Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Mãi cho đến gần đây, thị trấn Gwadar của Pakistan vẫn chỉ toàn những ngôi nhà gạch vữa nhuốm màu đất cát của khoảng 50.000 hộ ngư dân. Thị trấn được bao quanh bởi những vách đá, sa mạc và biển Ả Rập này đã từng là nơi bị lãng quên trên trái đất. Nhưng giờ đây, nơi này như được lột xác, trở thành một trong những điểm trung tâm trong Sáng kiến “Vành đai và Con đường” của Trung Quốc. Gwadar đang chứng kiến một tốc độ xây dựng như vũ bão: một cảng container thế hệ mới, những khách sạn mới, và 1.800 dặm đường sắt cao tốc và đường siêu cao tốc để kết nối với các tình miền Tây của Trung Quốc bốn bề tiếp giáp với đất liền. Trung Quốc và Pakistan mong muốn biến Gwadar thành một Dubai mới, làm cho thành phố này trở nên sầm uất với 2 triệu dân sinh sống.

Trung Quốc đang nhanh chóng trở thành đế chế thương mại mạnh nhất thế giới, tượng tự như hiện tượng nước Mỹ sau chiến tranh thế giới thứ II. Lúc đó, Mỹ đã thực thi kế hoạch Marshall, cung cấp cho các quỹ tái thiết châu Âu một khoảng tiền khổng lồ, tương đương 800 tỷ USD ngày nay nếu quy đổi theo tỷ lệ phần trăm trên GDP. Trong những thập kỷ sau chiến tranh, Hoa Kỳ cũng là quốc gia thương mại lớn nhất thế giới, đồng thời là chủ nợ song phương lớn nhất của các nước khác.

Và bây giờ đến lượt Trung Quốc. Quy mô và phạm vi của sáng kiến ​​Vành đai và Con đường thật đáng kinh ngạc. Hơn 300 tỷ USD đã được chi ra và Trung Quốc có kế hoạch chi thêm 1 nghìn tỷ USD trong 10 năm sắp tới và hơn thế nữa. Theo CIA, vào năm 2015, Trung Quốc là đối tác xuất khẩu/nhập khẩu lớn nhất của 92 quốc gia, cao hơn nhiều so với con số 57 quốc gia của Hoa Kỳ. Điều đáng kinh ngạc hơn là tốc độ phát triển của Trung Quốc. Vào những năm 80, 90 của thế kỷ trước, Trung Quốc vẫn còn là nước nhận nợ vay lớn nhất của Ngân hàng thế giới và Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB), nhưng đến những năm gần đây, Trung Quốc đã cho các nước đang phát triển vay nhiều hơn cả Ngân hàng Thế giới.

Sáng kiến Vành đai và Con đường

Không giống như Hoa Kỳ và Châu Âu, Trung Quốc sử dụng viện trợ, thương mại và đầu tư trực tiếp nước ngoài một cách đầy chiến thuật để xây dựng thiện chí, mở rộng sự ủng hộ chính trị và đảm bảo nguồn tài nguyên cần thiết để phát triển đất nước. Vành đai và Con đường là ví dụ điển hình nhất về chiến lược này. Đây là một sáng kiến ​​chung, bao trùm toàn bộ các dự án cơ sở hạ tầng trong hiện tại và tương lai của Trung Quốc. Trong những thập kỷ tiếp theo, Trung Quốc lên kế hoạch xây dựng một mạng lưới cơ sở hạ tầng rộng khắp châu Á và thậm chí trên khắp thế giới, thông qua các sáng kiến ​​tương tự.

Hầu hết các khoản tài trợ sẽ được thực hiện dưới hình thức cho vay chứ không phải trợ cấp và các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc sẽ được khuyến khích đầu tư. Điều này có nghĩa là nếu Pakistan không thể trả các khoản vay, Trung Quốc có thể sở hữu nhiều mỏ than, đường ống dẫn dầu và các nhà máy điện của nước này, và vì vậy, Trung Quốc sẽ có được sức ảnh hưởng to lớn đối với chính phủ Pakistan. Song song với đó, Trung Quốc có quyền khai thác cảng Gwadar trong 40 năm.

