tuy nhiên, vẫn cần thêm thời gian để trả lời câu hỏi liệu WTO có thể thực sự được “cứu sống” hay không.

Nguồn: The Interpreter

Từ khoá: sáng kiến, trật tự, thương mại, WTO, thương mại toàn cầu, MPIA, tranh chấp, đa phương