Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Cuộc chia tách giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc đã và đang diễn ra trên một số lĩnh vực, nhưng vẫn chưa rõ xu hướng này sẽ đi xa đến đâu và có những tác động gì đến toàn bộ thế giới. Phần lớn các phân tích cho đến nay chỉ mới tập trung vào cuộc chia tách trong chuỗi cung ứng và thị trường sản phẩm đối với hàng hóa công nghệ. Các nhà phân tích đã bỏ quên một điều rằng, cuộc chia tách này cũng có thể cắt đứt kết nối giữa các hệ thống đổi mới sáng tạo của các nước, làm thay đổi cách các sản phẩm công nghệ cao và tri ​​thức công nghệ được tạo ra ngay từ đầu.

Hợp tác về đổi mới sáng tạo xuyên quốc gia ngày càng trở nên quan trọng trong những thập kỷ gần đây. Các công ty đa quốc gia đầu tư ngày càng nhiều vào lĩnh vực nghiên cứu và phát triển (R&D) trên toàn cầu, các nhà khoa học ngày càng hợp tác với các đồng nghiệp ở nước ngoài, và ‘sự chu chuyển chất xám’ giữa các quốc gia trở nên ngày một phổ biến. Vậy, cuộc chia tách này sẽ có ý nghĩa gì đối với những kết nối xuyên biên giới đang phát triển này?

Ở một số khía cạnh, Trung Quốc vẫn là một nước đóng vai trò nhỏ trong quá trình hợp tác đổi mới sáng tạo xuyên quốc gia. Từ năm 2000 đến 2019, các tổ chức Trung Quốc chỉ tham gia 12% trong tất cả các liên minh R&D đa quốc gia, trong khi các tổ chức Hoa Kỳ tham gia đến 62%. Các công ty nước ngoài cũng đã hạn chế hoạt động R&D của họ tại Trung Quốc do lo ngại về quyền sở hữu trí tuệ, chính sách an ninh mạng, nhân tài địa phương hạn chế và việc tuân thủ các tiêu chuẩn của Trung Quốc.

Mặc dù đầu tư của các công ty Trung Quốc vào R&D ở nước ngoài đã tăng lên trong những thập kỷ gần đây, phần lớn hoạt động này được tiến hành bởi chỉ một công ty – đó là gã khổng lồ công nghệ Huawei. Các công ty Trung Quốc nhìn chung vẫn là tay mơ trong hệ thống đổi mới của các nước thuộc khối OECD.

Vương quốc Anh là một ví dụ nổi bật. 53% tổng đầu tư cho R&D năm 2018 của tất cả doanh nghiệp trong nước đến từ các công ty nước ngoài. Các công ty Trung Quốc chỉ chiếm 2% trong số này. Các công ty Hoa Kỳ chiếm 40%, các công ty Châu Âu chiếm 29% và các công ty Nhật Bản đóng góp 7%.

Tuy nhiên, trong một số khía cạnh khác của lĩnh vực đổi mới xuyên quốc gia, Trung Quốc lại là một nhân tố quan trọng. Trung Quốc rõ ràng đã nổi lên như một đối tác toàn cầu quan trọng trong nghiên cứu khoa học cơ bản. Các nhà khoa học ở Trung Quốc đã đóng góp 23% trong số hơn 1,5 triệu bài báo khoa học đồng tác giả với các nhà khoa học đến từ các quốc gia khác trong giai đoạn từ năm 2016 đến năm 2019. Về lĩnh vực này, Trung Quốc chỉ đứng sau Mỹ, với tỷ lệ đóng góp tới 42%.

Sự nổi lên của Trung Quốc với tư cách là một đối tác quan trọng trong khoa học cơ bản phản ánh sự hợp tác chặt chẽ của nước này với Hoa Kỳ. Trung Quốc hiện là nước có số lượng tác giả hợp tác với các nhà khoa học tại Mỹ nhiều nhất, làm lu mờ các đối tác truyền thống như Anh và Đức. Hơn 12% các bài báo khoa học do các nhà khoa học ở Mỹ xuất bản từ năm 2016 đến năm 2019 có đồng tác giả là người Trung Quốc. Các nhà khoa học tại Trung Quốc cũng là cộng tác viên chính cho các đối tác ở Úc, Canada, Nhật Bản và Vương quốc Anh.

