Nhân loại có đủ lương thực để nuôi sống bản thân. Hoạt động sản xuất ngũ cốc chứng kiến sự suy giảm nhẹ nhưng vẫn ở mức cao hơn nhiều so với lượng thu hoạch những năm gần đây – số liệu từ Tổ chức Nông lương Liên Hợp Quốc. Loài người đang sản xuất nhiều thịt và sản phẩm sữa hơn so với quá khứ. Tuy nhiên, thế giới lại đang chứng kiến một cuộc khủng hoảng lương thực chực chờ. Hàng triệu người đã và đang rơi vào tình trạng đói nghèo do giá lương thực tăng cao và vào ngày 12/7, ít nhất 19 quốc gia đã áp đặt lệnh hạn chế xuất khẩu lên sản phẩm nông sản với hy vọng sẽ ngăn chặn tình trạng thiếu lương thực trong nội địa.
Vào ngày 30/6, giá lúa mì đã tăng 42% so với số liệu tháng 1/2021 – World Bank nhận định. Cùng thời điểm, gia lúa mạch cũng tăng đến 47%. Hầu hết quốc gia đều đang chức kiến giá lương thực tăng hơn 5% và nhiều chính phủ đang cố gắng hạn chế tác động từ cú sốc tăng giá lương thực cũng như tình trạng lạm phát trong nội địa thông qua hạn chế xuất khẩu.
Tình trạng đứt gãy chuỗi cung ứng do dịch COVID-19 cũng là nguyên nhân đẩy giá lương thực. Chiến tranh Nga-Ukraine cũng khiến tình hình đã nêu xấu hơn. Ukraine là một trong những nhà sản xuất lớn của thế giới đối với một số mặt hàng quan trọng như lúa mì, ngô và hạt hướng dương – khi xung đột bùng nổ, hoạt động sản xuất của Ukraine bị ngắt kết nối với nguồn cung toàn cầu.
Theo tính toán từ Chương trình phát triển Liên Hợp Quốc, giá lương thực tăng sau thời điểm Nga tiến hành xâm lược Ukraine đã khiến 71.5 triệu người rơi vào cảnh nghèo đói. Phần lớn tình trạng đói nghèo diễn ra tại các nước thuộc vùng Hạ Sahara châu Phi, khu vực Balkan và vùng Caspi – những nền kinh tế vốn không thể tự đảm bảo lương thực và phụ thuộc phần lớn vào hỗ trợ nhân đạo.
Ông David Laborde, chyên gia cao cấp tại Viện Nghiên cứu chính sách lương thực quốc tế nhận xét cú sốc khí hậu khiến tình hình càng thêm tồi tệ. “Chúng ta có những bằng chứng rõ ràng rằng, tình trạng thiếu hụt lương thực hiện tại có liên quan chặt chẽ đến tình trạnh biến đổi khí hậu và nóng lên toàn cầu” – ông Laborde nói với tờ TIME.
Các biện pháp hạn chế xuất khẩu là các ví dụ đáng chú ý liên quan đến vấn đề biến đổi khí hậu. Malaysia vào tháng 5 đã áp đặt hạn chế lên hoạt động xuất khẩu sản phẩm thịt gà vào thời điểm nước này đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt ngũ cốc khiến nhiều khả năng gà sẽ sản xuất ít trứng hơn nếu nắng nóng xảy ra gay gắt. Lệnh cấm lúa mì mới đây của Ấn Độ - quốc gia sản xuất mặt hàng đã nêu lớn thứ hai thế giới – được ban hành sau thời gian quốc gia hơn 1 tỷ dân phải đón sóng nhiệt gây thiệt hại mùa màng vào tháng 3 và tháng 4.
Nhiều nghiên cứu cũng dự báo tình trạng khẩn cấp về vấn đề an ninh lương thực toàn cầu: sản lượng mùa vụ sẽ tiếp tục suy giảm khi Trái đất ngày càng nóng hơn. Theo một số chuyên gia, khi biến đổi khí hậu ngầy càng rõ nét, nhân loại không những sẽ chứng kiến nhiều hơn các biện pháp hạn chế xuất khẩu mà còn là sự tái cấu trúc những mô hình thương mại trong bối cảnh các nền kinh tế đều ưu tiên lợi ích quốc gia. Biến đổi khí hậu gây gia tăng rủi ro liên quan đến sản xuất và phân phối lương thực. Vì vậy, nhiều nước đã và đang cùng hợp tác nhằm tạo dựng hàng loạt các thỏa thuận giao thương cấp khu vực hoặc cấp độ nhóm quốc gia nhằm ngăn ngừa những thiệt hại tiềm tàng đến từ đứt gãy nguồn cung ứng – ông Alex Capri tại Quỹ Hinrich – tổ chức ủng hộ thương mại toàn cầu bền vững nhận định.
