Cổng thông tin hội nhập kinh tế quốc tế thành phố Hồ Chí Minh

Trước mắt, một thỏa thuận thương mại tự do (FTA) giữa Anh và EU có vẻ là giải pháp tốt nhất, tuy nhiên vấn đề phạm vi của một thỏa thuận toàn diện vốn đòi hỏi thời gian đeo bám và năng lực cần thiết để giải quyết lại đang trở thành một áp lực.

Điều 50 Hiệp ước Lisbon quy định về cách thức một nước thành viên sẽ rời khỏi EU đã tạo ra nhiều cuộc tranh luận nhất từ trước tới nay kể từ thời điểm Anh bỏ phiếu rời khỏi Liên minh vào ngày 23 tháng Sáu. Liệu điều này có thể thực hiện mà không cần Quốc hội thông qua? Liệu sau khi xảy ra thì tình thế còn có thể đảo ngược không? Điều gì sẽ xảy ra nếu một thỏa thuận rời khỏi liên minh không thể đạt được trong thời hạn 2 năm?

Một phần của điều khoản này đã từng gây ra một cuộc tranh luận đặc biệt nảy lửa, chính là việc dẫn chiếu đến “một khung khổ cho mối quan hệ [của nước Anh] với liên minh trong tương lai” - khung khổ vốn dĩ phải được xem xét trong quá trình đàm phán về thỏa thuận rời khỏi liên minh, tuy nhiên nó sẽ được bàn bạc riêng. Thậm chí nếu Thủ tướng đồng ý hé lộ một vài thông tin về kế hoạch Brexit trước khi áp dụng điều 50, thì cho đến nay chính phủ vẫn lựa chọn không tiết lộ bất cứ thông tin nào liên quan tới việc xem xét mối quan hệ tương lai giữa Anh và EU. Chính vì thế, rất nhiều phỏng đoán được đưa ra với những lựa chọn hoặc mô hình tiềm năng, đặc biệt tập trung vào thương mại - lĩnh vực bị ảnh hưởng nhiều nhất nếu Anh rời EU.

Anh có thể tiếp tục ở lại trong liên minh thuế quan

Một lựa chọn mà Anh có thể xem xét để áp dụng chính là mô hình Na Uy, theo đó nó cho phép tiếp cận một thị trường đơn nhất với dòng dịch chuyển tự do về hàng hóa, vốn, dịch vụ và con người. Tuy nhiên, EU đã nhấn mạnh đi nhấn mạnh lại rằng sự tự do hóa bốn yếu tố trên là không thể tách rời lẫn nhau; ví dụ, sẽ không thể có sự tự do lưu thông hàng hóa nếu không có sự tự do di chuyển của con người; cho nên lựa chọn này sẽ rất khó để tương thích với kết quả trưng cầu dân ý vốn được cho là sự phản ánh của việc ủng hộ kiểm soát nhập cư chặt chẽ hơn.

Một mô hình khác có thể xem xét là Thổ Nhĩ Kỳ, theo đó Anh có thể tiếp tục ở lại trong liên minh thuế quan. Điều này cho phép cả hai bên vẫn duy trì tự do thương mại trong khi Anh vẫn có khả năng kiểm soát tình hình nhập cư từ EU. Tuy vậy, giải pháp này sẽ hạn chế khả năng Anh thúc đẩy các thỏa thuận thương mại song phương với những nước thứ ba - những thỏa thuận vốn phụ thuộc khá nhiều vào độ cam kết cao của chính phủ, ví như minh chứng về việc thành lập Bộ Thương mại quốc tế mới. Giải pháp thứ ba là chỉ dựa vào các quy định của WTO, trong đó Anh sẽ không được tiếp cận ưu đãi vào thị trường EU, điều này sẽ khiến hàng hóa xuất khẩu của nước này phải chịu thuế chung của EU đánh lên hàng hóa từ bên ngoài khu vực nhập vào.

Đi ngược lại các lựa chọn thay thế kể trên, lựa chọn về việc đàm phán FTA giữa Anh và EU có vẻ đạt được ưu thế, theo đó cho phép Anh hạn chế dòng dịch chuyển tự do trong khi vẫn tăng cường quan hệ thương mại chặt chẽ với EU đồng thời thúc đẩy các thỏa thuận thương mại riêng với những nước khác. Hiệp định Kinh tế và Thương mại toàn diện (CETA) vừa được ký gần đây giữa EU và Canada báo hiệu về tính khả thi của mô hình trên. Tuy nhiên, nhìn tổng quan thì cuộc đàm phán EU-Canada khẳng định được một điều là giải pháp về một FTA chứa đầy những thử thách.

