Có quá muộn để Mỹ tham gia CPTPP?

Ông Christian La Miere cho biết Joe Biden sẽ phải đối mặt với một chặng đường khó khăn khi tham gia Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương vì các hiệp định thương mại tự do hiện không được nước Mỹ ưa chuộng cho lắm.

Sau khi Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) được ký kết vào ngày 15 tháng 11, thương mại một lần nữa trở thành chủ đề nóng hổi, ảnh hưởng tới tình hình địa chính trị và địa kinh tế châu Á.

RCEP là một dấu hiệu rõ ràng cho thấy các quốc gia châu Á sẽ tiếp tục, và thậm chí nhận lãnh việc xây dựng các thỏa thuận thương mại khu vực mà không có sự lãnh đạo hoặc tham gia của Mỹ.

Hiện tại, CPTPP (trước đây có sự tham gia của Mỹ) đang được coi là trọng tâm của chính sách ngoại giao khu vực.

Chỉ vài ngày sau khi thỏa thuận RCEP được ký kết, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã có bài phát biểu tại Cuộc Đối thoại giữa các CEO trong khuôn khổ Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á – Thái Bình Dương.

Ông Tập cho hay Trung Quốc sẽ tiếp tục theo đuổi các hiệp định thương mại đa phương trong khu vực. Trên thực tế, ông tỏ thái độ rằng Bắc Kinh sẽ sẵn sàng tham gia Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP).

Về phía Mỹ, chính quyền Biden cũng đã bày tỏ mong muốn tái gia nhập CPTPP, thiết lập lại sự lựa chọn nhị phân cho các thành viên hiện tại về mục tiêu và nội dung của hiệp định.

Không dễ để Trung Quốc gia nhập CPTPP

CPTPP là một trong nhiều hiệp định được thiết lập ở châu Á mà các nhà phân tích thường gọi là “bát phở” vì nó tổng hợp mục đích của nhiều hiệp định và đôi khi chồng chéo. Tuy vậy, nguồn gốc của CPTPP và RCEP rất khác nhau.

RCEP ra đời như một phần mở rộng của các hiệp định thương mại hiện có giữa Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á ký kết với các quốc gia khác. Trong khi đó, CPTPP là sự kế thừa của Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), vốn gồm 12 quốc gia thành viên xung quanh Vành đai Thái Bình Dương cùng tham vọng lập ra một bộ quy tắc giao dịch toàn diện.

Tuy nhiên, tháng 1 năm 2017, chính quyền mới của Trump tuyên bố rút khỏi hiệp định. Do đó, TPP bị khai tử. Song, 11 quốc gia còn lại quyết định vẫn tiếp tục và đổi thành CPTPP.

Không có sự tham gia của Mỹ, đồng nghĩa với việc không có áp lực thúc ép hay đòi hỏi phải có các quy tắc tự do thương mại nghiêm ngặt, nên CPTPP đã cắt giảm khoảng 22 điều khoản, bao gồm các vấn đề về sở hữu trí tuệ, bảo hộ bằng sáng chế và giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài với nhà nước sở tại.

Việc Trung Quốc tham gia CPTPP có thể là một kế hoạch dài hơi. Trái ngược với RCEP, CPTPP yêu cầu các quốc gia thành viên chia sẻ thông tin về các doanh nghiệp nhà nước và các chương trình trợ cấp. Việc chia sẻ các thông tin này là một bước quan trọng để hạn chế hoặc điều chỉnh sự can thiệp của nhà nước vào thị trường thương mại tự do.

Nền kinh tế Trung Quốc phụ thuộc nặng nề vào các doanh nghiệp nhà nước và sự quản lý của nhà nước. Vì thế, các yêu cầu trên quá nặng nề để Trung Quốc có thể cân nhắc tham gia.

CPTPP cũng bao gồm các tiêu chuẩn lao động cao hơn. Điều này có thể khiến Bắc Kinh phải suy nghĩ lại, vì phần đông lực lượng lao động của nước này là lao động phổ thông giá rẻ dùng cho sản xuất hàng hóa phân khúc thấp.

Mỹ có thể đứng ngoài cuộc trong tiến trình phát triển thương mại ở châu Á

Trung Quốc đang tìm cách tách biệt rạch ròi với Mỹ trong tư cách là một thành viên gắn bó với tiến trình phát triển thương mại của khu vực.

Trong khi đó, châu Á dường như đang dần bớt phụ thuộc vào sự tham gia của Mỹ sau nhiệm kỳ áp dụng chủ nghĩa biệt lập của chính quyền Trump. Minh chứng rõ ràng nhất là việc ký kết RCEP. Hơn thế, các quốc gia thương mại hàng đầu như Nhật Bản cũng đang mong muốn mở rộng CPTPP.

Do đó, Mỹ hiện đang đứng ngoài các quyết định quan trọng cũng như các cấu trúc đang được xây dựng ở châu Á.

Tuần trước, 21 người đứng đầu chính phủ các quốc gia tập trung tham gia Cuộc đối thoại các CEO trong khuôn khổ APEC được tổ chức trực tuyến. Tất cả đều chọn phông nền cuộc gọi hiển thị mặc định là màu xanh đã được APEC phê duyệt, ngoại trừ Tổng thống Mỹ Donald Trump ngồi dưới con dấu tổng thống trước bức tường màu vàng.

Thương mại tự do không còn hấp dẫn tại Mỹ

Điều này có thể thay đổi dưới thời một tổng thống mới. Tổng thống đắc cử Joe Biden dường như có định hướng hợp tác quốc tế hơn và cũng bày tỏ mong muốn tái tham gia CPTPP với mục tiêu định hình các quy tắc xác định cách các nền kinh tế lớn nhất thế giới tương tác lẫn nhau.