Vành đai và Con đường là sáng kiến về ​​chính sách đối ngoại lớn nhất của Trung Quốc cho đến nay, nhưng nó không giống với Kế hoạch Marshall của Mỹ. Bắc Kinh không cho các quốc gia khác vay vì lòng vị tha hay vì mong muốn ổn định tình hình các nước. Vậy lý do gì để Trung Quốc sẵn sàng dành những khoản tiền khổng lồ cho các nước láng giềng? Chỉ có một lý do, Trung Quốc đã quá phụ thuộc vào bờ biển phía đông và eo biển hẹp Malacca gần Singapore để đưa hàng hóa ra vào lãnh thổ nước mình; Ví dụ, hơn 80% dầu của Trung Quốc phải đi qua eo biển. Vì vậy, việc xây dựng các tuyến thương mại thông qua Pakistan và Trung Á có ý nghĩa rất quan trọng. Sáng kiến Vành đai và Con đường cũng giúp Trung Quốc tích lũy nguồn dự trữ ngoại hối khổng lồ và giúp nhiều doanh nghiệp nhà nước hoạt động kém hiệu quả có việc để làm.

Sáng kiến ​​này cũng có tác động tích cực nhất định với Bắc Kinh. Một số quan chức chính phủ Trung Quốc cho rằng, sáng kiến Vành đai Con đường là để cạnh tranh với Hoa Kỳ. Ít nhất, sáng kiến này làm cho nhiều quốc gia nhỏ hơn bị phụ thuộc vào Trung Quốc về mặt kinh tế.

Sáng kiến Vành đai Con đường và vấn đề hòa bình, thịnh vượng

Sáng kiến Vành đai và Con đường có ý nghĩa gì đối với “trật tự thế giới tự do” mà Hoa Kỳ đã dày công tạo dựng và duy trì trong suốt bảy thập kỷ qua? Sự tác động không phải là hoàn toàn xấu.

Nếu mục đích của trật tự đó là để bảo đảm hòa bình và thịnh vượng thì có nhiều cách để Trung Quốc thực hiện điều đó. Các nước giao thương càng nhiều thì thường sẽ càng ít gây chiến với các đối tác thương mại của nước đó nói riêng, và với toàn thế giới nói chung. Vì vậy, bằng cách riêng của mình thông qua giao thương, Trung Quốc giúp duy trì hòa bình quốc tế. Nhưng ngay cả khi có các nước ít gây hấn với nhau hơn trong thời “Thái bình dưới trướng Trung Quốc” (Pax Sinica), thì một kỷ nguyên khi quá nhiều các quốc gia nhỏ “nhận viện trợ” phụ thuộc vào Trung Quốc đồng nghĩa với việc ở hàng loạt các vấn đề khác, từ vấn đề chống khủng bố đến vấn đề trừng phạt các quốc gia chống đối phương Tây, nước Mỹ sẽ khó có thể áp đặt ý chí của mình lên các nước khác được nữa.

Về vấn đề thịnh vượng, cho đến nay, vẫn chưa rõ việc Trung Quốc cho vay các quốc gia khác có đem lại các tác động kinh tế cho các quốc gia đó hay không. Trong khi khoảng 20% tiền viện trợ truyền thống của Trung Quốc đã thực sự giúp ích cho kinh tế địa phương của các quốc gia nhận viện trợ, thì hầu hết các khoản “bố thí” dưới hình thức cho vay lại tỏ ra không mấy hiệu quả. Các học giả nghiên cứu về các khoản đầu tư của Trung Quốc vào châu Phi từ năm 1991 đến năm 2010 đã kết luận, sự trợ giúp của Trung Quốc dường như không giúp ích cho tăng trưởng kinh tế, thậm chí còn gây hại cho các doanh nghiệp địa phương, nhất là doanh nghiệp nhỏ, khi hàng hóa giá rẻ nhập khẩu từ Trung Quốc đã thay thế dần hàng hóa trong nước. Trung Quốc thường đòi hỏi các nước đi vay phải để cho các công ty của Trung Quốc làm nhà thầu xây dựng trong các dự án xây đường và cảng biển, do đó, đã không giải quyết được vấn đề việc làm trong nước cũng như vấn đề đào tạo nhân lực địa phương. Ví dụ ở Pakistan, có 7.000 người Trung Quốc đang làm việc, họ sẽ mang theo đầu bếp của họ, có nhà ở riêng và không tương tác nhiều với người dân địa phương. Có rất ít người dân Pakistan được làm các công việc liên quan trực tiếp đến dự án (và vì vậy họ cũng không phát triển được kỹ năng), trong khi có đến gần 15.000 nhân viên an ninh người Pakistan được dùng để bảo vệ những nhân viên người Trung Quốc. Mà kỹ năng chiến đấu thì chắc chắn không phải là kỹ năng mà người Paskistan cần phát triển thêm nữa rồi.

Ngoài ra, các khoản vay của Trung Quốc từng có lãi suất thấp khoảng 2,5%, nhưng hiện nay họ đang tăng lãi suất lên đến gần 5% hoặc thậm chí cao hơn. Điều này sẽ khiến các quốc gia nhận nợ khó mà hoàn trả. Trước mắt, các quốc gia nhận nợ từ Trung Quốc đang “vui vẻ” mở rộng đường sá, khắc phục tình trạng thiếu điện, họ có biết rằng, có lẽ họ sẽ phải thế chấp cho Trung Quốc cả tương lai của quốc gia.