Thời gian

Trước hết, việc thành lập một FTA với EU tốn khá nhiều thời gian hơn bất cứ giải pháp nào được đề cập trên đây. Hiện vẫn chưa rõ ràng rằng liệu một FTA có thể được đàm phán song song với thỏa thuận rời khỏi liên minh sau khi áp dụng điều 50 hay không. Bộ trưởng Brexit David Davisvà Bộ trưởng Thương mại quốc tế Liam Foxtranh luận rằng điều này là hoàn toàn có khả năng, trong khi đó Michel Barnier - người đại diện cho Ủy ban Châu Âu dẫn đầu của các cuộc đám phán về Brexit - vừa lặp lại tuyên bố của Cecilia Malmström - Ủy viên Ủy ban Thương mại EU - rằng việc rời khỏi liên minh và đàm phán FTA phải được diễn ra tuần tự. Chỉ khi Anh đã rời khỏi EU thì mới có thể đàm phán FTA với EU mà thôi. Tuy nhiên, dù cho các đàm phán FTA được tiến hành song song với Brexit thì vẫn không chắc là nó sẽ được ký kết trong thời hạn hai năm được đặt ra bởi điều 50. Trong trường hợp khác, thỏa thuận chuyển tiếp có thể sẽ được thiết lập như một biện pháp tạm thời.

Các cuộc đàm phán CETA có thể coi là trường hợp chỉ dẫn áp dụng trong tình huống này. Đàm phán CETA chính thức bắt đầu từ năm 2009 nhưng chỉ được ký kết bảy năm sau đó. Và bảy năm này không bao gồm quá trình phê chuẩn sắp tới. Ngoài ra, CETA phải được phê chuẩn bởi mỗi nước thành viên bên cạnh việc nhận được sự đồng ý của Nghị viện Châu Âu.

Chúng cũng không bao gồm quá trình tiền đàm phán 2 năm khi chính phủ Canada và Ủy ban Châu Âu hợp tác kiểm tra, đánh giá chi phí cũng như lợi ích kinh tế của mối quan hệ hợp tác. Công đoạn này giúp xác định mặt bằng chung, sau đó kéo theo một nghiên cứu chung nhằm cung cấp cơ sở cho các chỉ thị đàm phán. Sau khi được thảo luận và thông qua bởi các quốc gia thành viên, những chỉ thị này sẽ thiết lập các thông số cho Ủy ban trong quá trình đàm phán với Canada. Chính vì vậy, toàn bộ quá trình kéo dài tới 10 năm. Dĩ nhiên Anh có thể dự kiến một hành trình ngắn hơn, nhưng điều đó có vẻ khó chứng minh rằng sẽ không ảnh hưởng tới phạm vi của thỏa thuận.

Cả EU lẫn Anh đều có lợi trong việc đàm phán một FTA sâu rộng

Thứ hai, xét về phạm vi, cả EU lẫn Anh đều có lợi trong việc đàm phán một FTA sâu rộng và đầy tham vọng. Thông qua CETA, gần như 99% các loại thuế quan sẽ dần dần bị xóa bỏ và đây cũng là thỏa thuận có phạm vi sâu nhất mà EU từng ký với bên thứ ba cho tới nay. Tuy nhiên, nó bao gồm một số những hạn chế việc tiếp cận thị trường, đặc biệt là trong nông nghiệp, còn trong lĩnh vực dịch vụ (một lĩnh vực quan trọng được quan tâm nhiều nhất của Anh) thì chỉ có sự tự do hóa có giới hạn.

Tất nhiên là Anh có thể thúc đẩy một FTA thậm chí còn sâu rộng hơn thế. Nhưng mỗi FTA ký với EU đều phải trải qua một quá trình mẫu mà các FTAs trước đó áp dụng, và kết quả là FTA mới nào cũng có khả năng sẽ tạo ra một tiền lệ cho các cuộc đàm phán trong tương lai. Các quốc gia thành viên, Ủy ban Châu Âu và Nghị viện Châu Âu đều có thể phản bác lại những đề xuất ngoài ý muốn bằng cách dẫn chiếu tới các FTAs trước đó và sự cần thiết phải đảm bảo tính thống nhất cũng như gắn kết bên ngoài. Và mặc dù một đề nghị hay nhượng bộ cụ thể có thể không được quan tâm quá nhiều khi đàm phán với một quốc gia, nhưng nó lại có ảnh hưởng lớn hơn nhiều nếu áp dụng tại một quốc gia khác. Điều này chắc chắn sẽ buộc EU phải cảnh giác với việc đồng ý với các yêu cầu đặc biệt vốn dĩ không có khả năng đề nghị cho những đối tác đàm phán tương lai được đưa ra từ Anh.

