Vào tháng 9 năm 2021, Trung Quốc đã nộp đơn xin gia nhập Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Trung Quốc nộp đơn sau bốn năm Mỹ rút khỏi thỏa thuận ban đầu. Trung Quốc thể hiện rõ mong muốn mở rộng hoạt động thương mại và tạo điều kiện thuận lợi cho công nghiệp, tuy nhiên động cơ chính trị của họ thì chưa rõ ràng.
Một số tranh cãi cho rằng Bắc Kinh sẵn sàng đáp ứng các tiêu chuẩn cao của CPTPP và dự định sử dụng các cuộc đàm phán xin gia nhập nhằm đẩy nhanh cải cách định hướng thị trường trong nước. Một số khác hoài nghi khi nhìn vào lịch sử tuân thủ các nguyên tắc WTO về không phân biệt đối xử, cởi mở, minh bạch và các chính sách định hướng thị trường.. của Trung Quốc. Họ khẳng định rằng Bắc Kinh khó có thể tuân thủ các cam kết và việc xin gia nhập CPTPP chỉ là một nỗ lực nhằm giúp nước này mở rộng tầm ảnh hưởng của mình.
Những mâu thuẫn trái ngược đều đúng ở một góc độ nhất định và là hậu quả của sự khác biệt về quy tắc giải thích điều khoản thương mại quốc tế của Trung Quốc và phương Tây. Trung Quốc sẵn sàng thực hiện cải cách nhưng không theo hướng mà Mỹ và các đối tác hy vọng. Động lực chính trị phía sau việc Bắc Kinh xin gia nhập CPTPP hướng tới ba mục tiêu: thúc đẩy cải cách kinh tế trong nước, phổ biến quy tắc giải thích điều khoản thương mại quốc tế của nước này và nhấn mạnh vai trò đòn bẩy kinh tế của Trung Quốc đối với các nước trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.
Trái ngược với cáo buộc không tuân thủ các tiêu chuẩn của WTO, Trung Quốc đã có những bước tiến mới trong việc áp dụng quy tắc không phân biệt đối xử bằng các cải cách theo định hướng thị trường. Kể từ năm 2003, Trung Quốc đã bắt đầu thực hiện chính sách “giữ lớn, bỏ nhỏ” giảm số lượng doanh nghiệp nhà nước (DNNN - SOEs) thông qua cổ phần hóa, bán tài sản, sáp nhập và mua lại. Từ năm 2003, Trung Quốc cũng ban hành một loạt các cải cách về chế độ sở hữu hỗn hợp, nhận dòng vốn tư nhân vào các DNNN. Trong giai đoạn đàm phán gia nhập Giai đoạn 1, Trung Quốc đã có cam kết áp dụng các quy định của CPTPP tại một số khu thương mại tự do dù một số cam kết vượt ra ngoài khuôn khổ pháp luật trong nước của Trung Quốc.
Cam kết của Bắc Kinh về thực hiện cải cách sâu rộng cũng thể hiện rõ ràng bằng việc nước này xây dựng một giải pháp thay thế cho Hệ thống thanh toán bù trừ liên ngân hàng (CHIPS) có trụ sở tại Mỹ. Cuộc xung đột Nga - Ukraine khiến thế giới lo sợ về khả năng nền kinh tế sẽ bị chia tách làm hai. Dù mục đích của Trung Quốc là bổ sung hay cạnh tranh với cơ sở hạ tầng tài chính quốc tế, việc xây dựng một giải pháp thay thế cho CHIPS cũng mang ý nghĩa chuẩn bị cho một dự án quốc tế hóa tiền tệ to lớn hơn. Động cơ của Trung Quốc khi theo đuổi cải cách là nhằm thúc đẩy đồng Nhân dân tệ trở thành một loại tiền tệ quốc tế phổ biến.
Tuy nhiên chúng ta vẫn phải thận trọng. Trong bối cảnh xung đột thương mại công nghệ của Mỹ - Trung ngày càng gia tăng, Bắc Kinh không có nhiều động lực để thực hiện cải cách như Washington yêu cầu, chưa kể Trung Quốc và phương Tây vẫn chưa đồng quan điểm về ý nghĩa của “cải cách”.
Bắc Kinh tuyên bố họ không hề biện hộ cho các hành động tuân thủ quy tắc thương mại toàn cầu, đơn xin gia nhập CPTPP là một nỗ lực nhằm giúp nước này phổ biến rộng rãi quy tắc giải thích điều khoản thương mại quốc tế của họ. Ví dụ, bất chấp việc cải cách về chế độ sở hữu hỗn hợp của Trung Quốc đối với các DNNN, các cổ đông tư nhân vẫn bị phụ thuộc vào nhà nước trong hoạt động quản trị doanh nghiệp. Sự phụ thuộc thậm chí còn chặt chẽ hơn do việc củng cố các chi bộ đảng trong các DNNN kể từ năm 2013. Các bằng chứng gần đây cũng cho thấy DNNN Trung Quốc vẫn tiếp tục được thiên vị qua việc họ được tiếp cận tín dụng dễ dàng và lãi suất rẻ hơn.
