Bất cứ ai muốn tìm cách kiểm soát hoạt động hội nhập kinh tế khu vực của Trung Quốc đều phải tiến hành một cách thận trọng, nhưng không hẳn là không khả thi. Gây ảnh hưởng đến nền kinh tế và chính trị của quốc gia lớn nhất châu Á không phải điều dễ dàng, đặc biệt là với bản chất và sự gia tăng của căng thẳng Mỹ - Trung.
Quan niệm trước đây cho rằng, hội nhập kinh tế tại khu vực châu Á có thứ tự rõ ràng, giống như ẩn dụ về giả thuyết “con ngỗng bay” với việc Nhật Bản dẫn đầu các nền kinh tế công nghiệp mới như Hồng Kông, Singapore, Hàn Quốc và Đài Loan.... Nhưng Cuộc khủng hoảng tài chính tại châu Á đã tạo ra làn sóng mới về đầu tư trực tiếp nước ngoài chuyển hướng vào Trung Quốc. Một số quốc gia ở châu Á đã đánh mất cơ hội tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Nền kinh tế toàn cầu và chuỗi cung ứng hiện đang thay đổi, hỗn loạn hơn rất nhiều.
Cảnh báo thứ hai là về mức độ bị ảnh hưởng của Trung Quốc. Giống như các quốc gia mới công nghiệp hóa ở xung quanh Trung Quốc, các nhà đầu tư đã từng gây ra ảnh hưởng nhưng đã bị lu mờ trước sự phát triển lớn mạnh Trung Quốc – nay đã trở thành trung tâm của hội nhập kinh tế châu Á. Ngay cả khi có nhiều lời bàn tán về việc dịch chuyển chuỗi cung ứng, hầu hết các mô hình thương mại vẫn đang được duy trì ở Trung Quốc. Bắc Kinh sẽ kiểm soát hoạt động hội nhập kinh tế để khiến nó phù hợp với các ưu tiên của mình. Điều này được chứng minh bằng sáng kiến Vành đai và Con đường và chiến lược Vòng tuần hoàn kép.
Chờ xem Trung Quốc sẽ phản ứng như thế nào khi căng thẳng Mỹ - Trung vẫn tiếp tục leo thang với các lệnh trừng phạt và xu hướng tìm kiếm các chuỗi sản xuất bên ngoài Trung Quốc đang diễn ra. Trong bối cảnh Nga chịu các lệnh trừng phạt do căng thẳng với Ukraine, Trung Quốc đã thể hiện mối quan hệ thân thiết với Nga và nước này phải đối phó với các hiệu ứng lan tỏa, tìm cách chống lại các lệnh trừng phạt ảnh hưởng tới lợi ích của mình. Những quyết định đó ảnh hưởng tới toàn khu vực nhưng các nước châu Á khác gần như không có tiếng nói trong việc định hình chính sách của Trung Quốc.
Tuy nhiên, không có nghĩa là ASEAN và các nước khác không quan tâm tới vấn đề này. Các sáng kiến do ASEAN dẫn dắt đều mang tính bao trùm, phản chiếu với các tình hình hội nhập của khu vực khác. Đặc biệt, Mỹ đang xây dựng các thỏa thuận đa phương mới nhằm loại trừ Trung Quốc, chẳng hạn như các sáng kiến chiến lược - quốc phòng của Bộ tứ Quad và AUKUS, và bất kỳ sáng kiến kinh tế mới nào của Mỹ cũng tương tự hình mẫu như vậy. Để đối phó với điều đó, Trung Quốc cần được hỗ trợ.
Các sáng kiến có ảnh hưởng và thu hút sự tham gia của Trung Quốc là Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) và Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP). Cả hai hiệp định này đều mang dấu ấn nổi bật trong hoạt động hội nhập kinh tế. Tuy nhiên Trung Quốc tiếp cận hai hiệp định theo hai cách nhau rõ rệt: Trung Quốc chưa bao giờ được mời tham gia vào CPTPP nhưng lại là nền kinh tế lớn nhất trong RCEP và sẽ thu được lợi ích kinh tế lớn nhất.