Tuy nhiên, Anh được kỳ vọng là sẽ thúc đẩy tự do hóa mở rộng hơn cho ngành dịch vụ. Xu hướng này có nhiều khả năng sẽ giành được nhiều ủng hộ, nhất là trong Ủy ban, nơi thường được ví là đồng minh ủng hộ việc tự do hóa của nước Anh trong Hội đồng. Nhưng thậm chí nếu toàn thể EU mong muốn thiết lập một mối quan hệ thương mại chặt chẽ với Anh, thì các thành phố như Frankfurt và Paris có thể tìm cách khai thác Brexit và gây áp lực với EU hòng chống lại các yêu cầu của Anh bao gồm dịch vụ ngân hàng và tài chính khác.

Bên cạnh đó, một vài nước thành viên được dự đoán sẽ có những động thái chính trị mạnh mẽ trong một thỏa thuận FTA với Anh, và quyền tự chủ tương đối của Ủy ban trong nhiều đàm phán thương mại khác sẽ bị cắt giảm đáng kể. Do đó, thách thức của việc đạt được thỏa thuận nội bộ giữa các quốc gia thành viên và Nghị viện châu Âu có thể lớn hơn so với những gì chúng ta tưởng tượng trong trường hợp của CETA, một hiệp định vốn thể hiện khá nhiều điều vô cùng không chắc chắn cho tới phút cuối do việc trì hoãn thông qua của Nghị viện vùng Wallonia.

Khả năng đàm phán

Thứ ba, không giống như các giải pháp ít thách thức tương tự Na Uy, Thổ Nhĩ Kỳ hay WTO, việc thông qua một FTA đòi hỏi năng lực đàm phán rất cao để tham gia vào cơ cấu đầy quyền lực của Tổng cục Thương mại Ủy ban Châu Âu. Do CETA có phạm vi rất rộng nên hàng trăm đàm phán viên đầy kinh nghiệp đã được cử ra từ cả hai phía để tham gia thương lượng. Mặc dù khi đối mặt với EU thì Anh có lợi thế hơn so với những bên thứ ba khác do việc hiểu rõ bản chất, lợi ích cũng như chiến lược đàm phán của đối thủ sau hơn 40 năm ở vai trò thành viên EU, nhưng nước này vẫn thiếu các nguồn lực hành chính về nhân sự tham gia đàm phán.

Chính sách thương mại luôn là một thẩm quyền của EU, đồng thời Ủy ban châu Âu sẽ chịu trách nhiệm đại diện cho EU trong đàm phán các thỏa thuận thương mại. Vì thế, vai trò của Anh cũng như các quốc gia thành viên khác chỉ giới hạn trong việc giám sát và tham mưu cho Ủy ban trong quá trình thương lượng hay quá trình phê chuẩn thỏa thuận cuối cùng. Với vai trò hạn chế như thế, việc các nguồn nội lực của Anh được phân bổ từ chính sách thương mại trong thời điểm cắt giảm ngân sách và thắt lưng buộc bụng cũng là điều hợp lý.

Sau cuộc trưng cầu dân ý, rõ ràng nước Anh trở nên vắng bóng các nhà đàm phán thương mại chuyên nghiệp trong các dịch vụ dân sự, và kết quả là việc gia tăng tuyển dụng sẽ được thúc đẩy tích cực theo yêu cầu từ trung tâm bộ máy quyền lực, không chỉ để xúc tiến đàm phán FTA với EU thuận lợi, mà còn để tham gia vào những cuộc thương lượng với hơn 50 quốc gia mà EU từng ký thỏa thuận thương mại để tránh việc bị mất quyền lợi tiếp cận ưu đãi do Brexit. Ngoài ra, Anh cũng phải đàm phán về tư cách mới không phải là thành viên EU tại WTO, cũng như các thỏa thuận mới sau khi rời khỏi liên minh. Xác định, tuyển dụng và giữ chân một lượng lớn các đàm phán viên như trên là một thách thức không thể đánh giá thấp.

Rõ ràng, việc lựa chọn đàm phán FTA với EU đòi hỏi thời gian, nguồn lực và cả quyết tâm chính trị, đồng thời cũng cần phải được cân nhắc cẩn thận. Các quyết định về mối quan hệ tương lai giữa Anh và EU có ý nghĩa rất lớn, và cần phải được thảo luận thích đáng trong cả chính phủ lẫn quốc hội, lý tưởng nhất là trước khi vận dụng Điều 50.

Nguồn: Theo Magdalena Frennhoff Larsén - TM

Từ khóa: những thách thức, quá trình đàm phán, FTA, hậu Brexit, EU