Có phát triển về số hóa ở khu vực châu Á không? Mặc dù, gần như đã tiến đến chế độ toàn cầu hóa dựa trên các nguyên tắc tự do mới về thương mại tự do và chuỗi cung ứng toàn cầu nơi mà chấu Á đóng một vai trò đặc biệt; tuy nhiên, trật tự đó đang trong tình trạng tan rã khi mà các quốc gia trong và ngoài châu Á quay lại mô hình mới của chủ nghĩa trọng thương kiểu mới vốn tập trung vào công nghệ kỹ thuật số. Trong mô hình mới này, vấn đề an ninh quốc gia được xem trọng hơn so với thương mại và tăng trưởng trong chương trình nghị sự.
Trong những năm 1980 và 1990, phong trào tư tưởng, chính trị và kinh tế mới đã bắt đầu chuyển đổi nền kinh tế chính trị của phương Tây. Các nhà hoạch định chính sách đã kiềm chế lạm phát, giảm thuế, hạn chế sự mở rộng mô hình nhà nước phúc lợi, tư nhân hóa các ngành công nghiệp quốc doanh, điều chỉnh các ngành công nghiệp theo hướng canh tranh, giảm các rào cản thương mại và bãi bỏ quy định liên quan đến hạn chế thu hút dòng vốn. Tác động của sự thay đổi chính sách này càng tăng lên khi Trung Quốc từ bỏ chủ nghĩa Mao và chuyển sang nền kinh tế thị trường trong nước vào năm 1979. Tốc độ chuyển đổi càng ảnh hưởng nhiều hơn nữa khi Liên Xô sụp đổ vào năm 1990 và các nước Đông Âu mới độc lập chuyển từ nền kinh tế kế hoạch tập trung sang kinh tế thị trường.
Hai trong số ngành công nghiệp quan trọng nhất đã được tự do hóa trong giai đoạn phát triển thương mại đương đại này là viễn thông và công nghệ thông tin. Từ những năm 1980 trở đi, nhiều công ty độc quyền về bưu chính, điện thoại và điện báo thuộc sở hữu nhà nước đã trở thành các công ty tư nhân trong các nền kinh tế thị trường có nhiều sự cạnh tranh hơn. Sự tiêu chuẩn hóa cũng chuyển từ nhà nước và các tổ chức liên chính phủ sang các tổ chức phi lợi nhuận tư nhân như Lực lượng chuyên trách về kỹ thuật Internet (IETF), Dự án 3rd Generation Partnership (3GPP) và các diễn đàn về lĩnh vực quan trọng hàng đầu khác.
Đồng thời, các hiệp định thương mại đa phương - đặc biệt là Hiệp định Công nghệ Thông tin (ITA) năm 1996 của WTO - mở đường cho một chuỗi cung ứng toàn cầu về thiết bị công nghệ thông tin và truyền thông (ICT). Các nhà sản xuất ở Đông Á là những người được hưởng lợi chính. Phần lớn là do kết quả hoạt động của các nền kinh tế châu Á, tỷ trọng xuất khẩu sản phẩm ITA của các nền kinh tế đang phát triển đã tăng từ 26% năm 1996 lên 63% vào năm 2015, và 7 trong số 10 nhà xuất khẩu hàng đầu của các sản phẩm ITA là các nền kinh tế châu Á.
Mạng lưới Internet và world wide web gắn liền nền kinh tế kỹ thuật số mới nổi này với các tiêu chuẩn mở cửa, không độc quyền. Nền kinh tế nền tảng xuyên quốc gia dựa trên các công cụ tìm kiếm, các mạng xã hội, thương mại điện tử, nền tảng chia sẻ video và các ứng dụng bắt đầu xuất hiện. Các công cụ này được thiết lập bởi các công ty Mỹ, nhưng các công ty khởi nghiệp của Trung Quốc đã nhanh chóng theo kịp thời đại. Được thúc đẩy bởi các doanh nhân sáng tạo và được hỗ trợ bởi nguồn vốn và quan hệ đối tác từ Mỹ, Trung Quốc đã phát triển nền kinh tế nền tảng của riêng mình, thống trị thị trường nội địa và sau đó phát triển các khát vọng trong khu vực và toàn cầu.
Hiện nay, toàn cầu hóa về tự do mới đang bị đảo ngược trên toàn thế giới. Cả những người chỉ trích cánh tả và cánh hữu đều đang thúc đẩy nền kinh tế xuyên biên giới. Có những cuộc chiến tranh thuế quan làm gợi nhớ đến viễn cảnh những năm 1930, các cuộc tấn công vào người nhập cư và kêu gọi quyền tự trị quốc gia nhiều hơn. Sự thay đổi này phần lớn là do đôi khi có liên kết không tương đồng giữa an ninh quốc gia và thương mại về hàng hóa và dịch vụ ICT.
Trong 5 năm qua, Mỹ đã coi tất cả các công ty ICT Trung Quốc như “con ngựa thành Troy” cho Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ). Mỹ đã tích cực tìm cách làm tê liệt công ty công nghệ Huawei, loại bỏ công ty khỏi nhóm công ty sản xuất các chất bán dẫn tiên tiến với lý do ĐCSTQ sẽ khai thác bất kỳ thiết bị nào của Huawei trong mạng nội địa. Mỹ cũng hủy cấp phép cho 4 công ty viễn thông Trung Quốc vì những lý do tương tự và không sử dụng một số tuyến cáp quốc tế thuộc quyền sở hữu của Trung Quốc.