Bằng chứng thực tế cùng với tuyên bố của Trung Quốc về cải cách DNNN nhằm đáp ứng với các quy tắc CPTPP cho thấy Bắc Kinh thận trọng hơn với các quy tắc giải thích điều khoản thương mại quốc tế. Vừa tìm kiếm cơ hội gia nhập, vừa duy trì cách diễn giải đặc biệt của mình đối với các điều khoản của CPTPP, Bắc Kinh hy vọng sẽ có được lợi thế trong việc định hình các quy tắc thương mại toàn cầu có lợi cho mình.
Cần thận trọng đối với các động cơ địa chiến lược của Trung Quốc vì nước này đã thể hiện xu hướng tìm kiếm lợi ích chính trị từ các mối quan hệ kinh tế. Ví dụ, Bắc Kinh đã ra lệnh đóng cửa gần hết các cửa hàng của công ty Lotte (Hàn Quốc) sau khi Seoul ra quyết định tham gia vào hệ thống phòng thủ do Mỹ dẫn dắt. Gần đây, Trung Quốc đã hạn chế nhập khẩu sản phẩm từ Úc khi Úc kêu gọi Trung Quốc thực hiện điều tra nguồn gốc COVID-19.
Trung Quốc đã nộp đơn xin gia nhập CPTPP chỉ một ngày sau khi hiệp ước an ninh AUKUS được thành lập. Do đó, việc Trung Quốc tham gia vào CPTPP có khả năng là động thái phòng thủ chống lại AUKUS và là nỗ lực nhằm mở rộng ảnh hưởng của nước này ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Đầu năm 2022, Mỹ đã đưa ra Chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương với mục tiêu khuyến khích hợp tác xuyên biên giới về thương mại, dữ liệu và khả năng phục hồi chuỗi cung ứng trong khu vực. Chuyến đi thăm Hàn Quốc và Nhật Bản gần đây của Tổng thống Joe Biden cũng cho thấy sự sẵn sàng của Mỹ trong việc thiết lập mối quan hệ đối tác thương mại trong khu vực.
Mỹ ngày càng quan tâm nhiều tới khu vực này và các toan tính chính trị của Trung Quốc, chính quyền Tổng thống Biden nên nghiêm túc xem xét việc củng cố các sáng kiến của mình bằng việc quay lại CPTPP. Bắc Kinh sẵn sàng thực hiện cải cách mặc dù không hề dễ dàng, Washington sẽ đạt được lợi ích khi tham gia vào các cuộc đàm phán nhằm định hình các yêu cầu cải cách.
Qua các vấn đề liên quan tới quy tắc thương mại không rõ ràng, Mỹ nên hoan nghênh nỗ lực của Trung Quốc nhằm xác định cụ thể các quy tắc thương mại toàn cầu và sử dụng các cuộc đàm phán tham gia CPTPP để tạo ra sự đồng thuận. Dựa trên động cơ địa chiến lược của Bắc Kinh, Washington có thể sử dụng CPTPP nhằm củng cố sự ảnh hưởng của mình bên cạnh các thỏa thuận hiện có. Ngoài ra, sự phản đối quay lại CPTPP trong nội bộ nước Mỹ có thể đã giảm bớt, tạo cơ hội cho tự do hóa thương mại nhằm kiềm chế tình trạng lạm phát cao nhất trong hơn 40 năm qua tại Mỹ.
Việc Trung Quốc tham gia CPTPP cũng là cơ hội quý giá giúp làm rõ các quy tắc thương mại toàn cầu còn mơ hồ và xoa dịu căng thẳng thương mại đang xảy ra. Nhưng hiện các thành viên CPTPP hiện tại và Mỹ có vẻ khó chấp nhận các yêu cầu thương mại của Trung Quốc, do đó Trung Quốc nên chuẩn bị nhượng bộ.
Khi Trung Quốc đang nỗ lực thực hiện cải cách, Mỹ và các đối tác cũng nên có thái độ cởi mở hơn và thiện chí đàm phán với Trung Quốc. Các quốc gia thành viên CPTPP hiện tại nên thành lập một nhóm công tác và bắt đầu đàm phán về việc gia nhập của Trung Quốc càng sớm càng tốt.
Nguồn: East Asia Forum
Từ khóa: CPTPP, Mỹ, Trung Quốc, Châu Á – Thái Bình Dương, gia nhập, thương mại toàn cầu, thương mại tự do.
