Chuyên gia thuộc Viện Brookings cho biết, Singapore đang phải đối mặt với các thách thức đến từ sự đấu đá giữa các nước lớn, từ nội bộ ASEAN và một bài toàn hóc búa trong việc giữ vững hay từ bỏ các nguyên tắc vốn có của nước này.
Bộ trưởng Ngoại giao đến từ các quốc gia ASEAN đã nhóm họp tại Singapore từ ngày 4/2 đến ngày 6/2/2018.
Đây là cuộc gặp đầu tiên của các bộ trưởng ngoại giao trong khu vực kể từ khi Singapore nhận chức chủ tịch luân phiên từ Philippines. Cuộc gặp lần này được xem là bước đệm cho Hội nghị thượng đỉnh ASEAN sẽ diễn ra vào tháng 4 tới đây.
Cuộc gặp mặt là cơ hội để ASEAN cùng nhau vạch ra hướng định chung, phù hợp với chủ đề mà Singapore đặt ra là “tự cường” - để củng cố khả năng hứng chịu khủng hoảng của các nước thành viên ASEAN, và “đổi mới” - để tăng cường hội nhập và kết nối trong khu vực trong các lĩnh vực như là công nghệ số.
Đây cũng là dịp để các nước trao đổi quan điểm về các diễn biến trong khu vực và trên thế giới có thể ảnh hưởng đến chương trình nghị sự của ASEAN cho năm tiếp theo.
Bộ trưởng ngoại giao Singapore Vivian Balakrishnan bày tỏ lạc quan về tương lai của ASEAN nhưng đồng thời, cũng hết sức thận trọng trước các thách thức đang đặt ra cho khối.
Đảo quốc Singapore đã đúng đắn khi chọn xúc tiến nền kinh tế kỹ thuật số làm trọng tâm cho khu vực. Tuy nhiên, mặc dù Singapore được biết đến là một quốc gia vượt trội về kinh tế và ngoại giao, kỳ vọng đặt ra cho năm tới ít nhiều bị giảm nhiệt bởi các thách thức cũ vào mới đan xen.
Các vấn đề kinh tế
Một ưu tiên quan trọng cho ASEAN là tiếp tục đà tăng trưởng kinh tế, bởi vì điều này có ý nghĩa thực sự cho thịnh vượng chung của 630 triệu người trên khắp khu vực.
Rất nhiều người dân lao động nghèo ở ASEAN vẫn rất nhạy cảm với các đợt trượt dốc kinh tế, mặc dù các nước đã đạt được các bước tiến quan trọng trong việc đối phó tình trạng đói nghèo cùng cực.
Việc cải thiện điều kiện sống tốt hơn cho người dân sẽ giúp ASEAN tranh thủ được sự ủng hộ của dân chúng dành cho công cuộc hội nhập sâu rộng hơn trong khối và các dự án mà khối đang tiến hành.
Brexit là một ví dụ cho thấy sự nguy hiểm khi thiếu đi ủng hộ của công chúng cho một tổ chức siêu quốc gia, và ASEAN cần phải lưu ý điều đó. Kinh tế phát triển cũng sẽ thúc đẩy vị thế địa chính trị của ASEAN trên trường thế giới.
Vì vậy, Singapore đặt mục tiêu thiết lập một mạng lưới các thành phố thông minh trong ASEAN để dùng các giải pháp công nghệ cải thiện chất lượng sống cho người dân trong khối. Singapore cũng mong muốn tăng cường hội nhập kinh tế và cải thiện tình hình thuận lợi hóa thương mại trong khu vực, đặc biệt là thương mại điện tử.
Nếu phát triển công nghệ số sẽ đem lại lợi ích cho tất cả các quốc gia thành viên ASEAN, một việc khác mà Singapore cần làm đó chính là đề xuất các sáng kiến để khắc phục tình trạng cách biệt về công nghệ giữa các nước trong khu vực.
Vững tay chèo giữa sự đối đầu của các nước lớn
Để đạt được mục tiêu đề ra, ASEAN phải đối mặt với các thách thức bên trong lẫn bên ngoài, trong đó bao gồm thách thức đến từ Trung Quốc.