Trung Quốc cũng đóng một vai trò quan trọng trong dòng chảy xuyên biên giới của thành tố cơ bản trong lĩnh vực đổi mới sáng tạo: chất xám. Số lượng sinh viên Trung Quốc ra nước ngoài hàng năm đã tăng từ 144.000 người vào năm 2007 lên hơn 700.000 người vào năm 2019. Mặc dù phần đông sinh viên này sẽ trở về nước sau khi hoàn thành chương trình học, sự di chuyển nhân lực của Trung Quốc cũng đã làm giàu cho các nước khác. Điều này không chỉ vì sinh viên Trung Quốc tiêu tiền ở quốc gia nơi họ theo học, mà còn vì người nhập cư từ Trung Quốc làm giàu thêm nguồn nhân lực ở nước ngoài.

Trong năm 2015–2016, có 4,6 triệu người di cư từ Trung Quốc đến các nước OECD, 2 triệu người trong số đó có trình độ sau trung học - tăng khoảng 300.000 người kể từ năm 2010–2011. Nguồn di cư ngày càng tăng này bao gồm cả những sinh viên đã tốt nghiệp đại học thuộc hàng tài năng nhất của Trung Quốc.

Hoa Kỳ là nước hưởng lợi rõ ràng nhất từ ​​việc di chuyển chất xám của Trung Quốc. Các trường đại học Hoa Kỳ thu hút nhiều sinh viên Trung Quốc hơn bất kỳ quốc gia nào khác trên thế giới và nhiều sinh viên trong số này theo đuổi các bằng cấp sau đại học về Khoa học và Kỹ thuật (S&E). Sinh viên từ Trung Quốc giành được 32% tổng số bằng tiến sĩ S&E được trao cho sinh viên nước ngoài tại Hoa Kỳ từ năm 2000 đến năm 2017.

Ngoài ra, hầu hết những tân tiến sĩ này sau khi tốt nghiệp vẫn ở lại Hoa Kỳ làm việc. Từ năm 2011 đến năm 2013, 11.000 sinh viên Trung Quốc lấy bằng tiến sĩ trong các lĩnh vực S&E từ các trường đại học Hoa Kỳ. Tính đến năm 2017, 83% trong số họ vẫn ở Mỹ.

Khả năng Mỹ thu hút chất xám của Trung Quốc cũng thể hiện rõ ràng trong các lĩnh vực mới nổi như trí tuệ nhân tạo (AI). Một nghiên cứu gần đây về các nhà nghiên cứu AI hàng đầu được đào tạo ở Trung Quốc cho thấy 3/4 đã chuyển ra nước ngoài - và 85% trong số là chuyển đến Hoa Kỳ.

Liệu Hoa Kỳ có thể tiếp tục thành công trong việc thu hút các tài năng công nghệ Trung Quốc hay không vẫn chưa rõ ràng. Quốc gia này đã phải vật lộn để kiểm soát đại dịch Covid-19 và các chính sách không thân thiện như 'Sáng kiến ​​Trung Quốc' của Bộ Tư pháp Hoa Kỳ đã khiến các nhà khoa học Trung Quốc sinh ra ở Trung Quốc nhưng làm việc tại Hoa Kỳ cảm thấy khó chịu.

Tóm lại, ở một số khía cạnh, việc giảm các mối liên kết về đổi mới sáng tạo xuyên quốc gia tác động nặng nề đến Trung Quốc hơn là các nước khác. Về số lượng doanh nghiệp đầu tư R&D ở nước ngoài hoặc liên doanh R&D, Trung Quốc vẫn là một bên tương đối nhỏ. Tuy nhiên, Trung Quốc là một đối tác quốc tế quan trọng trong nghiên cứu cơ bản và trong các luồng lao động chất xám xuyên biên giới.

Và lợi ích từ những kết nối trên không chỉ dồn vào Trung Quốc. Trên thực tế, so với Trung Quốc, Hoa Kỳ có thể được hưởng lợi nhiều hơn từ việc chu chuyển chất xám. Vì vậy, mặc dù các nước phát triển khá đúng đắn khi coi trọng các mối quan tâm về an ninh, họ có nguy cơ tự bắn vào chân mình nếu đưa cuộc chia tách này đi quá xa.

Andrew Kennedy là Phó Giáo sư về Chính sách và Quản trị tại Trường Chính sách Công Crawford, Đại học Quốc gia Úc. Ông là tác giả của cuốn sách ‘The Conflicted Superpower: America’s Collaboration with China and India in Global Innovation’ (Nhà xuất bản Đại học Columbia, 2018).

Nguồn: East Asia Forum

Từ khóa: trí tuệ nhân tạo, tài năng công nghệ, đổi mới sáng tạo, nghiên cứu cơ bản, chuyển chất xám