NHÀ ĐẦU TƯ KHỞI KIỆN CHÍNH PHỦ: ĐỐI DIỆN VỚI CAM KẾT TPP

TPP 3

Việc nhà đầu tư kiện chính phủ vốn xưa nay hiếm ở Việt Nam, nhưng một khi TPP có hiệu lực thì số lượng các vụ kiện có thể sẽ gia tăng nhanh chóng, nếu như môi trường kinh doanh không được cải thiện.

Lời cảnh báo trên được ông Hoàng Mạnh Phương, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, đưa ra tại hội thảo về các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới được tổ chức tại Hà Nội tuần qua.

Một phần của chính sách bảo hộ đầu tư

Theo cam kết về việc giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước trong TPP, nhà đầu tư có thể kiện chính phủ tại một tòa án mà có thể không phải là tòa án trong nước, với lý do các biện pháp hoặc quy định pháp luật của chính phủ gây cản trở cho hoạt động đầu tư hoặc kinh doanh của nhà đầu tư đó. Đây là một phần trong các cam kết về bảo hộ đầu tư của TPP.

Thực tế thì không phải đến khi tham gia TPP Việt Nam mới có những cam kết về bảo hộ đầu tư. Các hiệp định thương mại trước đây đã từng ký kết đều có cam kết về bảo hộ đầu tư. Tuy nhiên, theo ông Phương –người tham gia đàm phán trực tiếp về các cam kết liên quan đến đầu tư trong TPP – thì đây là lần đầu tiên Việt Nam có cam kết về cơ chế giải quyết tranh chấp với nhà đầu tư.

“Đây được coi là cam kết quan trọng và hoàn toàn mới, nhất là đối với các nước trong khối ASEAN. Nội dung này cũng chưa bao giờ Việt Nam cam kết ở đâu cả”, ông Phương nhấn mạnh.

Như ông Phương mô tả, cam kết này mới tới mức cho phép nhà đầu tư có thể kiện cơ quan nhà nước ngay trong quá trình làm nghiên cứu khả thi dự án đầu tư, chứ không cần phải được cấp phép. Có thể hiểu cam kết này nhằm minh bạch hóa và thúc đẩy cải thiện môi trường kinh doanh, nhưng nó cũng đặt Việt Nam vào nguy cơ bị kiện cao nhất từ trước tới nay.

Xét về hệ thống pháp luật thì không phải là không tránh được những vụ kiện, bởi từ trước đến nay, nhiều chuyên gia vẫn cho rằng chất lượng pháp luật của Việt Nam cũng không phải là ở mức tồi. Bản thân ông Phương, người từng ngồi đấu trí với các đối tác tham gia đàm phán TPP trong cả quãng thời gian dài vài năm, cũng thừa nhận các cam kết của Việt Nam liên quan đến cơ chế giải quyết tranh chấp đều đã tính đến vấn đề phù hợp với pháp luật trong nước. Hơn nữa, các nước như Việt Nam, Malaysia hay Chile đều được chấp thuận những trường hợp ngoại lệ. Tuy nhiên, nguy cơ bị kiện lại nằm ở quá trình thực thi pháp luật, điều mà luôn được coi là điểm yếu trong môi trường kinh doanh của Việt Nam.

pic 6-7-1

Cơ hội để cải thiện môi trường kinh doanh

Thực tế trong nhiều năm qua, chuyện một nhà đầu tư, nhất là nhà đầu tư nước ngoài đứng lên kiện một cơ quan nhà nước ở Việt Nam là một chuyện rất hiếm. Từ trước đến nay, mới chỉ ghi nhận có một vài trường hợp nhà đầu tư nước ngoài đứng lên kiện cơ quan nhà nước Việt Nam ra trọng tài quốc tế.

Trong đó nổi bật nhất là trường hợp South Fork Development của Mỹ kiện UBND tỉnh Bình Thuận đòi bồi thường 3,7 tỷ USD năm 2010. Lý do khởi kiện lúc đó là South Fork Development cho rằng chính quyền địa phương rút giấy phép dự án đầu tư khu nghỉ dưỡng của nhà đầu tư này là trái luật. Tuy nhiên, sau ba năm theo kiện, South Fork Development đã bị xử thua.

Nhưng việc ít phải đối mặt với các vụ kiện trước kia có thể sẽ dẫn đến tâm lý chủ quan và thói quen hành động tùy ý ở một số địa phương mà ông Phương cho rằng sẽ dẫn đến những nguy cơ lớn. Điều này sẽ trở nên càng đáng lo hơn nếu như nhìn vào xu hướng gia tăng của các vụ kiện giữa nhà đầu tư nước ngoài và chính phủ các nước trên toàn thế giới trong những năm gần đây.

Theo báo cáo của Tổ chức Thương mại và Phát triển Liên Hợp Quốc mới được công bố, năm ngoái đã có 70 nhà đầu tư nộp đơn kiện các chính phủ dựa trên cơ chế giải quyết tranh chấp trong các hiệp định thương mại. Cơ quan của Liên Hợp Quốc cũng cho biết số lượng các liên quan đến cơ chế giải quyết tranh chấp này là 696 trong năm 2015.

Trong số đó, có 444 vụ kiện đã kết thúc cuối năm ngoái. Một báo cáo khác cho thấy các nhà đầu tư Mỹ là những người vận dụng cơ chế này nhiều nhất, và có tới 60% các vụ kiện diễn ra ở các nước đang phát triển hoặc chậm phát triển, nơi mà môi trường kinh doanh vẫn chưa được hoàn thiện.

Trên toàn thế giới có khoảng 3.000 thỏa thuận thương mại có chứa điều khoản ISDS. Năm 2012 có tất cả 360 vụ kiện ISDS, và 34% là chính phủ thắng, 31% là các công ty, tập đoàn nước ngoài thắng, còn lại là hai bên tự dàn xếp giải quyết với nhau trước khi hội đồng xét xử ISDS ra quyết định cuối cùng.

Thực chất cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và nhà nước không phải là không gặp phải sự phản đối trong quá trình đàm phán TPP. Úc là quốc gia phản đối mạnh nhất, và chỉ gần đến khi kết thúc đàm phán mới chịu đồng ý tham gia vào cơ chế này.

Nói như vậy để thấy rằng khi Việt Nam đã tham gia vào một cuộc chơi chung thì phải chấp nhận luật chơi. Điều quan trọng sắp tới sẽ là tuân thủ luật chơi như thế nào để tránh vướng phải những vụ kiện với các nhà đầu tư nước ngoài.

“Nếu nhìn ở khía cạnh tích cực, đây là cơ hội để cải thiện môi trường kinh doanh và thực thi pháp luật”, ông Phương khẳng định.

Nguồn : http://enternews.vn-Ngọc Linh

Từ khóa : Nhà đầu tư, khởi kiện, chính phủ, đối diện với, cam kết TPP.