Luật mới về quản lý đầu tư nước ngoài được thông qua vào năm 2018 đã ngăn Trung Quốc đầu tư vào các công ty công nghệ cao bất kể họ có sản xuất vì khả năng quân sự hay không. Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ đã xuất bản một tập sách nhỏ (pamphlet) với lời kêu gọi sự công khai về việc vũ khí hóa thương mại kỹ thuật số.
Sự thiếu tin tưởng này đã ảnh hưởng cả hai phía và dễ lan tỏa rộng hơn. Trung Quốc luôn tích cực trong việc tận dụng khả năng tiếp cận thị trường cho các nỗ lực chuyển giao công nghệ. Nhưng những nỗ lực gần đây nhất Trung Quốc là đạt được khả năng tự cung tự cấp trong các ngành công nghệ cao do Mỹ thống trị đã khiến Washington lo ngại.
Trung Quốc đã tăng cường ngăn chặn các dịch vụ thông tin nước ngoài, tăng gấp đôi việc kiểm duyệt trong nước và loại bỏ quyền tự chủ của Hồng Kông về mục tiêu tự do ngôn luận. Kể từ năm 2020, Bắc Kinh đã thiết lập các quy định sâu rộng nhằm hạn chế luồng dữ liệu kinh doanh ra và vào. Trung Quốc đang loại trừ các nhà cung cấp dịch vụ đám mây nước ngoài khỏi thị trường nội địa và áp đặt các đánh giá an ninh mạng khắt khe hơn đối với các công ty kỹ thuật số của riêng mình. Trung Quốc đã không khuyến khích các công ty tư nhân của mình niêm yết trên các sàn giao dịch chứng khoán Mỹ vì quá trình kiểm toán có thể tiết lộ dữ liệu chính xác của quốc gia. Cuộc đàn áp của Trung Quốc đối với các đổi mới tài chính của Alibaba dường như được thiết kế để hạ tầm quan trọng của công ty và bảo vệ quyền kiểm soát tài chính của ĐCSTQ hơn là để ngăn chặn những sự thất bại của thị trường.
Ấn Độ, với chế độ Đảng Bharatiya Janata theo chủ nghĩa dân tộc, phù hợp với mô hình này. Cuộc đấu tranh quân sự của Ấn Độ với Trung Quốc đã dẫn đến lệnh cấm hàng chục ứng dụng của Trung Quốc. Mặc dù được hưởng lợi từ hoạt động gia công dịch vụ CNTT của các công ty Mỹ, Ấn Độ đang có kế hoạch tạo ra các công ty hàng đầu của quốc gia trong lĩnh vực thanh toán kỹ thuật số và các lĩnh vực khác có thể thay thế cho dịch vụ của các công ty đa quốc gia Mỹ. Ấn Độ cũng đang áp đặt nhiều kiểm duyệt và giám sát hơn đối với người dùng internet.
Nhật Bản và một số nước ASEAN vẫn quan tâm đến việc tiếp diễn xu hướng tự do hóa và toàn cầu hóa trong lĩnh vực kỹ thuật số. Các thành viên của Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) đang cố gắng tạo điều kiện thuận lợi để phát triển thương mại kỹ thuật số, và cố gắng để mở rộng ITA và thúc đẩy các nỗ lực của WTO trong các dịch vụ kỹ thuật số. Nhưng sự mất niềm tin và chứng khoán hóa do căng thẳng giữa Mỹ - Trung có thể lấn át những nỗ lực đó.
Chủ nghĩa trọng thương mới kêu gọi sự quan tâm đến cách thức thương mại và đầu tư vào lĩnh vực công nghệ và các chính sách quốc gia trong các lĩnh vực có liên quan đến an ninh quốc gia và quyền lực của nhà nước. Trong các cuộc đối thoại chính sách đương đại, chính sách thương mại, chính sách công nghệ, chính sách đối ngoại, chiến lược quân sự, an ninh mạng và chính sách công nghiệp là những lĩnh vực chuyên môn khác nhau. Nhưng nhìn vào cuộc xung đột Mỹ - Trung khi 2 quốc gia cạnh tranh để giành vai trò thống trị trong trật tự toàn cầu cho thấy cần phân tích, liên kết các lĩnh vực đó với nhau. Đó là chủ nghĩa trọng thương mới về số hóa bởi vì công nghệ như mạng viễn thông 5G, chất bán dẫn, nền tảng truyền thông xã hội và tiềm năng về trí tuệ nhân tạo là tâm điểm của sự cạnh tranh.
Chế độ toàn cầu hóa mà các nước Đông Á được hưởng lợi rất nhiều đang bị phân mảnh thành một số khối địa chính trị lớn – Mỹ, Châu Âu, Trung Quốc và Ấn Độ - dẫn đến nhiều không gian lãnh thổ bị ảnh hưởng bởi sự căng thẳng và cuộc chơi quyền lực.
Nguồn: East Asia Forum
Từ khóa: Châu Á, chủ nghĩa trọng thương mới, số hóa, kỹ thuật số
