Campuchia liệu có 'hái quả ngọt' từ hiệp định thương mại với Trung Quốc

Campuchia kỳ vọng trái cây có thể trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực, sánh ngang ngành dệt may.

Đầu tháng 6, tại một khu chợ đầu mối thuộc tỉnh Hà Bắc, một buổi lễ được tổ chức nhân sự kiện lô xoài đầu tiên được vận chuyển trực tiếp từ Campuchia sang Trung Quốc. 9 người phụ nữ mặc áo choàng đỏ, tay bưng những đĩa xoài khi các quan chức Campuchia và Trung Quốc dải băng đỏ trên lô hàng.

Buổi lễ kết thúc với tiết mục thả bóng bay. “Nhu cầu của người dân đối với mặt hàng này rất cao, cả 4 container xoài đã được thu mua hết với tốc độ chóng mặt.”, Fresh Plaza đưa tin, dẫn lời người phát ngôn chợ Yang Jianfei.

Sự kiện này cho thấy vai trò chủ đạo của Trung Quốc - vừa là thị trường lớn nhất, vừa là nhà đầu tư lớn nhất - với ngành nông nghiệp của Campuchia. Tuy nhiên, người canh tác, giới chuyên gia và các nhà phân tích cho rằng chặng đường phía trước vẫn còn rất dài nếu Campuchia muốn có thể tận dụng triệt để tiềm năng của đất nông nghiệp.

Chính phủ Campuchia đang nỗ lực thúc đẩy xuất khẩu nông sản, nhằm đa dạng hóa nền kinh tế vốn phụ thuộc nhiều vào ngành may mặc. Trung Quốc dường như là đối tác hoàn hảo giúp Campuchia đạt được mục tiêu đó. Kể từ năm 2010, Bắc Kinh là nguồn viện trợ phát triển hàng đầu của Phnom Penh. Tính đến năm 2018, các ngân hàng của Trung Quốc đã viện trợ hơn 5,8 tỷ USD cho Philippines.

Theo ghi nhận, danh sách 100 dự án do Trung Quốc tài trợ cho Philippines 20 năm qua có 17% dành cho nông nghiệp, phần lớn đầu tư vào các công trình thủy lợi, nhà máy xay xát gạo, xây một trường nông nghiệp và hỗ trợ một “đặc khu nông nghiệp” tại tỉnh Kratie - dự án "ưu tiên" trong sáng kiến Vành đai và Con đường của Bắc Kinh.

Việc vận chuyển các lô xoài gần đây là cột mốc mới nhất của Campuchia kể từ khi nước này ký hiệp định tự do thương mại với Trung Quốc năm ngoái. Nội dung thỏa thuận chưa được công bố nhưng các quan chức cho rằng thỏa thuận tập trung chủ yếu vào các sản phẩm nông nghiệp.

Theo số liệu của chính phủ Campuchia, việc xuất khẩu lô xoài tươi đầu tiên sang Trung Quốc vào hồi tháng 5 góp phần giúp cho sản lượng hoa quả xuất khẩu tăng hơn 200% trong 5 tháng đầu năm nay.

Những mặt hàng xuất khẩu như vậy sẽ giúp cho Campuchia thâm hụt kinh tế với Trung Quốc. Giá trị thương mại hai chiều của hai nước năm 2020 là 8,1 tỷ USD và xuất khẩu của Campuchia chỉ hơn 1 tỷ USD.

Tại sự kiện hồi tháng 5, Bộ trưởng Nông nghiệp Campuchia Veng Sakhon ca ngợi lợi ích của việc tiếp cận trực tiếp với thị trường Trung Quốc “không chỉ thúc đẩy kinh tế của Campuchia trong suốt đại dịch Covid-19 mà còn giúp giảm tỷ lệ nghèo đói tại khu vực nông thôn”.

Việc xuất khẩu xoài tươi được thực hiện sau khi hai bên hoàn tất các yêu cầu vệ sinh đối với trái cây tươi vào tháng 6/2020. Thỏa thuận cho phép các cơ quan quản lý Trung Quốc chứng nhận các vườn cây ăn quả và nhà máy đóng gói của Campuchia đáp ứng đủ tiêu chuẩn về chất lượng và được phép vận chuyển trực tiếp sang nước này.

Chuối là loại trái cây đầu tiên nhận được chứng nhận này vào năm 2018. Năm 2019, việc xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc đại lục ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng từ 8 triệu USD năm 2018 lên 121 triệu USD.

