Mục đích của các hiệp định thương mại tự do toàn cầu là tạo ra các quy tắc toàn diện cho hoạt động giao thương xuyên biên giới, các rào cản thương mại thấp hơn cùng nhiều cơ hội mới để tiếp cận thị trường và đổi mới. Cụ thể ở đây là Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) được ký kết ngày 8/3/2018. Hiệp định được ký với 11 nước Vành đai Thái Bình Dương, CPTPP bao trùm một khu vực thương mại trong đó trọng tâm hướng đến lĩnh vực thương mại điện tử, phản ánh tầm quan trọng ngày càng tăng của thương mại kỹ thuật số đối với tăng trưởng kinh tế toàn cầu.
Vai trò của chính sách dữ liệu
Sự phát triển nhanh chóng của thương mại dữ liệu đặt ra một số nghi vấn đối với cộng đồng quốc tế. Quan trọng nhất là câu hỏi về hoạt động quản trị dữ liệu- các tiêu chuẩn lưu trữ dữ liệu và chuyển dịch dữ liệu xuyên biên giới phù hợp là gì? Những hiệp định quốc tế, cùng với luật pháp trong nước sẽ định hướng cho các nguyên tắc toàn cầu về xử lý dữ liệu trong tương lai.
Dòng dữ liệu tự do sẽ thúc đẩy đổi mới, khuyến khích các mô hình vận hành toàn cầu và tạo ra tính kinh tế theo quy mô, điều quan trọng là giúp thuận lợi hóa các hoạt động thương mại hiện đại và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế khu vực. Các điều khoản đề cập đến kỹ thuật số của các hiệp định đa phương, bao gồm cả CPTPP đã giúp hệ thống hóa nguyên tắc này. Nhưng khi CPTPP có hiệu lực, các nước khác cũng tạo ra các tiêu chuẩn và các quy tắc về dữ liệu cho nước mình, quá trình này đưa ra các ưu tiên khác nhau về phát triển kinh tế công nghệ cao và an ninh dữ liệu. Mặc dù, Trung Quốc không phải là một thành viên của CPTPP song đã chính thức gửi yêu cầu tham gia hiệp định và nhiều FTA định hướng số hóa khác, đồng thời nước này cũng nỗ lực thực hiện theo luật và quy định về an ninh mạng, dữ liệu và quyền riêng tư ở trong nước.
Tại sao sự quan tâm của Trung Quốc đối với CPTPP lại quan trọng
Việc tham gia vào CPTPP yêu cầu sự đồng thuận giữa các bên ký kết hiện hữu. Một số nước đã bày tỏ lo ngại về các hoạt động thương mại của Trung Quốc và thể hiện thái độ không đồng tình bất chấp việc thực thi cơ chế dữ liệu nội địa của nước này ra sao. Thực tế, Trung Quốc là một trong những nước có cơ chế dữ liệu hạn chế nhất trên thế giới. Tuy nhiên, việc Trung Quốc kiên trì quan tâm và theo đuổi các hiệp định thương mại quốc tế cho thấy phần nào thiện chí đối với các quy tắc quốc tế về quản trị dữ liệu và điều này đáng được xem xét.
Ngày 1/3, Thứ trưởng Bộ Thương mại và Phó Đại diện Thương mại Quốc tế Trung Quốc Wang Shouwen đã lần nữa khẳng định mối quan tâm của Trung Quốc đối với hiệp định CPTPP và tuyên bố rằng Luật An ninh mạng, Luật An ninh Dữ liệu và Luật Bảo vệ Thông tin Cá nhân của Trung Quốc- ba bộ luật về dữ liệu hiện đang được phát triển tại Trung Quốc; trong đó, quyền riêng tư và chế độ an ninh mạng sẽ nhất quán với các quy định thương mại điện tử của CPTPP.
Để đánh giá nhận định của ông Wang, nước này có thể cung cấp các chỉ số ban đầu về cách thức Trung Quốc dự định sẽ tiếp cận đối với các vấn đề chính theo cơ chế dữ liệu trong nước. Chỉ số sẽ bao gồm các yếu tố gây ra quan ngại cho các doanh nghiệp nước ngoài khi vận hành theo mô hình toàn cầu, đặc biệt là các yêu cầu bản địa hóa dữ liệu cùng những hạn chế về truyền tải dữ liệu xuyên biên giới. Trung Quốc liên kết trực tiếp nguồn dữ liệu với an ninh quốc gia của mình, do vậy, các quy định nên tập trung vào việc: chính phủ nên chỉ đạo các hoạt động dữ liệu công ty hơn là tập trung vào quyền của một cá nhân nhằm kiểm soát dữ liệu được sử dụng như thế nào. Các công ty vi phạm cơ chế dữ liệu của Trung Quốc không chỉ đối mặt với tiền phạt và hình phạt dân sự mà còn bị buộc tội hình sự.
