Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Thỏa thuận thương mại khổng lồ hiện đang được đàm phán bởi 16 nước trong khu vực Châu Á Thái Bình Dương và sẽ hoàn thành vào năm 2018, nhằm mục đích tạo ra một “thỏa thuận kinh tế hiện đại, toàn diện, chất lượng cao và có lợi cho tất cả các bên”.

Nhưng, với các cuộc đàm phán đang diễn ra một cách bí mật, và thiếu sự giám sát dân chủ, kết quả đàm phán có khả năng sẽ đặt lợi nhuận của các tập đoàn lên trên lợi ích của cộng đồng. Hiệp định đối tác toàn diện khu vực (RCEP) sẽ cho phép các doanh nghiệp có quyền vượt qua luật pháp quốc gia, bao gồm cả các chính sách về môi trường, và có thể kiện các chính phủ bất cứ khi nào họ cảm thấy những luật này đang hạn chế lợi ích tài chính của mình.

Các quốc gia thành viên trong hiệp định gồm mười thành viên của Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), cùng với Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc và New Zealand. Vì thế, RCEP có thể ảnh hưởng đến sức khoẻ, đời sống và phúc lợi của gần một nửa dân số thế giới.

Giống như các hiệp định thương mại khác, RCEP tập trung vào tự do hóa thương mại và đầu tư, quyền sở hữu trí tuệ, dịch vụ, chính sách cạnh tranh, và sẽ ảnh hưởng đến cách các chính phủ điều chỉnh nền kinh tế. Mặc dù thông tin có giới hạn, nhưng các tài liệu bị rò rỉ cho phép chúng ta xác định năm mối đe dọa chính mà RCEP có thể ảnh hưởng đến nhân loại:

1. Những vụ kiện không được tiết lộ:

Nếu ký kết, RCEP sẽ cho phép các công ty có quyền vượt qua các hệ thống pháp lý trong nước và khởi kiện các chính phủ đối tác tại các tòa án quốc tế. Các nhà đầu tư đã thực hiện 50 vụ kiện  bí mật, chống lại các chính phủ, trị giá ít nhất 31 tỷ USD. Ấn Độ đã bị kiện về sai phạm trong việc thu thuế của các công ty, Australia bị kiện về vấn đề ban hành luật về y tế cộng đồng, và Indonesia cũng bị kiện do ngăn chặn các dự án khai thác có hại.

Indonesia bị yêu cầu phải trả 337 triệu USD (tương đương tiền lương của 38.593 giáo viên Indonesia trong một năm) cho công ty xây dựng quốc tế Cemex bởi vì chính phủ Indonesia đã từ chối cho công ty này thâu tóm một công ty nội địa.

Hơn một phần ba trong số những vụ kiện này đang nhắm tới luật môi trường. RCEP sẽ làm trầm trọng thêm xu hướng này.

2. Đưa “nhân loại xuống đáy” trong vấn đề bảo vệ môi trường và xã hội

Các tài liệu bị rò rỉ cho thấy rằng RCEP không có các biện pháp ràng buộc để đảm bảo các công ty sẽ quan tâm đến vấn đề bảo vệ môi trường và thực thi các tiêu chuẩn lao động, nhưng lại làm hạn chế khả năng quản lý của chính phủ đến các công ty trong các lĩnh vực này.

Mặc dù vấn đề bảo vệ môi trường và xã hội phụ thuộc vào nhiều yếu tố chính trị và kinh tế, song ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy các giao dịch thương mại giữa các doanh nghiệp đang tạo ra một ảnh hưởng tiêu cực. Một báo cáo gần đây của IMF cho thấy “cải cách tự do hoá dòng vốn sẽ làm tăng sự bất bình đẳng”. Một nghiên cứu khác của 148 nước đang phát triển cho thấy quyền của người lao động đang suy giảm. Sự cắt giảm tiêu chuẩn lao động ở một quốc gia cũng ảnh hưởng đến đời sống người lao động ở những quốc gia khác. Đây là bằng chứng rõ ràng cho thấy hiệp định này đang đưa nhân loại xuống đáy.

Ngoài nỗi sở về vấn đề môi trường, còn có một nỗi lo sợ tương tự về việc mất năng lực cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường tự do trên toàn cầu, mà sẽ làm suy yếu nhiều chính sách bền vững.

3. Đe dọa đến môi trường

Khi những tác động của biến đổi khí hậu ngày càng hiện hữu, chúng ta đáng ra cần khẩn trương chuyển đổi nền kinh tế của chính mình, tập trung phát triển những loại năng lượng tái tạo.