Vào năm 2016, Longmate Agriculture, công ty liên doanh với các nhà đầu tư Trung Quốc, xây dựng một đồn điền chuối rộng 1.000 hecta tại phía nam tỉnh Kampot, sản lượng dự kiến tăng gấp đôi mức hiện tại khoảng 20.000 tấn/năm.

Hun Lak, giám đốc công ty, cho biết Campuchia có lợi thế lớn bởi đất không bị nhiễm nấm Fusarium, thường được gọi là bệnh Panama. Loại nấm gây chết cây này đã tấn công các nhà sản xuất chuối khác trong khu vực, chẳng hạn như Philippines.

Theo ông, “nhu cầu ngày một tăng cao do Campuchia đang trồng một loại chuối vàng mới. Và bởi đất đai vẫn còn nguyên sinh, do đó họ không lo lắng về các dịch bệnh và mục tiêu là sản xuất ra 50.000 tấn chuối mỗi năm”.

Chính phủ Campuchia mong muốn nhãn tươi là nông sản tiếp theo được Trung Quốc phê duyệt, các sản phẩm nhiệt đới khác như thanh long cũng sẽ được thông qua.

Tuy nhiên, việc trực tiếp tiếp cận thị trường không phải là một “liều thuốc thần kỳ” đối với một nền nông nghiệp phân mảnh với các nông hộ nhỏ lẻ chiếm đa số như Campuchia.

Và việc tuân thủ các tiêu chuẩn chất lượng thì lại khá tốn kém. Chan Sophal, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chính sách Campuchia (CPS), cho biết điều này đặt ra một trong những thách thức lớn nhất cho đất nước trong thúc đẩy xuất khẩu.

Ông cũng chia sẻ thêm rằng, “cơ sở hạ tầng công cộng tốt hơn sẽ giúp giảm bớt chi phí và lo ngại chính của tôi là liệu giá thành sản phẩm bán ra có đủ để bù đắp cho phần chi phí tăng lên hay không? Chúng tôi vẫn cần hệ thống điện, hệ thống cung ứng tốt hơn nhằm giảm thiểu chi phí vận chuyển bằng cách cải thiện hệ thống đường sá".

Một câu hỏi nữa được đặt ra là tăng trưởng toàn diện của ngành nông nghiệp sẽ ra sao do nhiều đồn điền trồng cây ăn quả lớn hơn tại Campuchia thuộc sở hữu hoặc có quan hệ đối tác với các nhà đầu tư Trung Quốc.

Theo Yang Saing Koma, người sáng lập Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Nông nghiệp Campuchia, điều này sẽ góp phần tạo ra một số việc làm.

"Chúng tôi đồng ý rằng Trung Quốc là một thị trường lớn mà các dự án nông nghiệp hướng tới. Tuy nhiên, chính phủ Campuchia nên có chính sách và chiến lược nhằm hỗ trợ các hộ nông dân vừa và nhỏ, bằng cách nào đó họ có thể sản xuất và gia nhập thị trường Trung Quốc thay vì chỉ làm việc với các nhà đầu tư Trung Quốc hay các doanh nghiệp lớn".

“Phần lớn những người trồng cây ăn quả tại Campuchia là nông hộ nhỏ. Chính sự phân mảnh này đã tạo ra sự kém hiệu quả cho ngành nông nghiệp, có thể thấy được thông qua tình trạng khan hiếm và thiếu hụt thường xuyên ở một số mặt hàng tại một số khu vực khác nhau. Và thực tế, việc nhập khẩu các loại trái cây và rau củ tại Campuchia cũng đang phát triển. Do đó nhiệm vụ cấp thiết lúc này đó là tổ chức các nông hộ lại với nhau”, ông Saing Koma cho hay.

Theo báo cáo tháng 6 của Ngân hàng Thế giới, xét về mặt kinh tế, nền nông nghiệp của Campuchia có một điểm sáng trong đại dịch Covid-19 đó là khả năng “chống chịu” và hưởng lợi từ việc tăng nguồn lao động sẵn bởi mà các ngành khác như du lịch phải tạm ngừng do giãn cách xã hội.

Theo ghi nhận của Economist Intelligience Unit (EIU), xuất khẩu nông sản của quốc gia này đạt 932 triệu USD vào năm ngoái. Con số này tăng gần 17% so với năm trước, tuy nhiên chỉ chiếm 5,4% trong tổng kim ngạch xuất khẩu do ngành dệt may và da giày vẫn chiếm ưu thế.

EIU cho rằng bước nhảy vọt trong năm 2020 là do giá trị xuất khẩu cao su tăng do nhu cầu về các thiết bị bảo hộ tăng cao trong bối cảnh đại dịch, đồng thời bởi thị trường Trung Quốc mở cửa đón nhận chuối của Campuchia.