So sánh cơ chế dữ liệu của Trung Quốc và các quy tắc của CPTPP
Hiệp định CPTPP rõ ràng khẳng định rằng dòng dữ liệu mở và môi trường thương mại điện tử sôi động là điều cần thiết cho tăng trưởng toàn cầu. Các điều khoản trong hiệp định nhằm giảm thiểu các hạn chế trong truyền tải dữ liệu xuyên biên giới, sử dụng bản địa hóa dữ liệu và các hành vi phân biệt đối xử. Tuy nhiên, hiệp định này cho phép nhiều ngoại lệ đối với an ninh quốc gia, dữ liệu nhà nước và các mục đích chính sách công hợp pháp khác. Tuy nhiên, Trung Quốc cũng có những lập luận thuyết phục về việc hạn chế dữ liệu như:
- Bản địa hóa dữ liệu bắt buộc: CPTPP cấm yêu cầu bản địa hóa dữ liệu, đây là điều kiện tiên quyết đối với hoạt động kinh doanh ở một nước thành viên. Theo nguyên tắc đó, các yêu cầu của Trung Quốc về chính sách bản địa hóa hệ thống theo khung bảo hộ đa phương hoặc các hệ thống dữ liệu thông tin, rõ ràng là trái ngược với hiệp định này. Tuy vậy, các ngoại trừ trong CPTPP cho phép các quốc gia phát triển các tiêu chuẩn bảo mật và an ninh cho các phương tiện máy tính và Trung Quốc sẽ viện lý do trên.
- Các hạn chế truyền tải dữ liệu xuyên biên giới rất mơ hồ: Các nước thành viên CPTPP phải cho phép các dòng dữ liệu xuyên biên giới tự do vì mục đích kinh doanh hợp pháp, nhưng các hạn chế về sàng lọc và giới hạn dòng dữ liệu tiềm năng đã tạo ra cơ hội cho các nước như Trung Quốc. Trung Quốc yêu cầu thực hiện các đánh giá về hoạt động truyền tải thông tin cá nhân xuyên biên giới và dữ liệu quan trọng do chính phủ quản lý, trừ các trường hợp như người gửi và người nhận dữ liệu đã ký một thỏa thuận được chính phủ phê duyệt hoặc người gửi đã xác minh thông qua quy trình của chính phủ với cương vị là một bên đối tác trong điều kiện hệ thống an ninh mạng vận hành bình thường. Theo CPTPP, các nước chỉ phải tiến hành rà soát hoạt động truyền tải nhằm đạt được các mục tiêu chính sách công “hợp pháp” và việc này phải được thực hiện theo cách không phân biệt đối xử và ít nhất là phải đáp ứng ở mức tối thiểu. Luật pháp Trung Quốc có thể hiện bất kỳ hoặc tất cả những hạn chế này hay không là do các thành viên CPTPP hiện có cân nhắc. Một số thành viên của cộng đồng doanh nghiệp tin rằng các yếu tố dữ liệu của Trung Quốc và cơ chế an ninh mạng như các hạn chế về khối lượng truyền tải thông tin cá nhân và dữ liệu quan trọng đều không đạt được bài kiểm tra mức tối thiểu tuyệt đối. Thêm vào đó, khi hệ thống của Trung Quốc yêu cầu rà soát an ninh cho hoạt động truyền tải dữ liệu xuyên biên giới nhưng không phải đối với truyền tải dữ liệu tại Trung Quốc, nhiều người cho rằng cơ chế dữ liệu của Trung Quốc vi phạm các quy tắc chống phân biệt đối xử của CPTPP.
- Các ngoại lệ an ninh ảnh hưởng đến chủ quyền dữ liệu của Trung Quốc: Các nhà làm luật Trung Quốc cũng có thể lập luận rằng các điều khoản ngoại lệ trong CPTPP hợp pháp hóa bất kỳ hạn chế nào về truyền tải dữ liệu xuyên biên giới. Chương 32 khẳng định rằng một “ngoại lệ bảo mật thiết yếu” có thể được sử dụng để bảo vệ các đánh giá bảo mật dữ liệu và cấm truyền dữ liệu. “Bảo mật thiết yếu” như với hầu hết các khái niệm rộng rãi về bảo mật đã trở thành công cụ giải thích phù hợp. Đối với trường hợp của Trung Quốc, an ninh xã hội, kinh tế và chính trị thường được xem là những vấn đề thuộc an ninh quốc gia, vượt xa khái niệm được sử dụng trong các hoàn cảnh khác.