Bắc Kinh một mặt rất quyết tâm trong vấn đề Biển Đông, mặt khác lại giúp đỡ các nước ASEAN trong các lĩnh vực như phát triển hạ tầng thông qua kế hoạch phát triển mạng lưới kinh tế lấy Trung Quốc làm trung tâm, bất chấp lo ngại điều này có thể giúp Trung Quốc mở rộng tầm ảnh hưởng của mình trong khu vực.
Khi Trung Quốc đang ngày càng mở rộng bước chân tại châu Á, thì Hoa Kỳ - quốc gia trong mấy chục năm qua đã giúp đem lại sự ổn định cho khu vực – lại đang cư xử “kỳ quặc” với cả trong và ngoài nước.
Đã quá muộn để tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump và các cố vấn của ông nhận ra sự thật rằng chính sách “nước Mỹ trước tiên” không có nghĩa là “nước Mỹ đơn độc”, chính chủ nghĩa đa phương và một mạng lưới vững chắc các đồng minh và đối tác trên khắp thế giới mới thực sự là nhân tố thúc đẩy cho kế hoạch “Nước Mỹ trên hết” của ông Trump.
Quyết định rút Mỹ khỏi TPP và Hiệp định Paris về biến đổi khí hậu đã gửi đi một thông điệp rằng Hoa Kỳ đang rút lui khỏi châu Á và cả thế giới.
Tại Davos hồi tháng trước, Trump úp mở việc quay lại TPP nếu như Hoa Kỳ có thể đạt được một thỏa thuận “tốt hơn đáng kể”. Nhưng dường như, các nước còn lại trong TPP không mấy hứng thú với việc mở lại đàm phán.
Washington chủ yếu nhìn Đông Nam Á qua lăng kính của Bắc Triều Tiên, đây là cách tiếp cận không lý tưởng bởi vì vấn đề này có thể sẽ đẩy Hoa Kỳ vào thế đối đầu với ASEAN. Mỹ đang gây sức ép buộc ASEAN phải loại Bắc Triều Tiên ra khỏi diễn đàn khu vực ASEAN, tuy nhiên ASEAN hết sức miễn cưỡng trước đề nghị trên bởi vì không muốn bắt chước cách làm của Mỹ.
Singapore cần tìm ra giải pháp để khuyến khích Mỹ hợp tác chặt chẽ với khu vực, bằng cách nhấn mạnh những gì mà ASEAN có thể mang đến bàn đàm phán, bao gồm “tận dụng chiến lược ngoại giao đa phương do ASEAN dẫn dắt” – theo cách nói của Đại sứ lưu động Singapore Bilahari Kausikan.
Đồng thời, ASEAN cũng phải nghĩ ra phương cách đáp trả khôn khéo trước sự thúc giục của chính quyền Trump trong chiến lược Ấn Độ - Thái Bình Dương. Bắc Kinh nghi ngờ nước Mỹ dùng chiến lược này nhằm bao vây Trung Quốc bằng các nước đồng minh xung quanh.
ASEAN có thể thử dùng đến sáng kiến năm 2013 của Indonesia đó là xúc tiến “Hiệp ước Ấn Độ - Thái Bình Dương vì tình hữu nghị và hợp tác” để trấn an Trung Quốc.
Bài toàn hóc búa trong việc giữ vững hay từ bỏ các nguyên tắc
Một Trung Quốc đầy quyết tâm và một nước Mỹ lơ đễnh đã làm suy yếu sự thống nhất của ASEAN trong việc giải quyết các vấn đề trọng yếu, ví dụ như tranh chấp trên Biển Đông.
ASEAN có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ lợi ích chung của tất cả các nước nhưng phải dựa trên các nguyên tắc tôn trọng luật pháp quốc tế, giải quyết tranh chấp trong hòa bình, và tự do hàng hải.
Nếu ASEAN muốn duy trì tính thượng tôn của pháp luật, ASEAN không thể tiếp tục nhẫn nhịn như hồi tháng 7 năm 2017, khi Trung Quốc đe dọa dùng đến biện pháp quân sự sau khi Việt Nam bắt đầu khai thác dầu khí trong vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam.
Việt Nam đã phải nhượng lại quyền khai thác dầu cho Ấn Độ. Nếu New Delhi khai thác và Trung Quốc tiếp tục hành vi khiêu khích, ASEAN sẽ phải đối mặt với một bài toán khác mang tính quyết định. Tiếp tục im lặng sẽ chỉ tạo ra tiền lệ xấu cho hệ thống pháp luật.