Tuy nhiên, tăng trưởng trong tương lai có thể sẽ chậm lại, đặc biệt khi các cơ sở chế biến bị thiếu vốn. Nhà phân tích Imogen Page-Jarret của EIU cho biết có vẻ như khoản đầu tư như vậy sẽ đến từ chính phủ trong khi họ vốn tập trung vào các dịch vụ giá trị gia tăng như lắp ráp các thiết bị điện tử.

Chính phủ Campuchia gọi việc tăng cường sự đa dạng hóa và năng suất trong nông nghiệp là một nhiệm vụ “cấp bách” nhưng đầy “khó khăn”.

Phản hồi câu hỏi về kế hoạch cải thiện nền nông nghiệp từ Nikkei, người phát ngôn Bộ Nông nghiệp Campuchia gửi ảnh chụp các phần mới trong Chính sách Phát triển Nông nghiệp Campuchia, hướng tới mục tiêu tăng trưởng 3% mỗi năm trong ngành này, từ 5,5 tỷ USD năm 2019 lên 7,8 tỷ USD vào năm 2030.

EIU kém lạc quan hơn. Cơ quan này dự đoán nông nghiệp Campuchia tăng trung bình khoảng 1,9% một năm. Tuy nhiên, cần phải lưu ý rằng các ước tính sẽ dễ bị ảnh hưởng bởi hiện tượng thời tiết cực đoan như hạn hán và lũ lụt.

Một trở ngại khác đối với người nông dân nước này chính là hệ thống cung ứng. Ông Lu Song và vợ chuyển đến Campuchia vào năm 2012 sau khi bán trang trại trồng sắn rộng 50.000 hecta tại Indonesia.

Công ty của họ, Long Wo Agriculture, có diện tích khoảng 2.000 hecta, ban đầu chỉ có sắn nhưng sau đó có thêm mặt hàng xoài sấy vào năm 2018. Họ cũng xuất khẩu xoài tươi sang Trung Quốc. Hiện tại hai người điều hành 1 trong 5 nhà máy ở Campuchia được chứng nhận đủ tiêu chuẩn để xử lý xoài tươi xuất khẩu qua Trung Quốc.

Ông Lu cho biết, lợi thế của Campuchia đó là nhân công, đất đai rẻ, khí hậu thích hợp cho các loại trái cây nhiệt đới nhưng cần phải cân bằng trước những thách thức như trình độ công nghệ thấp hơn các quốc gia khác cũng như khó khăn về hệ thống điện và giao thông vận tải.

Một rào cản lớn nữa chính là vận chuyển. Xoài có thời hạn sử dụng dao động từ 20 cho đến 25 ngày sau khi được thu hoạch. Tuy nhiên việc vận chuyển từ Campuchia đi cũng đã chiếm ít nhất khoảng 12 ngày.

“Đôi khi phải mất đến 15 ngày, điều này có nghĩa là chúng ta chỉ còn lại 10 ngày để bán hết số xoài tại chợ”, ông Lu chia sẻ.

Ông Ratha Chan, giám đốc quốc gia của văn phòng Đối tác Phát triển Nông nghiệp Bền vững Campuchia, cho biết chính phủ, các tổ chức phi chính phủ và các nhóm ngành công nghiệp cần phải lập kế hoạch dài hạn. Nếu không có sự dẫn dắt quyết liệt, Campuchia sẽ bị mắc kẹt ở cuối chuỗi cung ứng với tư cách là một nước xuất khẩu sản phẩm thô với lao động giá rẻ tại địa phương.

“Nếu chúng ta chỉ sử dụng nguồn nhân công rẻ với trình độ thấp thì nền nông nghiệp của chúng ta sẽ không đi đến đâu. Campuchia cần phải tiến lên trong chuỗi cung ứng,” ông Rathan chia sẻ.

Saing Koma đồng ý và hy vọng rằng một ngày nào đó lĩnh vực này sẽ sánh ngang với lĩnh vực may mặc trị giá 10 tỷ USD về xuất khẩu nếu như chính phủ thi hành các chính sách phù hợp. “Còn rất nhiều việc phải làm nhưng chúng ta có thể làm được. Và câu hỏi đặt ra là chính phủ có chính sách và lao động để làm được điều đó hay không?”.

Nguồn: Người Đồng hành

Từ khoá: thách thức, trình độ công nghệ, giao thông vận tải, chuỗi cung ứng, chính sách