Nhưng không hẳn là toàn nước Mỹ sẽ đồng thuận với hướng đi này. Việc phát triển các hiệp định thương mại tự do đã từng được lưỡng đảng ở Washington ủng hộ. Bởi lẽ, điều này từng giúp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, duy trì vai trò nhà lãnh đạo toàn cầu của Mỹ trong thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh.

Khi Hoa Kỳ ký Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ vào năm 1994 và một loạt các FTA song phương vào những năm 2000, chỉ có rất ít sự phản đối đến từ phe cánh tả.

Tuy nhiên, kể từ chiến dịch tranh cử tổng thống năm 2016, ông Trump đã tận dụng tối đa sự bất bình ngày càng tăng trong tầng lớp lao động ở Mỹ, đặc biệt là vấn đề việc làm bị cắt giảm do hệ quả từ các hiệp định thương mại tự do.

Giờ đây, các hiệp định thương mại tự do không còn hấp dẫn tại Mỹ. Cả Đảng Dân chủ và Đảng Cộng hòa đều cảnh giác với sự ủng hộ bị suy yếu xuất phát từ các cộng đồng cổ cồn xanh.

Mỹ sẽ chấp nhận tham gia kiểu hiệp định CPTPP nào?

Ngay cả khi Biden có thể tập hợp đủ sự ủng hộ của Quốc hội để ký và phê chuẩn một thỏa thuận thương mại đa phương mới, thì vẫn chưa rõ Mỹ sẽ ký kết những thỏa thuận gì với CPTPP.

Năm 2017, khi Mỹ rút lui, 22 điều khoản đã bị giảm bớt, nhưng chỉ bảo lưu chứ không xóa bỏ hoàn toàn. Đây là cánh cửa để ngỏ cho Mỹ quay lại.

Tuy nhiên, rất khó để dự đoán việc 11 quốc gia thành viên còn lại chấp nhận sửa đổi hiệp định theo hướng nào, chứ chưa nói đến việc khôi phục TPP ban đầu chỉ để xoa dịu một Hoa Kỳ đã kém linh hoạt và hay thay đổi thất thường.

Đối với các đồng minh thân cận của Mỹ như Nhật Bản, Hàn Quốc, Canada và Australia, việc Mỹ quay trở lại chắc chắn sẽ mang đến một số lợi ích kinh tế và ngoại giao nhất định. Tuy nhiên, đối với những nước thành viên khác thuộc khối ASEAN như Việt Nam và Malaysia, những nước đang duy trì mối quan hệ cân bằng giữa Trung Quốc và Mỹ, chưa rõ những nước này sẽ nghiêng về bên nào.

Việt Nam và Malaysia có thể sẽ tính toán cẩn thận hơn, bao gồm việc dựa trên thực tế địa lý rằng Trung Quốc là nước láng giềng. Điều nào tốt hơn? Xoa dịu Mỹ, hay tăng tốc phát triển kinh tế bằng cách khuyến khích sự tham gia của Trung Quốc?

Hơn nữa, cũng rất khó dự đoán việc liệu các thành viên CPTPP thích một hiệp định nghiêm ngặt hơn với sự tham gia trở lại của Mỹ, hay là hiệp định hiện tại có sự gia nhập thêm của Trung Quốc với điều kiện nước này phải chấp nhận các quy tắc thương mại khắt khe hơn.

Do đó, ngay cả khi Biden có thể tập hợp đủ sự ủng hộ trong nước để tái gia nhập CPTPP, thì vẫn có nguy cơ là châu Á sẽ từ chối.

15 quốc gia châu Á đã ký RCEP và các cuộc đàm phán tiếp theo vẫn đang diễn ra, ví dụ như FTA ba bên Trung Quốc-Nhật Bản-Hàn Quốc. Rõ ràng là cấu trúc thương mại của khu vực đang được định hình và phát triển mà không có sự tham gia của Mỹ.

Các quốc gia châu Á cần phải đưa ra lựa chọn chính trị, kinh tế - một khu vực thương mại tự do ít chặt chẽ hơn với sự tham gia của Trung Quốc, hay một khu vực thương mại tự do sâu hơn với Mỹ.

Mục tiêu của chính quyền Biden

Bất chấp những khó khăn trong nước và quốc tế, việc tham gia CPTPP có thể sẽ là mục tiêu của chính quyền Biden, đặc biệt với một người theo chủ nghĩa quốc tế như Tony Blinken trên cương vị Ngoại trưởng.

Hơn nữa, Biden cũng bày tỏ mong muốn như vậy. Bằng cách tái ký kết một thỏa thuận thương mại với châu Á, Washington có thể tạo ra tiêu chuẩn vàng cho thương mại tự do trong khu vực, đồng thời tập hợp các đồng minh thân cận nhất của mình.

Đài Bắc cũng đã bày tỏ mong muốn tham gia CPTPP và nhận được sự khuyến khích từ Mỹ.

Tuy nhiên, thách thức chính là làm thế nào thuyết phục nội bộ nước Mỹ tin vào những lợi ích của CPTPP, đồng thời thuyết phục các quốc gia hiện tại ở châu Á hoan nghênh Mỹ trở lại.

Christian Le Miere là một cố vấn chính sách đối ngoại, đồng thời là người sáng lập và giám đốc điều hành của Archipel, một công ty tư vấn chiến lược có trụ sở tại London.

Nguồn: CNA/cr

Từ khóa: Mỹ, hiệp định CPTPP