Thế giới phải đối mặt với những thách thức khó khăn và chưa từng có như căng thẳng thương mại giữa Mỹ - Trung Quốc, cuộc chiến tranh giữa Nga - Ukraine, đại dịch COVID-19, biến đổi khí hậu và sự đứt gãy chuỗi cung ứng. Hậu quả của những thách thức này sẽ dẫn đến sự chia tách nền kinh tế thế giới thành hai hoặc nhiều khối chính trị không khác gì tình hình diễn ra trước Chiến tranh thế giới thứ hai. Để tránh tình trạng này, hệ thống thương mại quốc tế dựa trên các quy tắc cần được nâng cấp hơn để đối phó với các vấn đề mà Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) phải đối mặt.
Mỹ và Trung Quốc đang cạnh tranh không ngừng trong các lĩnh vực bao gồm sức mạnh quân sự, sự tiến bộ khoa học và công nghệ và vị thế dẫn đầu toàn cầu. Mỹ áp dụng chiến lược là áp thuế cao đối với hàng nhập khẩu từ Trung Quốc, nhằm mục đích điều chỉnh các hoạt động thương mại vốn mang lại lợi ích không công bằng của Trung Quốc. Điều này đã gây ra cuộc chiến thuế quan, khi Trung Quốc trả đũa bằng cách tăng thuế nhập khẩu đối với hàng hóa nhập khẩu từ Mỹ.
Những hành động đơn phương trả đũa như vậy sẽ không được phép trong một hệ thống thương mại quốc tế vững mạnh hơn. Các chính sách đơn phương ưu tiên của quốc gia như “Nước Mỹ trên hết” và “Trung Quốc trên hết” vi phạm các quy tắc thương mại quốc tế. Các chính sách này là không công bằng và gây bất lợi cho các quốc gia khác, và tự hủy hoại nền kinh tế của chính quốc gia mình vì sẽ dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng quan hệ thương mại song phương, cũng như ảnh hưởng đến thương mại của các bên khác.
Nhật Bản, một cường quốc tầm trung hưởng lợi đáng kể từ thương mại tự do, đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng một hệ thống thương mại quốc tế dựa trên các quy tắc hoạt động hiệu quả. Để thực hiện được điều này cần có sự hợp tác giữa các quốc gia cùng chí hướng như Úc, Canada, New Zealand và Singapore.
WTO được thành lập vào năm 1995 nhằm thúc đẩy thương mại quốc tế và giải quyết các vấn đề mà Hiệp ước chung về thuế quan và thương mại (GATT) trước đây phải đối mặt. WTO có hai chức năng chính.
Một là thiết lập và thực thi các quy tắc về thương mại quốc tế và thúc đẩy thương mại tự do thông qua khởi động các cuộc đàm phán thương mại đa quốc gia vì các hoạt động kinh tế quốc tế đã mở rộng từ hàng hóa sang dịch vụ và đầu tư. Chức năng khác là giải quyết tranh chấp giữa các thành viên WTO. WTO đã cải thiện cơ chế giải quyết tranh chấp bằng cách ban hành hệ thống hội đồng hai cấp bao gồm Ban hội thẩm và Cơ quan Phúc thẩm.
Cơ chế giải quyết tranh chấp này hoạt động tương đối hiệu quả cho đến khi Mỹ phủ quyết việc bổ nhiệm các thẩm phán cho Cơ quan Phúc thẩm, vì Cơ quan này được lựa chọn để giải quyết nhiều vụ kiện hơn so với cơ chế giải quyết tranh chấp của GATT.
Trong khi số vụ tranh chấp được đưa ra GATT từ năm 1948 - 1994 là 314 vụ, thì số vụ đưa lên WTO là 598 vụ chỉ trong giai đoạn từ năm 1995 - 2019. Mỹ cho rằng Cơ quan Phúc thẩm đã đưa ra các quyết định vượt quá thẩm quyền và cơ quan này đã ngừng hoạt động vào tháng 12 năm 2019. Bất kỳ quyết định nào của Ban hội thẩm gửi đến Cơ quan Phúc thẩm đều bị gác lại.
Các thành viên WTO phải thống nhất cách giải quyết với Cơ quan phúc thẩm đang ngưng hoạt động. Vào tháng 3 năm 2020, một nhóm gồm 16 thành viên WTO do Liên minh EU và Canada dẫn đầu đã thiết lập một hệ thống kháng cáo riêng, Thỏa thuận Trọng tài Khiếu nại Tạm thời Đa Bên (MPIA).
Đối với các tranh chấp giữa các thành viên tham gia, MPIA được coi là một giải pháp tạm thời đối với sự không hoạt động của Cơ quan Phúc thẩm WTO. Nhật Bản nên tham gia MPIA và dẫn dắt các cuộc thảo luận và đưa ra các khuyến nghị để khắc phục vấn đề này.