Sáng kiến Vành đai Con đường và vấn đề lao động, môi trường

Thách thức lớn nhất cho các nỗ lực của Trung Quốc trong công cuộc định hình “trật tự thế giới” mới đó chính là, các dự án thuộc sáng kiến Vành đai và Con đường, trái ngược với hầu hết các khoản cho vay và viện trợ của các nước phương Tây, thường không khuyến khích nâng cao các tiêu chuẩn quản trị, môi trường và nhân quyền, mặc dù về các vấn đề này, Trung Quốc đã ít nhiều cải thiện trong vài năm trở lại đây.

Trung Quốc thường là nhà đầu tư lớn nhất ở các quốc gia bị cả thế giới tẩy chay, bởi vì các quốc gia này theo chế độ độc tài, không tôn trọng nhân quyền và nhũng nhiễu, chẳng hạn như Zimbabwe, Triều Tiên, Niger, Angola và Myanmar. Tổng thống Uganda - ngài Yoweri Museveni giải thích rằng, ông thích các khoản đầu tư của Trung Quốc vì họ “không đặt quá nhiều câu hỏi” và thường đầu tư lớn, chứ không phải là viện trợ nhỏ lẻ. Dĩ nhiên, ngay cả những nước vẫn thường nhấn mạnh đến các tiêu chuẩn cao trong các dự án viện trợ như Mỹ và châu Âu, thì bản thân các công ty của và chính phủ các nước này cũng đã từng vi phạm về nhân quyền và môi trường khi họ đầu tư vào Ấn Độ, Châu Phi, Mỹ Latinh trong thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.

Về vấn đề an toàn lao động và môi trường, khi Trung Quốc lần đầu tiên đầu tư ra nước ngoài, các tiêu chuẩn của họ thường rất lỏng lẻo. Ở một số khu vực, các công ty Trung Quốc đã để lại những đống lộn xộn: không trả lương cho công nhân, tàn phá rừng và làm ô nhiễm sông ngòi. Tuy nhiên, Trung Quốc đã học hỏi rất nhanh. Năm 2017, chính phủ Trung Quốc công bố các hướng dẫn mới, nghiêm ngặt hơn cho các nhà đầu tư ra nước ngoài. Ngân hàng Đầu tư Cơ sở Hạ tầng mới của Trung Quốc (AIIB) cũng mong muốn áp dụng các tiêu chuẩn hàng đầu thế giới, và nhiều công ty Trung Quốc (bao gồm cả tập đoàn dầu khí quốc gia CNOOC) cũng đang cải thiện các tiêu chuẩn một cách nhanh chóng.

Nếu Trung Quốc tiếp tục thúc đẩy dự án Vành đai Con đường, dự án có ý nghĩa về mặt địa kinh tế này, thì đó sẽ là di sản lớn nhất và có tác động sâu sắc đến thế giới. Bởi vì các quốc gia phương Tây không có được 1 triệu tỷ USD để viện trợ cho các nước đang phát triển đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng trong cuộc chơi lớn này, nên lựa chọn tốt nhất đối với các nước phương Tây đó chính là kết nạp Trung Quốc và công nhận cỗ máy quyền lực này. Sáng kiến Vành đai và Con đường thành công, có nghĩa là sẽ có nhiều thêm những con đường được trải nhựa, các dịch vụ hậu cần sẽ nhanh chóng hơn, sự giao thương sẽ diễn ra mạnh mẽ hơn. Nếu những nghiên cứu được đề cập ở phần trên là đúng, dự án này sẽ giảm thiểu sự gây hấn giữa các nước, mặc dù dự án có thể sẽ làm cho nhiều nước nhỏ ngày càng phụ thuộc vào Trung Quốc hơn. Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình trong hai lần viếng thăm Hoa Kỳ vào năm 2015 và năm 2017, cũng như tại Diễn đàn kinh tế Davos, đều nhấn mạnh Trung Quốc mong muốn một hệ thống quốc tế công bằng hơn, nhưng Trung Quốc không muốn phá vỡ trật tự thế giới hiện nay. Thế giới nên nhắc nhở Trung Quốc giữ đúng lời hứa về một thế giới công bằng hơn, thông qua việc khuyến khích nước này tăng cường các tiêu chuẩn lao động, quyền con người và các tiêu chuẩn về môi trường trong các dự án của mình.

Theo The Atlantic – TN

Từ khóa: Trung Quốc, Vành đai và Con đường, cho vay, trật tự thế giới, công bằng