Trong bối cảnh nhiều bất định và tình hình kinh tế toàn cầu gắn liền với thái độ ngờ vực, một tia hy vọng đã được thắp lên tại một nơi ít ai ngờ đến nhất: Vào thời điểm chủ nghĩa bảo hộ kinh tế nổi lên, Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) – một cơ quan thường được miêu tả là đang chết lâm sàng đã cho thấy những dấu hiệu của sự hồi phục.
Tại cuộc gặp cấp Bộ trưởng vào tháng 6, WTO với sự tham gia của 164 thành viên, chiếm 98% giao thương toàn cầu đã đề ra những quyết sách ấn tượng và khá kịp thời trong hàng loạt lĩnh vực từ hỗ trợ ứng phó với đại dịch tại các nước kém phát triển đến giao thương điện tử, trợ cấp đánh bắt thủy sản và cải cách cấu trúc cơ chế thương mại.
Nếu chúng ta nghiêm túc về một cơ chế giao thương dựa trên luật lệ, sự tồn tại của WTO là một điều hiển nhiên. Ngoại trừ Hoa Kỳ, quốc gia nơi mà tư tưởng phân cực thương mại đang lên ngôi, các đối tác khác của nước này tại châu Âu và châu Á – đang tăng cường hợp tác kinh tế thông qua việc ký kết hàng loạt các hiệp định thương mại song phương và đa phương – 577 là số lượng các thỏa thuận giao thương có hiệu lực trong giai đoạn này.
Mặc dù hàng loạt các biện pháp bảo hộ được áp dụng trên khắp thế giới, giao thương toàn cầu vẫn phục hồi sau dịch COVID-19 và đạt mốc 28.5 nghìn tỷ USD vào năm 2021. Tuy nhiên, điều nguy hiểm chính là thế giới thiếu hệ thống quy định và tiêu chuẩn toàn cầu mới về vấn đề thương mại trong bối cảnh phân rã kinh tế đang diễn tiến xấu đi khiến hệ thống quy tắc tập trung bị phá vỡ cũng như gây biến dạng thị trường tại Hoa Kỳ, EU và Trung Quốc.
Trước những nguy cơ vừa nêu, các bước đi mới được nêu tại Hội nghị tháng 6 càng cho thấy tính quan trọng của WTO. Ví dụ hơn 100 thành viên đã cùng nhau thống nhất tăng cường phối hợp trong cuộc chiến chống COVID-19 vào thời điểm biến chủng mới đang lây lan bằng việc thông qua quy định về bãi bỏ quyền sở hữu trí tuệ đối với vắc-xin phòng bệnh sau những cuộc thảo luận chính trị phức tạp và lâu dài. Cho dù nhiều ý kiến cho rằng năng lực sản xuất thay vì bản quyền mới là vấn đề chính đối với các quốc gia đang phát triển trong trận chiến chống dịch bệnh; quyết định mới thông qua có thể tạo động lực cho nhiều nền kinh tế có ngành công nghiệp dực phát triển như Ấn Độ hay Nam Phi.
Nỗi lo lắng khi quy định miễn thuế đối với các giao dịch kinh doanh số hết hiệu lực đã bớt đi phần nào khi 164 thành viên thống nhất gia hạn hiệu lực điều khoản đã nêu. Vào thời điểm các tiêu chuẩn và quy định về thương mại địên tử vẫn còn đang thiếu cùng với sự lên ngôi của chủ nghĩa dân tộc về kỹ thuật số và cái gọi là “chủ quyền internet”, bước đi này của hơn 100 quốc gia đã giúp tái lập sân chơi công bằng cho cộng đồng doanh nghiệp khởi nghiệp và doanh chủ khắp toàn cầu. Tuy vậy, cũng do vấn đề chủ nghĩa quốc gia kỹ thuật số, các tiêu chuẩn toàn cầu về thương mại điện tử vẫn còn là vấn đề còn bỏ ngỏ.
Một kết quả khác chính là thỏa thuận nhằm giảm trợ cấp nghề cá – yếu tố thúc đẩy khai thác quá mức khiến suy giảm nguồn lợi thủy sản. Theo Cơ quan Liên hợp quốc về Lương thực và Nông nghiệp, nguồn cá thông qua đánh bắt bền vững đã giảm từ mức 90% năm 1974 xuống còn khoảng 66% năm 2017.