Thay vào đó, RCEP lại giúp tăng cường hoạt động mua bán nhiên liệu hóa thạch, thông qua đề xuất cắt giảm 90% các rào cản thuế quan và thuế nhập khẩu và hạn chế kiểm soát xuất khẩu. Với hệ tư tưởng tự do hóa kiểu mới làm nền tảng cho các thỏa thuậntập trung vào lợi nhuận, các loại hàng hoá sản xuất có lượng khí thải carbon cao sẽ không bị xử phạt. Ngoài ra, RCEP cho phép các chính phủ có quyền khiếu kiện nhau, liên quan đến các quy định về năng lượng thân thiện với môi trường, xem chúng như là những “rào cản thương mại”.

Chẳng những không có những quy định và sáng kiến để hỗ trợ chương trình giảm khí thải trong lĩnh vực vận tải và kỹ thuật công nghệ , hiệp định này còn góp phần thúc đẩy lượng phát thải của ngành vận tải và ngành hàng không. Theo Tổ chức Thương mại Thế giới, “thương mại càng tự do gần như cũng sẽ đồng nghĩa với việc lượng khí thải CO2 phát ra càng nhiều hơn”.

4. Tăng cường sự kiểm soát của doanh nghiệp lớn đến hoạt động nông nghiệp

Những cơ sở sản xuất nông nghiệp quy mô nhỏ và các hộ nông nghiệp bền vững là vựa lương thực chính của khu vực Châu Á Thái Bình Dương. Hiệp định RCEP sẽ gây ảnh hưởng đến quyền lợi của những hộ nông nghiệp này, thông qua những ưu ái dành cho các công ty sản xuất nông nghiệp quy mô lớn.

Dưới tác động của Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA), các sản phẩm nông nghiệp giá rẻ của Mỹ đã tràn vào thị trường Mexico,  làm hơn 1 triệu   nông dân Mexico mất việc làm từ năm 1993 đến 2005. Hàng triệu hộ sản xuất nông nghiệp nhỏ được dự đoán là sẽ bị ảnh hưởng bởi hiệp định thương mại RCEP theo cách tương tự như hiệp định NAFTA.

Các chương về đầu tư và dịch vụ của RCEP cũng cho phép các công ty nước ngoài đầu tư vào đất nông nghiệp nội địa, làm tăng áp lực thu hồi đất.

Một số quốc gia đang đòi hỏi RCEP phải đính kèm một cam kết, cho phép áp dụng Công ước quốc tế về bảo hộ giống cây trồng mới (1991), một hệ thống quy định về bằng sáng chế hạt giống, nhằm làm yếu đi quyền lợi của nông dân trong việc lưu giữ  và chia sẻ quyền sử dụng một số loại hạt giống nhất định, đã đe dọa đến an ninh lương thực của khu vực.

5.  Đe dọa đời sống mọi người với đề xuất tăng giá thuốc chữa bệnh

Được tiếp cận hệ thống chăm sóc sức khỏe là một quyền con người và là chìa khóa để đạt được Các Mục tiêu Phát triển Bền vững của Liên Hiệp Quốc.

Tuy nhiên, những bản thảo rò rỉ của văn bản đàm phán trong hiệp định RCEP về sở hữu trí tuệ cho thấy rằng Nhật Bản và Hàn Quốc đang đẩy mạnh các quy tắc cho phép mở rộng thời hạn sở hữu độc quyền bằng sáng chế, vượt qua mức quy định hiện tại là 20 năm. Theo công ty Mecicins Sans Frontieres, những biện pháp này sẽ “ngăn chặn sự lưu thông của những loại thuốc generic  từ các nhà sản xuất đến bệnh nhân, và đẩy giá thuốc tăng lên”. (Thuốc Generic là thuốc được sản xuất từ công thức của thuốc biệt dược, sau khi thuốc biệt dược đã hết thời gian bảo vệ bản quyền. Vì không tốn chi phí nghiên cứu và phát triển, nên thuốc generic sẽ có giá thành rẻ hơn thuốc phát minh).

Có thể, hàng triệu người sẽ không còn khả năng chi trả cho những loại thuốc chữa bệnh quan trọng.

Vì thế, các thỏa thuận như RCEP phải được thay thế bằng một hệ thống thương mại mới - một hệ thống dựa trên sự hợp tác của người dân, các mạng lưới thương mại công bằng trực tiếp giữa người sản xuất và người tiêu dùng, tạo ra việc làm ổn định, quan tâm đến chính sách môi trường bền vững, tính nhân quyền, sản xuất năng lượng sạch và đảm bảo quyền lợi cho các cộng đồng sản xuất lương thực ở địa phương.

Nguồn: The diplomat - MH

Từ khóa: RCEP, ASEAN, lương thực, IMF, NAFTA, môi trường