Thách thức chính trị từ bầu cử và các vấn đề nội bộ khác
Có được một lập trường chung để đối phó với các thế lực lớn từ bên ngoài đã đủ khó khăn, thế nhưng ASEAN còn phải giải quyết các vấn đề nội bộ đang đe dọa đến tính thống nhất trong khối.
Vấn đế nội bộ quan trọng nhất chính là việc Myanmar đối xử tàn bạo với cộng đồng người Rohingya theo đạo Hồi ở bang Rakhine. Cuộc khủng hoảng này đã bị cộng đồng quốc tế lên án và làm căng thẳng thêm quan hệ giữa Myanmar với các quốc gia với phần đông dân số theo đạo Hồi như Malaysia và Indonesia.
Là chủ tịch ASEAN năm nay, Singapore sẽ phải gánh trọng trách chấm dứt tình trạng đàn áp sắc tộc và đảm bảo các nguồn viện trợ nhân đạo có thể đến tay cộng đồng người Rohingya tha hương ở Myanmar và ở nước láng giềng Bangladesh.
Trung tâm Điều phối ASEAN về Hỗ trợ Nhân đạo đã đạt được một số bước tiến quan trọng, tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần phải giải quyết. Cuộc khủng hoảng lần này sắp vượt quá năng lực của ASEAN trong việc đối phó với vấn đề người tị nạn, đe dọa đến sự thống nhất của ASEAN, làm sâu sắc thêm tình trạng chia rẽ tôn giáo và gia tăng nguy cơ hình thành chủ nghĩa cực đoan quá khích.
Ở Campuchia, việc chính phủ đàn áp làn sóng phản đối sẽ tăng thêm căng thẳng cho ASEAN trước các kỳ bầu cử vào tháng 7 tới, kỳ bầu cử sẽ kéo dài thêm thời gian cầm quyền 30 năm hiện nay của Thủ tướng Hun Sen. Mặc dù Singapore chắc chắn sẽ tôn trọng nguyên tắc không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau được quy định trong ASEAN, nước này vẫn cần phải có lập trường cứng rắn hơn, để đáp lại lời kêu gọi từ một vài nước trong khối.
Còn ở Thái Lan – đất nước đang được quân đội kiểm soát, cuộc bầu cử năm nay có khả năng cũng sẽ gây nhiều tranh cãi.
Một thách thức nữa đến từ Malaysia. Chính phủ liên minh cầm quyền có thể phải dùng đến giải pháp cuối cùng là chiêu bài tôn giáo với dân chúng mà phần đông là người Hồi giáo để tái đắc cử trong năm nay do đối mặt với các cáo buộc tham nhũng.
Tình trạng trên có thể tạo ra xung đột sắc tộc ở những quốc gia đa chủng tộc, làm ảnh hưởng đến Singapore và toàn bộ khu vực. Trên cương vị chủ tịch ASEAN, Singapore sẽ phải cân nhắc các biện pháp để có thể xây dựng cơ chế mềm dẻo giữa các sắc tộc.
Singapore sẽ cần phải khuyến khích Indonesia – quốc gia lớn nhất trong ASEAN – quay lại với vai trò động lực thúc đẩy trong ASEAN, khi mà nước này đã lơ là nhiệm vụ trong những năm gần đây. Jakarta gần đây đã thể hiện vai trò tiên phong trong hỗ trợ nhân đạo cho người Rohingya, nhưng phần lớn là để đối phó với tình hình chính trị trong nước, bao gồm việc các nhóm Hồi giáo cực đoan đang tìm cách chính trị hóa vấn đề.
Quan hệ giữa Singapore với Trung Quốc
Singapore nhận thấy vai trò lãnh đạo ASEAN trong năm nay bị ảnh hưởng bởi quan hệ ràng buộc với Trung Quốc. Cường quốc châu Á đã chỉ trích Singapore – quốc gia có phần đông dân số là người Hoa – vì đã có quan hệ mật thiết với hoa Kỳ và vì lập trường cứng rắn của đảo quốc Sư tử trong vấn đề Biển Đông.
Mặc dù không đứng cụ thể về bên nào, nhưng Singapore rất quan tâm đến nguyên tắc tôn trọng luật pháp quốc tế, tự do hàng hải và tính thống nhất của ASEAN – mà hiện nay tranh chấp trên biển Đông đang làm suy yếu các nguyên tắc đó.