Hơn nữa, bối cảnh của cả hai hiệp định đã thay đổi đáng kể kể từ lần đầu khởi động và đàm phán. Sắp tới đây, yêu cầu gia nhập CPTPP của Trung Quốc đặt ra một dấu hỏi lớn. Hiệp định TPP là một lá cờ đầu trong chiến lược xoay trục của Mỹ sang châu Á và vẫn có hy vọng cho rằng Mỹ có thể quay trở lại tham gia. Theo tính toán, nếu Trung Quốc tham gia vào Hiệp định này thì khả năng cao Mỹ không tham gia. Phản ứng của Mỹ có thể hiểu được. Nhưng việc hạ thấp các tiêu chuẩn nhằm tạo điều kiện cho các nước khác đáp ứng và gia nhập vào CPTPP là tùy thuộc vào thỏa thuận của các thành viên hiện tại.
Đài Loan cũng đã nộp đơn xin tham gia CPTPP. Trong quá khứ, cả Đài Loan và Trung Quốc đều gia nhập WTO và APEC nhưng ngày nay, nhiều người tin rằng căng thẳng của hai bên đang ở mức quá cao và sự hỗ trợ từ Nhật Bản lẫn Mỹ đều đã thay đổi. Tuy nhiên, việc loại trừ Trung Quốc ra khỏi hiệp định sẽ tước đi cơ hội hướng đến cải cách và hội nhập của nước này, cũng như ưu tiên ổn định chính trị của CPTPP.
Với mục tiêu hài hòa hóa các hiệp định ASEAN + 1 khác nhau, RCEP là một hiệp định rất khác. Tính bao hàm của RCEP được nhấn mạnh qua việc chiều sâu và chất lượng của các cam kết sẽ ở mức vừa phải - các mục tiêu chung mang tính thực tế và ở mức chấp nhận được trong một khu vực có bối cảnh kinh tế đa dạng và là thị trường lớn nhất, năng động nhất trên thế giới.
Rủi ro về việc Trung Quốc sẽ giữ vị trí thống trị trong RCEP phải được tính tới và cân bằng bởi hai yếu tố: sự tham gia của Ấn Độ và vai trò chủ tịch của ASEAN. Quyết định của New Delhi về việc rút khỏi RCEP đã làm thay đổi chiến lược này. Do đó, khi RCEP có hiệu lực vào đầu năm 2022, liệu có một nỗ lực nào để hiệp định phát triển hơn nữa hay không vẫn là một câu hỏi mở.
Trung Quốc là một bên đóng vai trò quan trọng trong việc thảo luận với các đối tác và xây dựng các cam kết trong RCEP. Quá trình đó cũng tương tự như trong FTA ASEAN - Trung Quốc, các bên đều nỗ lực xây dựng các cam kết đa phương và mục tiêu để các bên cùng có lợi. Một số thành viên cố gắng thu hút sự tham gia của Ấn Độ nhưng sau cùng, cánh cửa gia nhập vẫn để mở cho nước này.
Thu hút Trung Quốc tham gia hội nhập khu vực cũng đi kèm với thách thức về việc đảm bảo sự cân bằng giữa các chiến lược và an ninh cũng như các lợi ích kinh tế khi tham gia.
Bước đầu tiên để đạt được lợi ích của hội nhập kinh tế là mở cửa cho tất cả mọi người. ASEAN nỗ lực hướng tới chủ nghĩa cởi mở trong khu vực để gắn kết các thành viên lại với nhau; đồng thời cho phép tiếp cận các nhà đầu tư và các nước bên ngoài ASEAN. Trung Quốc đóng vai trò quan trọng đối với thành viên, mang lại một số lợi ích mà không quốc gia nào có thể làm được. Có những bộ phận người dân trong Trung Quốc tin rằng, đất nước của họ có thể hưởng lợi khi tham gia các hiệp định như vậy và chấp nhận các quy tắc và chuẩn mực quốc tế, song song đó cũng thực hiện cải cách kinh tế của chính nước này.