Trên thực tế, các quy tắc về dữ liệu và mạng truyền tải của CPTPP cung cấp phạm vi rộng lớn cho các nước thành viên tranh luận về các ngoại lệ dựa theo nhu cầu an ninh quốc tế và phục vụ các mục tiêu chính sách công. Với tất cả các yếu tố này và điều khoản của hiệp định, Trung Quốc khả năng sẽ không bị buộc phải điều chỉnh đáng kể khung pháp lý của mình về xử lý dữ liệu và bảo mật để tham gia CPTPP, mặc dù các nước thành viên hiện hữu sẽ ra quyết định việc áp dụng ngoại lệ trên. Nền kinh tế Trung Quốc có đáp ứng được vô số các yêu cầu khác của CPTPP ngoài thương mại kỹ thuật số hay không cũng còn là một câu hỏi mở.
Nếu cơ chế dữ liệu của Trung Quốc không tuân theo các nguyên tắc dữ liệu giống như CPTPP, vậy mối quan tâm và sự lạc quan về việc tham gia CPTPP của Trung Quốc đến từ đâu? Các câu trả lời có thể là vì mong muốn thúc đẩy các cuộc cải cách trong nước, quan tâm đến hội nhập và tiếp cận kinh tế toàn cầu hơn nữa, và/ hoặc dự định hình thành các chuẩn mực toàn cầu thông qua sự tham gia của chính Trung Quốc.
Có bằng chứng cho thấy các nhà quản lý Trung Quốc có nhiều quan điểm khác nhau về hướng đi phù hợp của chính sách dữ liệu và mạng, với một số phe ủng hộ kinh doanh lập luận chống lại việc tiếp cận chính sách dữ liệu. Điều này dường như cho thấy một số khác đang quan ngại với tầm hoạt động quá lớn của các cơ quan như Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc (CAC). Tuy nhiên, thực tế là CAC có quan hệ trực tiếp với các cơ quan cấp cao. Tầm ảnh hưởng lâu dài của CAC cho thấy mối quan tâm của Trung Quốc đối với CPTPP không phản ánh lợi ích của các doanh nghiệp hàng đầu trong việc kiểm soát dữ liệu nhà nước.
Mong muốn hội nhập kinh tế toàn cầu có lẽ giải thích một phần nhưng không trả lời cho câu hỏi “tại sao bây giờ?” và “tại sao là thương mại kỹ thuật số?”. Thương mại kỹ thuật số rõ ràng là lĩnh vực ưu tiên đối với sự phát triển kinh tế của Trung Quốc, với các giải pháp kỹ thuật số được áp dụng trong nhiều lĩnh vực và các dịch vụ của chính phủ. Tuy nhiên, về phương diện tham gia kinh tế toàn cầu, nhìn chung, Trung Quốc đã chọn hội nhập từng phần vào khung và hệ thống kinh tế toàn cầu như Tổ chức Thương mại Thế giới, Quỹ Tiền tệ Quốc tế và những tổ chức khác. Ngoài ra, phần lớn hoạt động tiếp cận kinh tế của Trung Quốc được thực hiện song phương hoặc thông qua các sáng kiến thương mại của riêng mình. Do đó, các nhà hoạch định chính sách cho rằng CPTPP là câu trả lời tiếp theo cho sự tăng trưởng và phát triển của Trung Quốc dường như có vẻ không thật, mặc dù hiệp định chắc chắn sẽ mang lại một số các lợi ích kinh tế.
Tham gia vào các hiệp định như CPTPP để định hình các chuẩn mực khu vực và toàn cầu đồng thời khẳng định các quy tắc dữ liệu của Trung Quốc- vốn được xem là kẻ thủ đối với các mô hình khác- sẽ giúp tạo ra một nguồn động lực khác. Một cuộc kiểm tra về cơ chế dữ liệu của Trung Quốc cho thấy các cơ quan quản lý Trung Quốc sẽ kiểm soát dữ liệu nhiều hơn khi có sự tham gia của nhà nước. Sự tự tin của Trung Quốc đối với việc tuân thủ các yếu tố liên quan đến hoạt động truyền tải dữ liệu xuyên biên giới trong CPTPP phản ánh sự bất cập của các hiệp định thương mại quốc tế. Khi văn bản thiếu sót, việc tuân thủ để áp dụng các nguyên tắc cuối cùng sẽ được định nghĩa bởi các nước tham gia các hiệp định, một yếu điểm mà Trung Quốc cũng sẽ phải cạnh tranh để tận dụng.
Nguồn: China Business Review
Từ khóa: Trung Quốc, truyền tải dữ liệu xuyên biên giới, CPTPP