Mối quan hệ đang bị thử thách giữa Singapore và Trung Quốc đã khiến cho cộng đồng doanh nghiệp ở Singapore lo lắng, vì vậy, càng làm phức tạp thêm chính sách ngoại giao của nước này với nước láng giềng Trung Quốc.
Tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Đại Liên, Trung Quốc đã bày tỏ lòng hiếu khách và sự hào phóng của mình. Tại đây, tác giả bài viết đã nghe lỏm được một doanh nhân Singapore than phiền rằng thiện chí mà Cựu Thủ tướng Lý Quang Diệu gầy dựng nên trước đây đã bị phí phạm bởi con trai của ông – Thủ tướng đương nhiệm Lý Hiển Long.
Rõ ràng rằng Singapore cũng nằm trong tầm ngắm của Trung Quốc trong kế hoạch vươn rộng tầm ảnh hưởng. Trung Quốc đã và đang cố gắng để gây ảnh hưởng lên doanh nghiệp Singapore và thậm chí là cộng đồng học thuật cũng như các hiệp hội văn chương, văn hóa và các phe cánh khác nhau.
Theo đuổi cách tiếp cận có nguyên tắc nhưng thực dụng
Chính sách ngoại giao của Singapore từ lâu đã được biết đến với các đặc điểm: tôn trọng nguyên tắc và tính thực dụng. Và có thể Singapore sẽ áp dụng cách làm đó cho quan hệ ngoại giao giữa ASEAN và các đối tác bên ngoài. Vài người cho rằng cách làm trên là bảo thủ, nhưng cũng có người cho rằng, tuân thủ nguyên tắc là cách làm thực dụng, đặc biệt với những nước đang muốn tìm chỗ trú ngụ trước hành xử tùy tiện của các thế lực lớn.
Khi đảm nhiệm vai trò chủ tịch ASEAN, Singapore sẽ cần phải đứng vững trước các áp lực buộc nước này phải từ bỏ nguyên tắc. Bài phát biểu trên cương vị chủ tịch của Singapore đã nhấn mạnh đến lo ngại của một vài bộ trưởng về “tình trạng khai khẩn đất và các hoạt động” trên Biển Đông. Đây là một sự khởi đầu đáng mừng.
Mặc dù Singapore rất khó thay đổi nguyên tắc của mình, nước này sẽ thực dụng hơn trong cách vận dụng nguyên tắc. Bộ trưởng Ngoại giao Singapore đã nhấn mạnh đến “chiến lược ngoại giao im lặng nhưng chủ động”. Các nhà ngoại giao cao cấp của Đảo quốc Sư tử cũng đã tuyên bố thông điệp của Singapore sẽ không đổi, nhưng nước này sẽ thận trọng hơn trong cách truyền tải thông điệp đến các bên.
Vẫn chưa chắc chắn liệu Singapore có thể thành công lèo lái con thuyền trước một năm đầy thách thức sắp tới hay không. Điều đó còn phụ thuộc phần lớn vào việc Hoa Kỳ có tiếp tục duy trì sự chú ý dành cho khu vực trong các vấn đề an ninh, kinh tế và ngoại giao hay không.
Ngoài ra, kết quả còn phụ thuộc vào việc liệu Singapore có thể thuyết phục các nước thành viên bắt tay để duy trì tính trung tâm và gắn kết trong ASEAN. Trước đây, các nước trong khối đã từng xúc tiến việc này. Tại các cuộc họp Bộ trưởng ngoại giao trong khối, các nước đã nhiều lần nhắc lại tầm quan trọng của việc duy trì tính tập trung và thống nhất trong ASEAN.
Rủi ro phía trước sẽ nằm ở khả năng của ASEAN trong việc vạch ra chương trình cho khối và ở chính các đặc điểm của bản thân khu vực. Điều quan trọng là ASEAN và các nước thành viên phải quyết tâm đảm bảo cho khu vực được cai trị bằng lí lẽ, thay vì bằng sức mạnh.
Tác giả: Lynn Kuok là cộng tác viên ở nước ngoài của Trung tâm Nghiên cứu chính sách
Nguồn: Brookings Institute – TQ
Từ khóa: ASEAN, Singapore, thách thức, biển Đông, kỹ thuật số, Rohingya Myanmar, nguyên tắc, thực dụng