Thứ hai, các hợp tác nhỏ, song phương cũng có thể hữu ích, đặc biệt là trong lĩnh vực mới nổi. Ví dụ, Singapore đã liên hệ với Chile, Australia và New Zealand để ký kết các hiệp định kinh tế số. Trung Quốc gần đây đã bày tỏ sự quan tâm đến hiệp định này, cho thấy rằng các cam kết có thể được phát triển từ quan hệ hợp tác giữa những quốc gia nhỏ hơn. Cũng có những thành phần bên trong Trung Quốc lập luận rằng nước này nên tham gia đóng góp sáng kiến và quy tắc trong các lĩnh vực mới nổi này.
Có một số khó khăn tồn tại. Xét tới hành động của Trung Quốc trong thương mại với Úc. Những vấn đề này không thể được giải quyết thông qua RCEP hoặc bất kỳ cơ quan thương mại nào khác. Nhưng trong hệ thống thương mại đa phương, các nhà xuất khẩu của Úc đã tìm kiếm các thị trường khác và làm các động thái từ Trung Quốc mất đi tính hiệu quả. Ngược lại, hãy xét những nỗ lực nhằm loại trừ Trung Quốc và chia rẽ chuỗi giá trị toàn cầu trong lĩnh vực công nghệ viễn thông. Đây cũng được xem là những câu hỏi về cạnh tranh an ninh chính trị. Khi trật tự quốc tế dựa trên các quy tắc đang có nguy cơ bị phá vỡ do bất ổn chính trị, hoạt động hội nhập kinh tế khó có thể được đảm bảo.
Các nỗ lực nhằm kiểm soát hoạt động hội nhập kinh tế khu vực của Trung Quốc sẽ cần phải thực hiện bằng nhiều phương thức mới. Đây là một cường quốc rất phức tạp, có sự khác biệt đáng kể với các quốc gia khác. Mỹ dường như đã chọn cạnh tranh theo hướng căng thẳng và có lẽ là sẽ gây ra xung đột. Nhưng nhiều nước ở châu Á quan điểm rằng với sự thiếu ổn định và quyền lực bị giảm đi, xung đột và loại trừ nhau không phải là những lựa chọn phù hợp. Thay vào đó, nên ưu tiên các sáng kiến nhằm xây dựng cam kết và đặt quy tắc cho các mối quan hệ.
Các nỗ lực nhằm thu hút sự tham gia của Trung Quốc với châu Á phải được tiếp tục và thậm chí phải được đẩy mạnh, bất chấp nhiều tranh cãi và thách thức như hiện nay. Mục đích kết nạp các thành viên mới vào CPTPP là những câu hỏi cần được trả lời nhưng phải được thực hiện một cách hợp lý chứ không nên vội vàng. Cần khơi dậy nỗ lực thông qua các cam kết trong RCEP và FTA ASEAN - Trung Quốc. Các khía cạnh bổ sung của hội nhập như tính bền vững và kinh tế số phải được bổ sung vào theo cách làm mới. Các hoạt động tiếp theo có thể được thực hiện bằng hợp tác song phương hoặc từ sáng kiến của các nền kinh tế nhỏ hơn.
Vẫn tồn tại nguy cơ Trung Quốc giữ thế thống trị hoặc giải quyết vấn đề theo hướng đơn phương. Các lệnh trừng phạt, vấn đề về an ninh và chính trị còn gây ra nhiều khó khăn hơn cho chuỗi cung ứng vốn đang bị phân nhánh phức tạp. Tuy nhiên, để thu được quả ngọt từ hoạt động hội nhập quốc tế khu vực, bao gồm cả Trung Quốc thì hành động này rất thực tế và đáng để mạo hiểm.
Nguồn: Diễn đàn Đông Á
Từ khóa: căng thẳng Mỹ - Trung, ASEAN, hội nhập kinh tế quốc tế, RCEP, CPTPP, Ấn Độ, Trung Quốc, Mỹ
