Tại thời điểm thế giới đang rất cần sự hợp tác toàn cầu do đại dịch COVID-19, những căng thẳng về địa chính trị, chủ nghĩa dân tộc kinh tế, sự lo ngại về sự gián đoạn chuỗi cung ứng ngày càng gia tăng và gây ra nhiều khó khăn hơn nữa.
Tiềm năng phục hồi kinh tế là có nhưng sự phục hồi này sẽ phụ thuộc nhiều vào khả năng tiếp cận vắc xin toàn cầu. Tiến độ tiêm chủng chậm có thể góp phần làm dịch bệnh bùng phát trở lại. Kết quả là, quá trình phục hồi ngày càng trở nên khó khăn, đặc biệt là đối với các nước đang phát triển với nền kinh tế còn nhiều hạn chế. Chủ nghĩa dân tộc vắc xin[2]. Điểm mấu chốt của lý thuyết này là ngay cả khi việc hợp tác sẽ mang lại kết quả tốt hơn, mọi người lại có thể chọn hướng bất hợp tác.
Giải quyết vấn đề thông qua hành động tập thể và hợp tác toàn cầu, bao gồm cả hội nhập kinh tế là phương thức quan trọng và phù hợp hơn cả. Hợp tác quốc tế là mấu chốt quan trọng và diễn đàn G20 là nơi phù hợp để thực hiện điều đó.
Nhưng căng thẳng giữa Nga và Ukraine đã làm gia tăng sự bất ổn về địa chính trị và kinh tế. Các biện pháp trừng phạt kinh tế đối với Nga đã khiến giá dầu và khí đốt tăng vọt, gây nguy hiểm cho sự phục hồi kinh tế toàn cầu. Cuộc căng thẳng giữa Nga và Ukraine đã làm gia tăng căng thẳng giữa Mỹ và Nga. Trung Quốc dường như đang ngầm ủng hộ Nga. Lập trường của Trung Quốc chắc chắn sẽ gây ra căng thẳng hơn nữa giữa nước này với Mỹ và ảnh hưởng đến sự cân bằng địa chính trị trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.
Gián đoạn chuỗi cung ứng cũng làm dấy lên lo ngại vấn đề phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế. Trong thời kỳ khủng hoảng tài chính toàn cầu, các quốc gia châu Á duy trì hoặc kích cầu trong nước theo tỷ lệ % GDP để vượt qua giau đoạn khủng hoảng kinh tế toàn cầu. Ví dụ, tiến trình hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu của Indonesia không thể bằng với các nước có chính sách thúc đẩy xuất khẩu trong khu vực như Singapore hoặc Đài Loan. Nhưng không có nghĩa Indonesia phải ngừng hội nhập kinh tế và chuyển hướng chỉ tập trung vào thị trường nội địa. Việc tập trung vào thị trường nội địa không giải quyết được các vấn đề của chuỗi cung ứng. Do năng lực sản xuất trong nước còn nhiều hạn chế, việc độc lập và tự chủ kinh tế là điều không hề dễ dàng ở hầu hết các nước Châu Á - Thái Bình Dương; ngay cả đối với những quốc gia có năng lực thì chi phí sản xuất cũng sẽ cao hơn.
Hội nhập kinh tế đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hòa bình và an ninh vì các nước phải phụ thuộc lẫn nhau, từ đó làm giảm khả năng xảy ra chiến tranh. Ngân hàng Thế giới đã tiến hành một nghiên cứu và kết quả cho thấy: giao thương làm tăng thu nhập và các bang gần như sẽ không từ bỏ giao thương để tham gia vào xung đột. Một nghiên cứu khác dựa trên tập dữ liệu lớn gồm 243.225 mẫu quan sát các cặp quốc gia từ năm 1950 đến năm 2000 cho thấy: sự phụ thuộc trong thương mại song phương càng nhiều thì càng có ý nghĩa quan trọng trong việc thúc đẩy hòa bình. Gia tăng phụ thuộc lẫn nhau và chính sách thương mại toàn cầu cởi mở là những yếu tố then chốt trong việc thúc đẩy hòa bình.
Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để đối phó với căng thẳng ở Đông Nam Á và Đông Á mà không có bất kỳ sự can thiệp an ninh khu vực nào. Hiện nay hợp tác an ninh chủ yếu mang tính chất song phương. Khi đàm phán với các siêu cường quốc, hợp tác song phương sẽ làm suy yếu các quốc gia ASEAN riêng lẻ. Trong tình huống đó, vai trò trung tâm của ASEAN và hội nhập kinh tế là giải pháp thay thế tốt nhất trong việc duy trì hòa bình và an ninh khu vực.
Tất nhiên, ASEAN có những yếu tố nội bộ riêng vì một vài nước thành viên có lợi ích kinh tế, chính trị khác nhau và đây là thách thức đối với ASEAN. Đây là lúc mà vai trò lãnh đạo của ASEAN được phát huy. Vai trò của Indonesia trong bối cảnh này là vô cùng quan trọng. Do quy mô nền kinh tế và vị thế chính trị, cũng như là quốc gia đăng cai tổ chức G20, Indonesia được kỳ vọng sẽ đóng vai trò lãnh đạo chủ chốt. Và Indonesia đã chứng minh điều này khi thúc đẩy hình thành RCEP từ năm 2011. Không có hợp tác quân sự ở ASEAN và Đông Á, hội nhập kinh tế mang lại một giải pháp thay thế cho các nước Đông Á, đặc biệt là ASEAN, nhằm thúc đẩy hòa bình và ổn định địa chính trị.
Trên thực tế, ASEAN đóng một vai trò quan trọng trong việc duy trì hòa bình của Đông Nam Á kể từ khi thành lập. Chẳng hạn, trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, ASEAN đã cố gắng giảm thiểu tác động tiêu cực của căng thẳng địa chính trị giữa Mỹ, Liên Xô và Trung Quốc. ASEAN đã thành công trong việc đưa Việt Nam, Lào, Campuchia và Myanmar tham gia vào tổ chức này vào những năm 1990. Giờ đây, việc giải quyết xung đột phải tập trung vào hợp tác kinh tế khu vực và xây dựng lòng tin. ASEAN hiện đang làm theo các công thức cũ trong việc thúc đẩy hòa bình và an ninh khu vực.
Liệu công thức này có hiệu quả không và căng thẳng địa chính trị ở Đông Nam Á - Đông Á có thể kiềm chế trong bao lâu? Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) là một ví dụ điển hình. RCEP có tiềm năng sẽ làm giảm bớt căng thẳng an ninh vì vai trò quan trọng của ASEAN trong việc làm trung gian hòa giải các vấn đề địa chính trị và căng thẳng giữa Mỹ và Trung Quốc. Đồng thời, vai trò của Mỹ trong việc duy trì sự cân bằng địa chính trị của khu vực cũng rất quan trọng.
Do phạm vi hợp tác và địa vị của các thành viên, cũng như lập trường tương đối trung lập của họ đối với Mỹ và Trung Quốc, RCEP có cơ hội vững chắc để thúc đẩy hòa bình và an ninh. Từ quan điểm địa chính trị, RCEP là một đề xuất của Indonesia khi nước này đảm nhận ghế chủ tịch ASEAN vào năm 2011. Đây không phải là một sáng kiến của Trung Quốc, do đó RCEP ít nhạy cảm hơn về mặt chính trị. RCEP tương đối trung lập về khía cạnh duy trì sự cân bằng địa chính trị của khu vực và Mỹ “có thể chấp nhận về mặt chính trị” đối với Hiệp định này. RCEP cũng là hiệp định đối tác kinh tế đầu tiên mà cả Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản cùng tham gia.
Thông qua nỗ lực phối hợp nhằm xây dựng lòng tin và sự tin cậy giữa các thành viên, RCEP có khả năng mang đến thành công không chỉ ở các cơ hội hợp tác và hội nhập kinh tế khu vực, mà còn hướng tới một khu vực hòa bình và ổn định hơn. Căng thẳng ở Ukraine đã tác động tới căng thẳng địa chính trị, tính cấp thiết của việc hợp tác nhằm khắc phục hậu quả của đại dịch COVID-19 đã nêu bật lên tầm quan trọng của RCEP trong an ninh khu vực châu Á.
Nguồn: East Asia Forum
Từ khoá: ASEAN, hội nhập kinh tế, hợp tác quốc tế
