Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

ASEAN luôn là trung tâm của sự phát triển địa chính trị ở Khu vực Ấn Độ Dương (IOR). Nơi đây không chỉ là sự hiện diện về mặt địa lý mà còn do tính đồng nhất trong khuôn khổ chính sách lớn hơn cho khu vực. Bài viết này xem xét khu vực Ấn Độ Dương từ lăng kính của ASEAN và cố gắng đưa ra các yếu tố nhất quán và hiệp đồng trong khuôn khổ chính sách của ASEAN khiến nó trở nên phù hợp trong khu vực trong hơn nửa thế kỷ qua. Khái niệm này đã thu hút sự chú ý của Amitav Acharya (Giáo sư về Quan hệ Quốc tế tại Đại học Hoa Kỳ, Washington D.C, Chủ tịch của Sáng kiến ​​Nghiên cứu ASEAN) thông qua ý tưởng về 'Cộng đồng an ninh khu vực' (RSE). Mặc dù vậy, ông Amitav Acharya đã phủ nhận tình trạng RSE của ASEAN và thay bằng ‘Chế độ An ninh Khu vực’ (RSR). Tuy nhiên, những lập luận được đưa ra là đủ để làm nổi bật vai trò và chính sách nhất quán của ASEAN giúp ASEAN trở thành một bên tham gia chính trong khu vực.

Sự phát triển mang tính lịch sử

ASEAN nổi lên như một khuôn mẫu mới của chủ nghĩa đa phương vào năm 1967 với mục đích chính là ổn định, tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội, phát triển văn hóa và an ninh toàn khối. Sự phát triển của chủ nghĩa đa phương ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương bắt đầu dần dần sau Thế chiến thứ II dưới hình thức các hiệp hội như Australia, New Zealand và Hiệp ước An ninh Hoa Kỳ (ANZUS) năm 1951, Tổ chức Hiệp ước Đông Nam Á (SEATO) năm 1955, Hiệp hội Đông Nam Á (ASA) năm 1961, v.v... Nhưng đây là những ví dụ về chủ nghĩa đa phương kiểu NATO trong thời kỳ chiến tranh lạnh như một thỏa thuận an ninh tập thể của Hoa Kỳ để chống lại ảnh hưởng của khối Xô Viết. Nhưng địa chính trị của IOR đã thay đổi mạnh mẽ sau chiến tranh lạnh và một bên tham gia mới nổi lên như một cường quốc toàn cầu đó là Trung Quốc.

Nó buộc Mỹ, Ấn Độ và các cường quốc châu Âu khác tập trung vào khu vực với các nhóm nước mới như QUAD (Đối thoại Tứ giác An ninh giữa bốn nước Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ, Australia) và AUKUS (thỏa thuận hợp tác ba bên giữa Anh, Mỹ , Úc). Nhưng các nhóm mới này đang ở giai đoạn đầu và sự cân bằng địa chính trị trong khu vực đòi hỏi sự hợp tác giữa các cường quốc địa phương như Ấn Độ và các quốc gia ASEAN với các cách tiếp cận đa chiều để chống lại các chính sách quyết đoán của Trung Quốc trong khu vực.

Phân tích

ASEAN đã được chứng minh là một liên minh thành công trong khu vực kể từ giai đoạn chiến tranh lạnh và đã đưa ra một hình mẫu khuôn khổ thay thế để hợp tác trong khu vực trên các đường lối hợp tác chung như Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương tự do, cởi mở và dựa trên luật lệ. Năm 1971, ASEAN được tuyên bố là khu vực hòa bình, tự do và trung lập (ZOPFAN) tiếp tục được định hình trong Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF), năm 1994 với tư cách là một thỏa thuận về Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương theo khuân mẫu của ASEAN và bao gồm các nước ở hai khu vực này. Một khía cạnh khác được thêm vào đó là việc sửa đổi ‘An ninh tập thể’ thành ‘An ninh chung’. ASEAN đã tạo được động lực trong việc thiết lập sự phân bổ quyền lực cân bằng giữa Trung Quốc, Hoa Kỳ và Nhật Bản. Tranh chấp giữa Đài Loan và Biển Đông có nguy cơ làm leo thang xung đột trong khu vực. Do đó, ASEAN đã đồng chọn các thành viên và cơ chế khác nhau từ Châu Á Thái Bình Dương được gọi là Cơ chế ASEAN Plus. Chẳng hạn như ASEAN Plus 3 (Nhật Bản, Trung Quốc và Hàn Quốc) và ASEAN Plus 6 với sự bổ sung của Ấn Độ, Úc và New Zealand. Từ năm 2005, ASEAN nổi lên dưới hình thức Hội nghị thượng đỉnh Đông Á (EAS) để xây dựng một khuôn khổ vững chắc cho chủ nghĩa đa phương. Một sáng kiến quan trọng khác lấy ASEAN làm trung tâm là Hợp tác Kinh tế Châu Á Thái Bình Dương bao gồm 21 quốc gia (nền kinh tế) trên khắp Vành đai Thái Bình Dương bao gồm cả Trung Quốc và Hoa Kỳ. Diễn biến quan trọng mới nhất là Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) đã trở thành hiệp định thương mại tự do lớn nhất để xây dựng chủ nghĩa đa phương kinh tế. Điểm chung quan trọng đánh dấu sự nhất quán và sức mạnh tổng hợp trong chính sách của tất cả các quốc gia ASEAN là các giá trị chính trị xã hội chung mà trong trường hợp này là các giá trị dân chủ tự do, ít nhất là giữa các đối tác. Ngoài ra, việc không có bất kỳ biện pháp cưỡng chế nào giữa các thành viên trong bất kỳ vấn đề tranh chấp nào và mong muốn giải quyết các vấn đề một cách thân thiện đã thúc đẩy họ ban hành một liên minh thân thiện và đạt được các mục tiêu chung trong khu vực. Hơn nữa, các quốc gia này đang nổi lên như một giải pháp thay thế cho các tổ chức đầu tư dưới dạng các nhà máy sản xuất mới, bên ngoài Trung Quốc. Sử dụng cùng một logic, đó là đang chống lại sự thống trị ngày càng tăng mà không có nhiều màu sắc và kêu gọi hợp tác đa phương trong khu vực của Trung Quốc.

Nhận xét kết luận rút ra từ nghiên cứu này là các căn chỉnh mới như AUKUS hoặc QUAD là một phương trình hoàn toàn mới chưa đủ trưởng thành và đã trải qua những thời điểm khó khăn khiến nó hơi bị hoài nghi. Thay vào đó, ASEAN đã phản ánh sự hiện diện của mình trong các tình huống và biến động địa chính trị khác nhau. Hơn nữa, ASEAN đang tham gia kinh tế song phương và đa phương với mọi bên tham gia trong khu vực cũng như giải quyết các mối quan ngại về an ninh của mình với sự giúp đỡ của các cường quốc khác như Ấn Độ và Mỹ. Vì vậy, Ấn Độ và các nước khác có thể dựa vào và cộng tác với ASEAN và làm việc vì một cơ chế dựa trên luật lệ để định hình nền chính trị của khu vực.

Nguồn: Modern Diplomacy

Từ khóa: ASEAN, IOR