Dưới góc độ chiến lược chính trị, các chính sách cân bằng hướng đến khai thác những lợi ích từ sự mở cửa – và đảm bảo rằng những lợi ích đó sẽ được phân bổ rộng rãi – có thể không phải là những lựa chọn thích hợp nhất trong hiện tại. Tuy nhiên trong dài hạn, những chính sách đó sẽ mang lại rất nhiều lợi ích cho xã hội và nền kinh tế.
Trong một vài năm gần đây, đối với người dân và lãnh đạo tại nhiều quốc gia, quá trình toàn cầu hóa đang dần bị xem là một thảm họa cần phải loại bỏ để nhường chỗ cho chủ nghĩa bảo hộ và chủ nghĩa đơn phương. Đây là dấu hiệu cho thấy một sự chuyển đổi mạnh mẽ của xu hướng hiện tại so với quá khứ, khi mà toàn cầu hóa từng được thừa nhận rộng rãi là một nguồn lực tích cực. Vậy, điều gì đã thay đổi, và tại sao?
Đặt tính cốt lõi của quá trình toàn cầu hóa là thúc đẩy sự tự do dịch chuyển của dòng chảy hàng hóa, lao động, và nguồn vốn xuyên biên giới, mỗi yếu tố trên đều hứa hẹn sẽ tạo ra nhiều lợi ích chung to lớn cho các nền kinh tế. Hệ thống tự do thương mại cho phép các nước có thể tối ưu hóa lợi thế so sánh của họ, từ đó thúc đẩy năng suất và triển vọng phát triển cho mọi nền kinh tế thành viên. Việc nhập cư có thể giúp bổ sung tính năng động và đa dạng cho một xã hội đang bị giá hóa, đồng thời làm giảm tỷ lệ nghèo đói ở các nước có người di cư, thông qua dòng tiền kiều hối. Và các dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) có thể giúp tạo ra việc làm, thúc đẩy hoạt động nghiên cứu và phát triển, tạo ra nguồn thu thuế cho quốc gia, và nâng cao tính cạnh trạnh cho thị trường.
Vấn đề là những lợi ích này không hẳn đã được phân bổ rộng rãi. Ví dụ, dòng người di cư có thể gây áp lực lên tiền lương của lực lượng lao động tay nghề thấp ở các nước tiếp nhận người nhập cư. Việc loại bỏ các rào cản thương mại - bằng cách cho phép các công ty chuyển hoạt động sản xuất sang những thị trường có chi phí lao động rẻ hơn- có thể tạo ra tác động tương tự lên tiền lương của lực lượng lao động phổ thông trong nước. Ngay cả hoạt động đầu tư xuyên biên giới cũng có những nhược điểm của nó, chẳng hạn như những doanh nghiệp nội địa sẽ phải chật vật để cạnh tranh với các đối thủ nước ngoài.
Những bất cập này đã góp phần làm gia tăng tình trạng bất bình đẳng ở nhiều quốc gia. Ví dụ, tại Mỹ, người lao động tay nghề thấp trong khu vực Vành đai công nghiệp (Rust Belt) – một vùng công nghiệp sản xuất lạc hậu, trải dài từ bang Michigan đến miền đông bang Pennylvania – đang đối mặt với tình trạng trì trệ tiền lương trong vài thập kỷ qua, trong khi những người lao động tay nghề cao trong các ngành tài chính và công nghệ - tại Phố Wall và Thung lũng Silicon – thì lại có tiền lương tăng vọt. Mặc dù sự mở cửa có thể thúc đẩy cả nền kinh tế nói chung, nhưng cũng có một nhu cầu hiển nhiên rằng, ta phải đảm bảo những lợi ích từ sự mở cửa được phân bổ công bằng hơn, hoặc ít nhất, là đảm bảo được một vài tầng lớp không bị tổn thương vì nó.
Nhiều nhà kinh tế lập luận rằng, chìa khóa để khắc phục bất cập này là áp dụng những chính sách tái phân phối, thông thường là thông qua hệ thống thuế quan. Tuy nhiên, về mặt chính trị, những chính sách như thế rất phức tạp, nếu không nói là bất khả thi. Bài học kinh nghiệm này đã được rút ra từ sự thất bại của rất nhiều chính trị gia, trong đó có Thượng nghị sĩ Bernie Sanders, người đã thất bại khi ứng cử vào vị trí ứng viên Đảng Dân chủ trong cuộc bầu cử tổng thống Mỹ năm 2016. Ông định áp dụng một nền tảng tập trung giải quyết những bất cập của người dân bằng cách tăng cường hạn chế tình trạng bất bình đẳng thu nhập bằng nhiều chính sách tái phân bổ.
