Đếm ngược đến thời điểm hình thành Khu vực tự do lục địa châu Phi tại Đông Phi

Giai đoạn thực thi Thỏa thuận Thương mại tự do lục địa Phi (AfCFTA) dự kiến sẽ bắt đầu trong vòng 03 tháng tới. Giữa bối cảnh dịch COVID-19 đang gây trở ngại cho việc thực thi hiệp định này, Đông Phi được coi là khu vực phù hợp để triển khai AfCFTA. Bất chấp nhiều nghi ngại, vẫn có nhiều lý do mạnh mẽ để hy vọng các nước trên lục địa đen sẽ đưa hiệp đinh đi vào hiệu lực.

Nhìn rộng hơn, chỉ có 5 quốc gia Đông Phi là đã hoàn thành thủ tục phê chuẩn AfCFTA. Tuy nhiên số lượng nền kinh tế phê chuẩn không phải là vấn đề; điều quan trọng là sự kiện đã nêu cho thấy những nước gần gũi về mặt địa lý – chiếm ¾ GDP của toàn vùng - đang liên kết mạnh mẽ với nhau. Từ ngày 01/01/2021, Djibouti, Ethiopia, Kenya, Rwanda, và Uganda đã cam kết tiến hành giảm thuế quan cho hơn 90 dòng sản phẩm, tiến đến xóa bỏ thuế nhập khẩu trong toàn khối trong vòng 5 năm (10 năm trong trường hợp quốc gia thuộc Đông Phi nằm trong nhóm nước “kém phát triển nhất thế giới” theo xếp loại của Liên Hợp Quốc); theo quy định tại AfCFTA, quá trình tự do hóa khu vực sẽ diễn ra nhanh chóng.

Một trong những tín hiệu tốt lành đến từ AfCFTA đối với khu vực chính là hiệp định sẽ xóa bỏ rào cản thương mại giữa Kenya và Ethiopia – hai nền kinh tế lớn nhất vùng Đông Phi. Mặc dù đã có nhiều nỗ lực để tăng cường quan hệ kinh tế, giá trị trao đổi thương mại giữa hai nước vẫn khá khiếm tốn. Theo số liệu, giao thương hai chiều chỉ đạt 70 triệu USD năm 2019, chiếm 0.5% tổng xuất khẩu của Ethiopia và 0.09% xuất khẩu của Kenya; trong đó hàng trao đổi chủ yếu là thực phẩm, động vật sống và một số sản phẩm chế tạo.

Bảng 1. Thương mại song phương Ethiopia – Kenya giai đoạn 2015-2019 (triệu USD và %)

	2015	2016	2017	2018	2019
Xuất khẩu từ Kenya sang Ethiopia	16.8	15.4	30.5	19.6	15.9
Xuất khẩu từ Kenya ra thế giới	21.012	18.033	18.431	20.320	18.023
Tỷ lệ xuất khẩu từ Kenya sang Ethiopia	0.08%	0.09%	0.17%	0.10%	0.09%

Xuất khẩu từ Ethiopia sang Kenya	85.6	79.3	67.5	62.6	53.1
Xuất khẩu từ Ethiopia ra thế giới	10.607	10.034	9.986	9.794	9.902
Tỷ lệ xuất khẩu từ Ethiopia sang Kenya	0.8%	0.8%	0.7%	0.6%	0.5%

Nguồn: Hướng dẫn IMF về thống kê thương mại

Nguyên nhân của hoạt động trao đổi thương mại Ethiopia và Kenya còn ở mức thấp là khá rõ ràng và không chỉ xuất phát từ việc hai quốc gia đều là những nước có thu nhập thấp. Một mặt, Ethiopia áp dụng chính sách bảo hộ về thuế quan, thực hiện đánh thuế cao đối với một số hàng hóa. Mặt khác, những thành viên thuộc Cộng đồng Đông Phi như Kenya (không bao gồm Ethiopia) cũng đang áp thuế nhập khẩu cao đối với những sản phẩm từ Ethipoia mặc dù hai nền kinh tế đều thuộc Thị trường chung các quốc gia Đông và Nam Phi (COMESA). Lý do là vì Ethiopia không phải là thành viên COMESA, do vậy, việc áp thuế không chịu sự điều chỉnh của bất kỳ thỏa thuận song phương nào. Sự việc tương tự cũng xảy ra trong quan hệ thương mại giữa Burundi, Rwanda và Uganda với nước láng giềng Công hòa dân chủ Congo trong bối cảnh tất cả quốc gia đã nêu đều tham gia COMESA nhưng Congo lại chưa chính thức ký kết FTA của khối.