Nhiều nền kinh tế đang dần hướng đến nhập khẩu những mặt hàng quan trọng từ các quốc gia láng giềng thay vì sử dụng nguồn cung từ châu lục khác ngay cả khi điều này có khả năng khiến giá nhập khẩu tăng cao. Ông Capri nhận định những “thỏa thuận nhóm” giữa các đồng minh chiến lược có thể là giải pháp hữu hiệu đối với vấn đề khủng hoảng lương thực tại từng nước. Ví dụ, Các tiểu vương quốc Ả-rập thống nhất vào tháng trước đã thuyết phục thành công Ấn Độ xuất khẩu trở lại mặt hàng lúa mì chỉ riêng cho nước này. Hai nền kinh tế cũng đã ký kết một hiệp định giaao thương hướng đến cắt giảm thuế nhằm nâng kim ngạch giao thương hai chiều lên 100 tỷ USD trong vòng năm 5 năm
Tác động đa phương diện từ những lệnh cấm xuất khẩu
Thế giới đã từng trải qua biến động lớn về thương mại lương thực trong quá khứ. Nhiều quốc gia đã hạn chế xuất khẩu các loại thực phẩm quan trọng nhằm đảm bảo nguồn cung nội địa vào năm 2008 trong bối cảnh khủng hoảng dầu mỏ cùng hàng loạt biến động khác gây nên khủng hoảng lương thực. Hơn 1 tỷ người lâm vào cảnh đói nghèo sau khi hàng loạt biện pháp hạn chế giao thương đã đẩy giá gạo tăng gần 150% trong năm 2008.
Thiệt hại từ việc áp đặt các biện pháp hạn chế là khá lớn. Mặc dù kiểm soát xuất khẩu có thể giúp giá lương thực hạ nhiệt trong ngắn hạn, điều này lại khiến người nông dân ít quan tâm đầu tư vào nông nghiệp, qua đó, ảnh hưởng lớn an ninh lương thực tại từng quốc gia và đẩy cao giá thực phẩm về lâu dài.
Hiện tại, tình hình có vẻ rất tồi tệ. Sau thời điểm Nga xâm lược Ukraine, dữ liệu từ IFPRI cho thấy tình trạng hạn chế xuất khẩu lương thực có chiều hướng gia tăng với ít nhất 23 quốc gia đã ban hành các lệnh cấm xuất khẩu toàn diện hoặc hạn chế cấp giấy phép xuất khẩu kéo dài đến giữa tháng 7/2022. Một vài quốc gia như Indonesia đã buộc phải cắt giảm các biện pháp kiểm soát xuất khẩu lương thực do sự phản đối dữ dội từ phía nông dân và những nhà sản xuất nhỏ.
Bên cạnh đó, mùa vụ cũng đang chịu tác động thường xuyên từ tình trạng nóng lên toàn cầu, các đợt sóng nhiệt, hạn hán và lũ lụt triền mien. Ông Laborde cho rằng các chính phủ trên khắp thế giới giờ đây đã không còn đủ nguồn lực để trợ cấp thường xuyên cho người nông dân bị tác động bởi khí hậu và thời tiết cực đoan, dẫn đến nguy cơ đầy họ vào tình trạng phá sản.
“Các quốc gia cần tăng cường hỗ trợ nông dân và hệ thống cung cấp lương thực thay vì chèn ép họ nhằm chiều lòng người tiêu dùng” ông Laborde nói với tờ Time.
Tình trạng thiếu hụt lương thực do các cú sốc khí hậu đang tác động nhiều hơn đến giá lương lực so với thời điểm trước đây “Nếu cuộc khủng hoảng tương tự xảy ra vào 5 năm trước, thị trường sẽ phản ứng khác biệt” - ông Larbode nói. Vị chuyên gia cũng nhấn mạnh biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng đến sản lượng lương thực toàn cầu và các chính phủ đang dự trữ ít thực phẩm hơn so với thời gian trước đây.
Giải quyết khủng hoảng giá thực phẩm
Nhằm kiểm soát các biện pháp bảo hộ thương mại thực phẩm do nhiều quốc gia áp đặt, vào tháng 6/202, bộ trưởng từ 164 quốc gia thành viên Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) đã đồng ý củng cố dòng chảy lương thực toàn cầu, đồng thời xóa bỏ kiểm soát xuất khẩu đối với những khoản viện trợ lương thực khẩn cấp. Tổng giám đốc WTO Ngozi Okonjo-Iweala cho biết thỏa thuận vừa đạt được sẽ giúp hoạt động giao thương thực phẩm và nông sản trở nên dễ đoán định trong bối cảnh cộng đồng quốc tế đang đối mặt khủng hoảng an ninh lương thực tồi tệ nhất trong nhiều thập kỷ.