Còn một cách tiếp cận khác hiệu quả về mặt chính trị, những lại gây thiệt hại về kinh tế và xã hội, là cách tiếp cận theo chủ nghĩa dân túy mà Tổng thống Mỹ Donald Trump đang áp dụng. Ông phát ra những tuyên bố khá đơn giản, nhưng đánh vào nỗi sợ và sự bất mãn của các cử tri (chẳng hạn như đổ lỗi cho tình trạng nhập cư hay thâm hụt thương mại với nước ngoài) và giả vờ như những vấn đề này rất dễ khắc phục (ví dụ như bằng cách dựng lên những bức tường ở biên giới và các rào cản nhập khẩu).
Ông Trump đổ lỗi cho sự cạnh tranh quốc tế là nguyên nhân khiến người lao động ở Vành đai công nghiệp gặp khó khăn. Nhưng đó chỉ là một phần của câu chuyện: sự phát triển của kỹ thuật công nghệ có ảnh hưởng còn lớn hơn, nhưng nguyên nhân này lại thường bị bỏ qua, ít nhất là vì nó khó bị xem là một mối đe dọa. Trong khi đó, chính quyền Trump lại theo đuổi những chính sách chống nhập cư một cách cực đoan và phi đạo đức, điển hình mới đây là chính sách tách trẻ em nhập cư khỏi gia đình của họ tại khu vực biên giới phía nam với Mexico.
Tương tự, tại nhiều quốc gia Châu Âu, làn sóng phản đối toàn cầu hóa đã bị biến thể thành những phong trào chống người nhập cư một cách cực đoan, chưa kể đến là sự gia tăng của làn sóng phản đối hội nhập tại Châu Âu. Các cử tri tại Áo, Hungary, Ý đã bỏ phiếu cho những chính trị gia có khẩu hiệu công khai chống lại tình trạng nhập cư. Tại Anh quốc, cuộc trưng cầu dân ý Brexit 2016 cũng phần nào phản ánh một sự phản đối đối với dòng dịch chuyển tự do của con người trong Liên minh Châu Âu.
Bằng cách ủng hộ chủ nghĩa đơn phương, và thậm chí là chủ nghĩa độc tài ở những mức độ nhất định, làn sóng phản đối toàn cầu hóa không chỉ có nguy cơ ngăn chặn các nước khai thác những lợi ích kinh tế từ sự mở cửa, mà còn làm suy yếu các cấu trúc hợp tác quốc tế, vốn là những trụ cột giúp duy trì nền hòa bình thế giới trong gần ba phần tư thế kỷ, kể từ sau Thế chiến II.
Dĩ nhiên, để đảo ngược xu hướng này, chúng ta cần phải thẳng thắn từ bỏ những chính sách xem thường các giá trị dân chủ và loại bỏ những nhà lãnh đạo ủng hộ việc thực thi chúng. Đồng thời, các nước cũng cần phải nỗ lực khắc phục những ảnh hưởng tiêu cực thực sự của toàn cầu hóa – trước hết là về vấn đề phân bổ thu nhập không bình đẳng một cách quá mức.
Quá trình toàn cầu hóa ngày nay vẫn còn rất lâu mới đạt được đến sự hoàn hảo. Nhưng các chính sách theo chủ nghĩa bảo hộ và biệt lập sẽ chỉ làm mọi thứ trở nên tồi tệ hơn, đặc biệt là nếu chúng được dùng làm lý do để chối bỏ những quyền cơ bản của người nhập cư, cũng như những quyền lợi khác. Dưới góc độ chính trị, các chính sách cân bằng hướng đến khai thác những lợi ích từ sự mở cửa – và đảm bảo rằng những lợi ích đó sẽ được phân bổ rộng rãi – có thể không phải là những lựa chọn thích hợp nhất trong hiện tại; nhưng trong dài hạn, những chính sách đó sẽ mang lại rất nhiều lợi ích cho xã hội và nền kinh tế.
Nguồn: Project Syndicate - HN
Từ khóa: di cư, toàn cầu hóa, hội nhập, chủ nghĩa bảo hộ, bất bình đẳng thu nhập
