Tương lai thương mại toàn cầu là các hiệp định khu vực chứ không phải WTO

TMTC2

Tháng 12 năm ngoái, Kenya đã đăng cai tổ chức Hội nghị Bộ trưởng Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), hội nghị đầu tiên được tổ chức tại châu Phi.

Được xem là nỗ lực cuối cùng nhằm đạt được sự tự do về thương mại, tại Hội nghị Bộ trưởng Kenya, các nước phát triển đã đồng ý loại bỏ trợ cấp xuất khẩu với các sản phẩm nông nghiệp.

Liberia cũng chọn dịp này để gia nhập WTO và trở thành thành viên thứ 163 của WTO. Tuy nhiên, thật không may khi thời điểm này vai trò của WTO đang bị nghi ngờ ở ba khía cạnh:

Thứ nhất, trên phương diện nào đó WTO đã góp phần hạn chế và kiểm soát sự dịch chuyển tự do của hàng hóa và đầu tư. Ví dụ điển hình là vấn đề bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, trong đó dược phẩm được phép gia hạn thời gian độc quyền trên toàn thế giới.

Năm 1999, Chiến dịch chống bệnh tật ở Nam Phi được hỗ trợ bởi Chiến dịch Hành động của Mỹ đã có những động thái nhằm chống lại việc các công ty dược phẩm vận động việc bảo vệ bằng sáng chế cho các loại thuốc kháng vi-rút (ARV) trong Hiệp định thương mại về quyền sở hữu trí tuệ (TRIPS) của WTO. Trên thực tế, TRIPS đã cho phép các công ty dược độc quyền và giá thuốc khó có thể được giảm.

Các công ty dược phẩm cho biết, doanh thu của họ chỉ đến sau khi đã trải qua một quá trình lâu dài phát triển thuốc cũng như đào tạo tạo và đầu tư vào các phòng thí nghiệm ở các trường đại học nhằm đảm bảo điều kiện cho việc sáng chế dược phẩm.

Đây đã trở thành vấn đề gây nhiều tranh cãi cho đến Hội nghị WTO năm 2001 tại Doha, Qatar, khi đó việc thực thi TRIPS đã được thay đổi để cho phép các chính phủ cấp “giấy phép bắt buộc”.

Về cơ bản, quy định này cho phép các loại thuốc ARV được sản xuất bên trong lãnh thổ của một quốc gia và hạn chế việc nhập khẩu thuốc ARV từ các quốc gia khác. Đây được xem là một thắng lợi tại thời điểm đó, tuy nhiên rất khó để các nước khác kích hoạt được quyền này.

Lý do là chỉ một số ít giấy phép bắt buộc được ban hành cho đến nay vì các nước bị giới hạn về khả năng và nguồn lực sản xuất. Do đó, điều này cho phép các công ty dược nắm giữ quyền sáng chế tiếp tục khai thác vị thế độc quyền và giới hạn khả năng tiếp cận thuốc của người bệnh.

Hiệp định Tiêu chuẩn Kiểm dịch động thực vật của WTO gây trở ngại cho các nước kém phát triển

Vấn đề thứ hai liên quan đến việc thực thi Hiệp định Tiêu chuẩn Kiểm dịch động thực vật của WTO trong đó cho phép Mỹ và Liên minh châu Âu – những nước giàu và tiên tiến về công nghệ, thiết lập các tiêu chuẩn về kiểm dịch động thực vật. Điều này cũng giống như việc các tiêu chuẩn quốc gia của Mỹ và EU nghiễm nhiên trở thành những tiêu chuẩn toàn cầu.

Đồng thời các nước này cũng sử dụng nguyên tắc này để bảo hộ thị trường của họ bằng cách áp đặt những quy tắc nghiêm ngặt hơn đối với hoạt động xuất khẩu sản phẩm động thực vật, điển hình là các nước châu Phi khó có thể đáp ứng được các tiêu chuẩn để hàng hóa của họ có thể xuất khẩu vào thị trường EU hay Mỹ.