Thực tế WTO đã không hiệu quả trong việc thiết lập các quy tắc mới để mở rộng nhanh chóng các hoạt động kinh tế quốc tế như đầu tư và thương mại kỹ thuật số - những vấn đề quan trọng trong sự cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc. Tiến hành các cuộc đàm phán thương mại đa phương trở nên khó khăn hơn, vì quá trình này đòi hỏi sự đồng thuận giữa các thành viên WTO mở rộng.
WTO đã theo đuổi hai cách tiếp cận nhằm củng cố trật tự thương mại quốc tế dựa trên luật lệ thông qua việc khắc phục vấn đề xây dựng luật lệ không hiệu quả.
Một là thông qua các hiệp định thương mại khu vực (RTA) để thúc đẩy thương mại giữa các thành viên bằng cách loại bỏ các rào cản thương mại một cách ưu đãi. Hiệu quả của việc mở rộng thương mại thường lớn hơn đối với các RTA bởi vì có nhiều thành viên hơn. Trong những năm gần đây, RTA đã đề cập đến các vấn đề bao gồm thương mại dịch vụ, đầu tư, thương mại kỹ thuật số và quyền sở hữu trí tuệ. RTA hướng tới tự do hóa và đặt ra các quy tắc để đối phó với các hành vi thương mại không công bằng.
Các Mega-RTA dưới hình thức Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) dự kiến sẽ tăng số lượng thành viên và mở rộng phạm vi quốc tế của hệ thống dựa trên quy tắc.
Nhật Bản là thành viên của cả hai RTA này, trong khi Trung Quốc là thành viên RCEP và đã nộp đơn xin gia nhập CPTPP. Tuy nhiên, Nhật Bản và các thành viên khác của CPTPP phải đảm bảo rằng Trung Quốc thỏa mãn tất cả các điều kiện để trở thành thành viên và phải đáp ứng những điều kiện không phân biệt đối xử và dành ưu đãi cho các doanh nghiệp nhà nước, trước khi gia nhập. Làm như vậy sẽ tạo cơ hội cho Trung Quốc điều chỉnh mọi hành vi thương mại không công bằng.
Cách tiếp cận khác là thúc đẩy Hiệp định đa phương, trong đó các quốc gia cùng chí hướng đồng thuận với các quy tắc xung quanh một vấn đề cụ thể mà không cần sự đồng thuận của toàn thành viên WTO. Theo WTO, những hành động này bắt đầu bằng các sáng kiến tuyên bố chung. Một số cuộc đàm phán thỏa thuận đa phương - về thương mại điện tử, tạo thuận lợi đầu tư, môi trường và quy định trong nước về dịch vụ - đã được tiến hành hoặc đã được kết thúc thảo luận.
Nhật Bản đã và đang tích cực tham gia vào các cuộc đàm phán và là một trong những quốc gia khởi xướng sáng kiến tuyên bố chung về thương mại điện tử. Các hiệp định đa phương có thể tạo điều kiện thuận lợi cho việc ký kết các hiệp định bởi vì chỉ những nước có liên quan mới phải thực hiện cam kết và nhận lợi ích nhiều hơn so với những nước không phải thành viên. Những nước không phải là thành viên không phản đối vì họ nhận được lợi ích từ các thỏa thuận dựa theo mức thuế tối huệ quốc.
Các quốc gia và nền kinh tế tham gia tham gia đàm phán cần nhớ rằng mục tiêu cuối cùng của việc áp dụng hai cách tiếp cận là thiết lập một hệ thống thương mại toàn cầu dựa trên các quy tắc cho nhiều các vấn đề. Để đạt được mục tiêu này, các quốc gia và nền kinh tế tham gia các RTA và các hiệp định nhiều bên cần cởi mở để mở rộng thành viên và phạm vi vấn đề.
Để tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình thiết lập “luật cứng” như các quy định của WTO, cách tiếp cận “luật mềm” cũng rất hữu ích. Một ví dụ là Diễn đàn Hợp tác Kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương (APEC) mà Nhật Bản là thành viên. Các quy tắc tham vọng và cấp cao có thể được thảo luận tại APEC vì sự tham gia không ràng buộc và tự nguyện. Các cuộc thảo luận tại APEC đã góp phần thiết lập các quy tắc của WTO, chẳng hạn như Hiệp định Công nghệ Thông tin.
Đối với nền kinh tế Nhật Bản - vốn đang phải đối mặt với thị trường nội địa bị thu hẹp do dân số giảm - hiệu quả kinh tế đạt được của các công ty Nhật Bản ở thị trường nước ngoài là điều quan trọng hàng đầu. Việc tái thiết lập hệ thống thương mại quốc tế dựa trên các quy tắc sẽ cho phép Nhật Bản và các quốc gia khác duy trì tăng trưởng kinh tế.
Nguồn: East Asia Forum
Từ khóa: WTO, hệ thống thương mại quốc tế, Mỹ- Trung, Nhật Bản