Các cuộc thảo luận về trợ cấp đánh bắt đã kéo dài hơn 20 năm nay và được coi là phép thử đối với tính chính danh của WTO. Hiệp định vừa thông qua cấm các quốc gia thành viên WTO cung cấp bất kỳ khoản hỗ trợ nào cho các đối tượng thực hành đánh bắt không đúng quy định, không báo cáo và không phù hợp quy tắc hoặc đánh bắt vượt mức. Điều cần quan tâm chính là tính hiệu lực của các biện pháp trừng phạt và cam kết về cắt giảm sâu hơn các khoản trợ cấp.
Tuy vậy, đối với những vấn đề lớn như cách thức vận hành của trật tự thương mại quốc tế dựa trên luật lệ, mọi thứ dường như còn rất mơ hồ. Tin tốt là các Bộ trưởng các thành viên WTO đã đồng thuận tiến hành cải cách tổ chức này. Mặc dù ý chí chính trị là rất mạnh mẽ, vẫn còn một quá trình dài phía trước nhằm hiện đại tổ chức đã tồn tại gần 3 thập kỷ.
Điều quan trọng nhất chính là tạo lập một hiệp định nhằm khôi phục lại hoạt động của cấu phần trọng yếu nhất của WTO cũng như hệ thống giao thương dựa trên luật lệ đó là Cơ quan giải quyết tranh chấp. Cơ quan đã nêu, được coi là trọng tài toàn cầu, có thẩm quyền giải quyết những tranh chấp thương mại ở tầm quốc tế. Cả Hoa Kỳ và Trung Quốc đều đã từng dựa vào cơ chế này nhằm hóa giải các tranh chấp thương mại và đảm bảo thực thi những cam kết đã được các bên nhất trí thông qua. Điều đáng buồn là hoạt động của Cơ quan giải quyết tranh chấp hiện đang bị tê liệt do chính quyền Tổng thống Trump ngừng bổ nhiệm mới thẩm phán cho cơ chế nêu trên.
Ý nghĩa của hành động nêu trên là gì? Có thể nói WTO dựa vào bảy vị thẩm phán tại Cơ quan phúc thẩm WTO để giải quyết và đảm bảo thực thi phán quyết các vấn đề liên quan đến tranh chấp giao thương giữa các thành viên. Nhiều đời chính quyền Mỹ từ thời cựu Tổng thống Obama đã thường xuyên phàn nàn về nhiều lần vượt thẩm quyền của Cơ quan phúc thẩm. Do vậy, chính quyền cựu Tổng thống Trump và sau này là Tổng thống Biden đã ngừng bổ nhiệm mới thẩm phán cho cơ quan đã nêu. Kết quả là sau ki nhiệm kỳ của một số thẩm phán kết thúc, WTO sẽ không còn đủ số lượng thẩm phán để giải quyết những vụ tranh chấp thương mại và cuối cùng tác động xấu đến hệ thống kinh tế dựa trên luật lệ.
Tin tốt là chính quyền Biden – chỉ vài tháng trước cuộc gặp vào tháng 6 – đã thầm lặng bắt đầu những cuộc thảo luận nhằm giải quyết các vấn đề liên quan đến Cơ quan phúc thẩm WTO. Động thái tích cực nêu trên đã trở thành nền tảng cho cam kết giữa các thành viên về xây dựng lại Tổ chức thương mại lớn nhất hành tinh thành một “cơ chế toàn diện và hoạt động hiệu quả” vào năm 2024.
Một vài nhà quan sát đang nín thở chờ đợi sự hình thành và hiện thực hóa mục tiêu tham vọng nhằm nâng cấp và đổi mới WTO. Xu hướng chống toàn cầu hóa, chủ nghĩa khu vực bùng nổ, tái cấu tức chuỗi cung ứng sau dịch COVID-19 cũng như chia tách kinh tế Mỹ-Trung sẽ là cơn gió độc đối với bất kỳ mục tiêu cải cách nào.
Vậy nhưng, sự thất bại trong cải cách WTO sẽ tạo ra một cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu cũng như đẩy thế giới về lại thập niên 1930. Những chuyển động tích vực gần đây đã gieo thêm hy vọng rằng các nền kinh tế lớn không hề mơ ngủ trước tương lai bất định trước mắt mà luôn nỗ lực nhằm tránh viễn cảnh xấu đối với hoạt động thương mại toàn cầu.
Nguồn: The Hill
Từ khóa: WTO, thương mại, cải cách, Cơ quan phúc thẩm