Về nguyên tắc, việc thực thi AfCFTA sẽ mở đường cho việc nhanh chóng xóa bỏ rào cản trong quan hệ thương mại xuyên biên giới của lục địa Phi. Bên cạnh dỡ bỏ hàng rào thuế quan, hiệp định này còn tập trung giải quyết vấn đề rào cản phi giao thương (NTBs), một bước tiến lớn giúp gia tăng trao đổi thương mại khu vực vào thời điểm nhiều nghiên cứu cho thấy NTBs gây trở ngại cho hoạt động ngoại thương châu lục tương tự hoặc đáng quan ngại hơn vấn đề về thuế. Vùng Đông Phi đã tiến hành một số biện pháp nhằm giải quyết trình trạng trên như tiến hành thiết lập 25 chốt kiểm soát biên giới, qua đó giảm thời gian thông quan hàng hóa. Ngoài ra, kết hợp một số chương trình đang triển khai tại cấp vùng trong quá trình thực thi AfCFTA ví dụ như Kế hoạch hành động của Liên minh châu Phi thúc đẩy thương mại nội khối cũng giúp đẩy nhanh tiến trình thực thi hiệp định.

Tuy vậy, vùng Đông Phi sẽ tiếp tục đối mặt hàng loạt thách thức, bao gồm thúc đẩy hoàn thiện cam kết cắt giảm thuế quan, quy tắc xuất xứ cũng như lập thời gian biểu cụ thể cho quá trình đàm phán thương mại dịch vụ. Những khó khăn nêu trên khá gai góc trong bối cảnh đàm phán về lĩnh vực dịch vụ hoặc đảm bảo cạnh tranh và chính sách bảo vệ sở hữu trí tuệ (giai đoạn 2 của quá trình thảo luận) khá phức tạp và liên quan nhiều đến vấn đề chuyên môn, kỹ thuật.

Thách thức thứ hai khá đặc biệt đối với Cộng đồng Đông Phi. Trong 6 thành viên, chỉ có 3 quốc gia là đã phê chuẩn AfCFTA. Vào thời điểm EAC là một liên minh hải quan áp dụng chế độ thuế quan chung, việc 3 nước còn lại không phê chuẩn Hiệp định có thể làm dấy lên quan ngại của về tính liên kết trong khối. Quy định về quy tắc xuất xứ có thể hạn chế vấn đề đã nêu, tuy nhiên quá trình thực thi tự do hóa có thể làm phát sinh thêm chi phí hành chính và gây ra rủi ro về phân tán thương mại (theo đó hoạt động giao thương có thể chuyển từ một nhà xuất khẩu có kinh nghiệm, hiệu quả đến một cá nhân hoặc tổ chức khác hoạt động kém hiệu quả hơn chỉ vì khác biệt về quy định thuế quan). Yếu tố này có thể gây suy giảm lợi đến từ AfCFTA. Vì vậy, đồng bộ hóa chính sách thương mại tại Đông Phi càng được thúc đẩy, tiến trình liên kết kinh tế khu vực và tạo lập liên minh hải quan Phi châu càng được tăng cường phù hợp với tiêu chí và mục đích cùa AfCFTA.

Thách thức cuối chính là cách thức nào để quản lý thảo luận thương mại với các bên thứ ba. Để tâm đến hệ quả của việc Đạo luật về Cơ hội và Tăng trưởng tại châu Phi do Quốc hội Hoa Kỳ ban hành sẽ kết thúc vào năm 2025, Kenya đã tham gia đàm phán về một thỏa thuận thương mại tự do với Mỹ. Mong muốn nhanh chóng tham gia những hiệp định thương mại sau khi rời Liên minh châu Âu, nước Anh đã gợi ý về một loạt thỏa thuận song phương về trao đổi giao thương với các nước trong khu vực. Hiệp định thương mại Kenya-Mỹ là một chủ đề gây tranh cãi, tuy nhiên nó cũng phản ánh một sự thật: Về nguyên tắc, không có gì ngăn trở những quốc gia Đông Phi đàm phán với bên thứ ba. Vậy nhưng với những vấn đề đã nêu, liên quan đến chủ đề quy tắc xuất xứ, tốt hơn hết là tránh những cam kết áp dụng với bên thứ ba quá khác biệt với so với nội dung của AfCFTA.

Tóm lại, để tiếp tục thực thi AfCFTA, Đông Phi cần liên kết tốt hơn giữa các thành viên cùng những quốc châu Phi khác nói chung. Tuy nhiên, điều quan trọng là chính sách quốc gia cần đồng bộ với toàn vùng, qua đó thúc đẩy sự phát triển chung của cả khu vực châu Phi. Thông qua tăng cường thực thi những cam kết trước đây trong COMESA, EAC và Thỏa thuận ba bên giữa SADC, COMESA, và EAC, AfCFTA có thể là một cơ chế mẫu để thực hiện mục tiêu đã nêu.

Nguồn: Viện Brookings

Từ khóa: Đông Phi, AfCFTA, thương mại, chính sách