Hơn 100 quốc gia thành viên cũng cam kết không áp dụng kiểm soát xuất khẩu đối với hàng thực phẩm cung ứng cho Chương trình lương thực thế giới nhằm đảm bảo nguồn cung lương thực vì lý do nhân đạo. Ngoài ra, tất cả thành viên đều hưa sẽ thông báo cho WTO bất kỳ biện pháp hạn chế xuất khẩu nào họ định áp dụng trong tương lai.
Mặc dù thỏa thuận đã nêu được coi là mang tính lịch sử, đây đơn thuần vẫn là một lời hứa hẹn trong bối cảnh WTO không có bất kỳ cơ chế thực thi nào nhằm điều chỉnh các thành viên không tuân thủ các quy định đã đặt ra trong hiệp định. Giáo sư Daniel Esty – chuyên gia về luật và chính sách môi trường tại Đại học Yale cho biết Ban Thư ký WTO không có bất kỳ quyền uy nào ngoài việc tập hợp các quốc gia nhằm thảo luận về các vấn đề chung. “Trách nhiệm của các chính phủ chính là đảm bảo thương mại tự do rộng mở cùng dòng chảy lương thực không giới hạn tới các quốc gia đang cần”, vị giáo sư nói với tờ Time.
Một trong những ý kiến phê phán hiệp định mới thành hình của WTO chính là thỏa thuận này chỉ làm lợi cho các doanh nghiệp nông nghiệp và thực phẩm lớn, chứ không bao quát tất cả loại hình, quy mô doanh nghiệp. Corinna Hawkes, giám đốc trung tâm về chính sách thực phẩm – Đại học London cho biết tăng cường tính đại diện trong thương mại thực phẩm chính là một trong những giải pháp hữu hiệu. Sự thật là khu vực tư nhân thường gây tác động đến các quyết sách của chính phủ liên quan đến hệ thống cung ứng thực phẩm; tuy nhiên bà Hawkes cho rằng mở rộng phạm vi đối tượng lấy ý kiến khi xây dựng chính sách (doanh nghiệp quy mô nhỏ, phụ nữ, người trẻ) sẽ tạo ra những giải pháp có tính bao trùm.
Cho dù giải quyết vấn đề gì: chủng tộc, giới tính, kinh tế hay bất bình đẳng xã hội “các cộng đồng có thể tìm ra giải pháp phù hợp đối với họ nếu họ được trao cơ hội để thiết kế những giải pháp” – vị giáo sư nói với tờ Time
Tương lai của hệ thống giao thương toàn cầu
Biến đổi địa chính trị và khí hậu đang buộc các quốc gia phải tìm nguồn cung lương thực từ các khu vực có sự gần gũi về địa lý; sự chuyển biến đã nêu, ở mặt nào đó có thể mang đến những tác động tích cực tới môi trường.
Các nhà xuất khẩu ngũ cốc như Ấn Độ và Hoa Kỳ đã sử dụng một lượng lớn nước ngọt phục vụ cho ngành công nghiệp trồng trọt nhằm đảm bảo nguồn cung xuất khẩu ra khắp thế giới. Tuy nhiên hiện tại, nhiều quốc gia đang nỗ lực phát triển ngành nông nghiệp nội địa, hoặc tìm kiếm nguồn cung ứng từ các nước láng giềng thông qua việc sử dụng nhiều loại hình công nghệ thân thiện với môi trường, hạn chế sử dụng quá mức tài nguyên. Bên cạnh đó, quãng đường xuất khẩu lương thực được rút ngắn cũng đồng nghĩa với việc hoạt động vận chuyển không buộc phải sử dụng nhiều nhiên liệu. Chuỗi cung ứng giảm được khâu trung gian cũng giúp nhiều bên liên quan như người tiêu dùng và người nông dân kết nối dễ dàng với nhau, qua đó thức đẩy nỗ lực chung về phát triển bền vững.
Sự chuyển hướng trọng tâm xây dựng các hiệp định thương mại cấp độ khu vực cũng không phải là dấu hiệu cho sự kết thúc của toàn cầu hóa. Thay vào đó, theo bà Hawkes, xu hướng đã nêu chỉ cho thấy rằng toàn cầu hóa và thương mại quốc tế đang bước vào giai đoạn mới trong đó các quốc gia đang nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung thực phẩm nhằm tăng cường an ninh lương thực.
Bà Hawkes nhận định “Một mặt, thế giới đang chứng kiến quá trình phi toàn cầu hóa” – bà Hawkes nhận định. “Tuy nhiên cần nhớ rằng thương mại không chỉ tập trung ở lĩnh vực cung cấp hàng hóa mà còn bao gồm lĩnh vực dịch vụ, tài chính, dữ liệu. Do vậy, các quốc gia có thể tận dụng sự tự do hóa trong lĩnh vực đã nêu nhằm hỗ trợ hoạt động sản xuất thực phẩm tại chính quốc”
Nguồn: Time
Từ khóa: toàn cầu hóa, lương thực, biến đổi khí hậu, thương mại