Thứ ba, tính dân chủ của WTO đang bị đặt nhiều câu hỏi. Mặc dù, WTO thiết lập một cơ quan để giải quyết các tranh chấp thương mại nhưng các thủ tục tố tụng lại là bí mật. Chỉ có đại diện thương mại giữa các bên tranh chấp và luật sư của họ là được phép tham gia thảo luận. Cơ chế này lại tiếp tục cho phép các nước phát triển phát huy sức ảnh hưởng của mình.

Đối với châu Phi, các thỏa thuận này đã hạn chế năng lực của các nền kinh tế trong khu vực cũng như khả năng thu hút đầu tư nước ngoài nhằm lấp đầy các khoảng trống trong phát triển công nghiệp và cơ sở hạ tầng.

Báo cáo Năng lực cạnh tranh châu Phi tại Diễn đàn Kinh tế thế giới năm 2015 ước tính lục địa lớn thứ 2 thế giới chỉ chiếm 2% thương mại toàn cầu và thương mại nội khối chỉ chiếm một tỷ lệ ít ỏi là 12%. Trong khi đó, EU có thương mại nội khối ở mức 60%, khu vực Bắc Mỹ là 48% và khu vực các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đang ở mức 21%.

Một nghiên cứu năm 2015 của Viện Phân tích Quốc phòng cũng cho thấy 60-90% chi phí thương mại tại châu Phi là liên quan đến vấn đề hàng rào phi thuế quan như quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn, các loại giấy phép và nhiều thủ tục hành chính khác, dẫn đến việc chậm trễ và trì trệ trong thương mại xuyên biên giới.

Châu Phi nghiên cứu mô hình của EU

Nếu tất cả các nước châu Phi tăng hiệu suất chỉ trên 2 phương diện là hàng rào phi thuế và tiêu chuẩn thực hành thì GDP toàn cầu sẽ tăng 4,7%.

Khi Tổng thống Mỹ Ronald Reagan tuyên bố ủng hộ Hiệp định thương mại tự do Canada-Mỹ, một trong những hiệp định thương mại khu vực đầu tiên, ông đã đặt nền móng cho sự ra đời của một luật chơi kinh tế mới. Đến nay, các quy tắc thương mại không còn được thiết lập bởi WTO mà bởi các thỏa thuận siêu khu vực như Hiệp định TPP hay Hiệp định TTIP.

Các hiệp định khu vực này, xét về khối lượng thương mại và phạm vi nội dung là sự kết hợp giữa một khu vực tự do về thương mại với các nguyên tắc bảo vệ nhà đầu tư.

Tại châu Phi đã có những nỗ lực nhằm thành lập một khu vực thương mại tự do nhưng mô hình và đường hướng của nó còn mập mờ và chưa rõ ràng. Trong tổng số 54 quốc gia châu Phi, 23 nước là thành viên của 2 tổ chức khu vực khác nhau, 17 nước là thành viên của 3 tổ chức khác, và 6 trong đó tham gia vào 4 tổ chức khác, khiến việc thúc đẩy hợp tác kinh tế bị chính trị hóa.

Đã đến lúc châu Phi cần nghiên cứu mô hình của EU, thể chế tiêu biểu về định hình pháp luật kinh tế của thế kỷ 21 trong việc giải quyết những vướng mắc về chính trị.

Trong tương lai châu Phi sẽ là điểm đến đầu tư tiếp theo của toàn cầu – điều này cần được các quốc gia châu Phi nhận thức sâu sắc để có thể đặt lợi ích khu vực lên trên và qua đó đó thúc đẩy cho hoạt động thương mại xuyên biên giới.

Nguồn : http://www.nation.co.ke/ - HP

Từ khóa: Tương lai, thương mại, toàn cầu, hiệp định, khu vực, không phải, WTO.